Back to Top
ΧΑΡΤΗΣ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΕ (ΧΘΔΕΕ)
Ερμηνεία κατ' άρθρο
από 80,75 €
Έως 175,75 €
Κωδικός Προϊόντος:
21339
- Έκδοση: 3η 2026
- Σχήμα: 17x24
- Βιβλιοδεσία: Εύκαμπτη
- Σελίδες: 872
- ISBN: 978-618-08-0915-2
Η κατ' άρθρον ερμηνεία του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ είναι πολύ χρήσιμη στον Έλληνα δικαστή κάθε δικαιοδοσίας, στο Νομικό Συμβούλιο του Κράτους, στις Ανεξάρτητες Αρχές, στους δημόσιους λειτουργούς εν γένει. Είναι επίσης πολύ βοηθητική για τον δικηγόρο της πράξης. Αποτελεί έργο αναφοράς για τους φοιτητές, προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς, αλλά και τους ακαδημαϊκούς που μελετούν και ερευνούν τα θεμελιώδη δικαιώματα, το δίκαιο της ΕΕ, το διοικητικό δίκαιο, το ποινικό δίκαιο, τα προσωπικά δεδομένα, το δίκαιο αλλοδαπών, το φορολογικό δίκαιο, το εκκλησιαστικό δίκαιο, το δίκαιο των ΜΜΕ, το δίκαιο της παιδείας, το οικονομικό δίκαιο και άλλους κλάδους του δικαίου. Τα περισσότερα νομικά ζητήματα έχουν στην εποχή μας κρίσιμη επαφή με το Δίκαιο της ΕΕ. Ο Χάρτης εφαρμόζεται σε πληθώρα υποθέσεων.
Το παρόν έργο καλύπτει ένα σημαντικό κενό στην ελληνική βιβλιογραφία του συνταγματικού και του ευρωπαϊκού δικαίου. Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ ερμηνεύεται κατ' άρθρο με σκοπό την πλήρη, συστηματική και πρακτικά προσανατολισμένη επιστημονική επεξεργασία της ευρύτατης ύλης του. Σε κάθε άρθρο παρουσιάζεται η ειδική ξενόγλωσση και ελληνική βιβλιογραφία, οι κατοχυρώσεις σε αντίστοιχα άρθρα σε ΕΣΔΑ, Διεθνείς Συμβάσεις και ελληνικό Σύνταγμα, το συναφές παράγωγο ευρωπαϊκό δίκαιο, τα σημεία επαφών και επικαλύψεων με άλλα άρθρα του Χάρτη.
Η ανάλυση συνδυάζει θεωρητική επεξεργασία με κριτική παρουσίαση της νομολογίας. Δεκαεπτά χρόνια από τη θέση του σε ισχύ και είκοσι έξι από την αρχική διαμόρφωσή του, υφίσταται πλούσια θεωρητική και νομολογιακή επεξεργασία του Χάρτη. Η 3η έκδοση του έργου είναι πλήρως ενημερωμένη βιβλιογραφικά και νομολογιακά, καθώς ελήφθη υπόψη η νομολογία του ΔΕΕ και του ΓΔΕΕ, αλλά και του ΕΔΔΑ και εθνικών δικαστηρίων, καθώς και ελληνόφωνη, αγγλόφωνη, γερμανόφωνη και γαλλόφωνη βιβλιογραφία.
Όπως επισημαίνει ο επιμελητής, η δημοκρατία είναι η καρδιά του (ευρωπαϊκού, διεθνούς, εθνικού) Συνταγματικού Δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα η ψυχή του. Συνταγματικό Δίκαιο χωρίς δεσμευτικό κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι καλοκαίρι χωρίς ήλιο. Με τη νομικοποίηση του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, από 1.12.2009, το πρωτογενές ευρωπαϊκό δίκαιο εξελίχθηκε σε γνήσιο Συνταγματικό Δίκαιο. Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ είναι, σε ομολογουμένως δύσκολους για την Ευρώπη καιρούς, θετικό σημείο τομής και προοπτικής για την Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση.
ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Γενική θεωρία θεμελιωδών δικαιωμάτων,
προοίμιο του Χάρτη και άρθρο 6 της ΣυνΘΕΕ 1
Άρθρο 1 – Ανθρώπινη αξιοπρέπεια 19
Άρθρο 3 – Δικαίωμα στην ακεραιότητα του προσώπου 53
Άρθρο 4 – Απαγόρευση των βασανιστηρίων και των απάνθρωπων
ή εξευτελιστικών ποινών ή μεταχείρισης 65
Άρθρο 5 – Απαγόρευση της δουλείας και της αναγκαστικής εργασίας 77
Άρθρο 6 – Δικαίωμα στην ελευθερία και την ασφάλεια 90
Άρθρο 7 – Σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής 106
Άρθρο 8 – Προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα 125
Άρθρο 9 – Δικαίωμα γάμου και δικαίωμα δημιουργίας οικογένειας 145
Άρθρο 10 – Ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας 155
Άρθρο 11 – Ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης 167
Άρθρο 12 – Ελευθερία του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι 184
Άρθρο 13 – Ελευθερία της τέχνης και της επιστήμης 201
Άρθρο 14 – Δικαίωμα εκπαίδευσης 211
Άρθρο 15 – Ελευθερία του επαγγέλματος και δικαίωμα προς εργασία 239
Άρθρο 16 – Επιχειρηματική ελευθερία 254
Άρθρο 17 – Δικαίωμα ιδιοκτησίας 267
Άρθρο 18 – Δικαίωμα ασύλου 282
Άρθρο 19 – Προστασία σε περίπτωση απομάκρυνσης,
απέλασης και έκδοσης 299
Άρθρο 20 – Ισότητα έναντι του νόμου 315
Άρθρο 21 – Απαγόρευση διακρίσεων 338
Άρθρο 22 – Πολιτιστική, θρησκευτική και γλωσσική πολυμορφία 355
Άρθρο 23 – Ισότητα γυναικών και ανδρών 363
Άρθρο 24 – Δικαιώματα του παιδιού 376
Άρθρο 25 – Δικαιώματα των ηλικιωμένων 393
Άρθρο 26 – Ένταξη των ατόμων με αναπηρίες 401
Άρθρο 27 – Δικαίωμα των εργαζομένων στην ενημέρωση και
τη διαβούλευση στο πλαίσιο της επιχείρησης 416
Άρθρο 28 – Δικαίωμα διαπραγμάτευσης και συλλογικών δράσεων 426
Άρθρο 29 – Δικαίωμα πρόσβασης στις υπηρεσίες ευρέσεως εργασίας 439
Άρθρο 30 – Προστασία σε περίπτωση αδικαιολόγητης απόλυσης 445
Άρθρο 31 – Δίκαιες και πρόσφορες συνθήκες εργασίας 456
Άρθρο 32 – Απαγόρευση της εργασίας των παιδιών και
προστασία των νέων στην εργασία 478
Άρθρο 33 – Οικογενειακή ζωή και επαγγελματική ζωή 493
Άρθρο 34 – Κοινωνική ασφάλιση και κοινωνική αρωγή 504
Άρθρο 35 – Προστασία της υγείας 522
Άρθρο 36 – Πρόσβαση στις υπηρεσίες γενικού οικονομικού ενδιαφέροντος 538
Άρθρο 37 – Προστασία του περιβάλλοντος 547
Άρθρο 38 – Προστασία του καταναλωτή 558
Άρθρο 39 – Δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις εκλογές
του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου 563
Άρθρο 40 – Δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι
στις δημοτικές και κοινοτικές εκλογές 577
Άρθρο 41 – Δικαίωμα χρηστής διοίκησης 587
Άρθρο 42 – Δικαίωμα πρόσβασης στα έγγραφα 602
Άρθρο 43 – Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής 613
Άρθρο 44 – Δικαίωμα αναφοράς 627
Άρθρο 45 – Ελευθερία κυκλοφορίας και διαμονής 636
Άρθρο 46 – Διπλωματική και προξενική προστασία 653
Άρθρο 47 – Δικαίωμα πραγματικής προσφυγής
και αμερόληπτου δικαστηρίου 664
Άρθρο 48 – Τεκμήριο αθωότητας και δικαιώματα της υπεράσπισης 682
Άρθρο 49 – Αρχές της νομιμότητας και της αναλογικότητας
αξιοποίνων πράξεων και ποινών 693
Άρθρο 50 – Δικαίωμα του προσώπου να μη δικάζεται ή να
μην τιμωρείται ποινικά δύο φορές
για την ίδια αξιόποινη πράξη 705
ΓΕΝΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΠΟΥ ΔΙΕΠΟΥΝ ΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ
ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ
Άρθρο 51 – Πεδίο εφαρμογής 752
Άρθρο 52 – Εμβέλεια και ερμηνεία των δικαιωμάτων και των αρχών 785
Άρθρο 53 – Επίπεδο προστασίας 814
Σελ. 1
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Γενική θεωρία θεμελιωδών δικαιωμάτων,
προοίμιο του Χάρτη και άρθρο 6 της ΣυνΘΕΕ
Βασίλης Γ. Τζέμος
Προoίμιο (Έκδοση 2012/C 326/02)
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και η Επιτροπή διακηρύσσουν πανηγυρικά ως Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης το ακόλουθο κείμενο:
ΧΑΡΤΗΣ ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ
Οι λαοί της Ευρώπης, εγκαθιδρύοντας μεταξύ τους μία διαρκώς στενότερη ένωση, αποφάσισαν να μοιραστούν ένα ειρηνικό μέλλον θεμελιωμένο σε κοινές αξίες.
Η Ένωση, έχοντας επίγνωση της πνευματικής και ηθικής κληρονομιάς της, εδράζεται στις αδιαίρετες και οικουμενικές αξίες της αξιοπρέπειας του ανθρώπου, της ελευθερίας, της ισότητας και της αλληλεγγύης· ερείδεται στις αρχές της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Η Ένωση τοποθετεί τον άνθρωπο στην καρδιά της δράσης της, καθιερώνοντας την ιθαγένεια της Ένωσης και δημιουργώντας ένα χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης.
Η Ένωση συμβάλλει στη διαφύλαξη και την ανάπτυξη αυτών των κοινών αξιών, σεβόμενη την πολυμορφία των πολιτισμών και των παραδόσεων των λαών της Ευρώπης καθώς και την εθνική ταυτότητα των κρατών μελών της και την οργάνωση της δημόσιας εξουσίας τους σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.
Επιδιώκει να προαγάγει ισόρροπη και αειφόρο ανάπτυξη και εγγυάται την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων, των εμπορευμάτων, των υπηρεσιών και των κεφαλαίων καθώς και την ελευθερία εγκατάστασης.
Προς τον σκοπό αυτόν, είναι αναγκαίο να ενισχυθεί η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, υπό το πρίσμα της εξέλιξης της κοινωνίας, της κοινωνικής προόδου και των επιστημονικών και τεχνολογικών εξελίξεων, καθιστώντας τα πιο αντιληπτά σε ένα Χάρτη.
Ο παρών Χάρτης επιβεβαιώνει, σεβόμενος τις αρμοδιότητες και τα καθήκοντα της Ένωσης, καθώς και την αρχή της επικουρικότητας, τα δικαιώματα που απορρέουν ιδίως από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις και τις διεθνείς υποχρεώσεις των κρατών μελών, την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δι-
Σελ. 2
καιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, τους Κοινωνικούς Χάρτες που έχουν υιοθετηθεί από την Ένωση και το Συμβούλιο της Ευρώπης καθώς και από τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Εν προκειμένω, ο Χάρτης θα ερμηνεύεται από τα δικαστήρια της Ένωσης και των κρατών μελών, λαμβανομένων δεόντως υπόψη των επεξηγήσεων που καταρτίσθηκαν υπό την εποπτεία του Προεδρείου της Συνέλευσης που συνέταξε τον Χάρτη και αναπροσαρμόστηκαν υπ’ ευθύνη του Προεδρείου της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης.
Η απόλαυση των δικαιωμάτων αυτών συνεπάγεται ευθύνες και καθήκοντα έναντι τόσο των τρίτων όσο και της ανθρώπινης κοινότητας και των μελλοντικών γενεών.
Κατά συνέπεια, η Ένωση αναγνωρίζει τα δικαιώματα, τις ελευθερίες και τις αρχές που ορίζονται κατωτέρω.
Άρθρο 6 της ΣυνΘΕΕ
1. Η Ένωση αναγνωρίζει τα δικαιώματα, τις ελευθερίες και τις αρχές που περιέχονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 7ης Δεκεμβρίου 2000, όπως προσαρμόσθηκε στις 12 Δεκεμβρίου 2007, στο Στρασβούργο, ο οποίος έχει το ίδιο νομικό κύρος με τις Συνθήκες. Οι διατάξεις του Χάρτη δεν συνεπάγονται καμία επέκταση των αρμοδιοτήτων της Ένωσης, όπως αυτές ορίζονται στις Συνθήκες. Τα δικαιώματα, οι ελευθερίες και οι αρχές του Χάρτη ερμηνεύονται σύμφωνα με τις γενικές διατάξεις του Τίτλου VII του Χάρτη που διέπουν την ερμηνεία και την εφαρμογή του και λαμβανομένων δεόντως υπόψη των επεξηγήσεων οι οποίες αναφέρονται στον Χάρτη και στις οποίες μνημονεύονται οι πηγές των εν λόγω διατάξεων.
2. Η Ένωση προσχωρεί στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών. Η προσχώρηση στην εν λόγω Σύμβαση δεν μεταβάλλει τις αρμοδιότητες της Ένωσης όπως ορίζονται στις Συνθήκες.
3. Τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως κατοχυρώνονται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών και όπως απορρέουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, αποτελούν μέρος των γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης.
Ι. Βιβλιογραφία
V. G. Tzemos, K. Margaritis, Greece, σε: L. R. Barroso, R. Albert (Eds.), The 2024 International Review of Constitutional Reform, 2025. – J. Meyer (Επιμ.), Charta der Grundrechte der Europäischen Union, 2024. – H. Jarass, Charta der Grundrechte der Europäischen Union, 2021. – S. Peers, T. Hervey, J. Kenner, A. Ward, The EU Charter of Fundamental Rights. A Commentary, 2021. – B. G. Tzemos, La Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne: La belle au
Σελ. 3
bois dormant, Blogdroiteuropéen 2017, https://blogdroiteuropeen.com/2017/09/21/la-charte-des-droits-fondamental, 2017 report on the application of the EU Charter of Fundamental Rights, προσβάσιμο σε: https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/2017_annual_charter_report_en.pdf – K. Lenaerts, Le champ d’application de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne, σε: Liber amicorum Rusen Ergec, 2017, σ. 217 επ. – Μ. Safjan, D. Düsterhaus, A. Guerin, La Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne et les ordres juridiques nationaux, de la mise en œuvre à la mise en balance, RTDE, 2016, No 2, σ. 219 επ. – V. Tzemos, Μ.-I. Pravita, A. Makrydemetres, Aspects of judicial activism in Greek political and administrative culture, Ius publicum Network Review 2015, προσβάσιμο σε: www.ius-publicum.com – K. Lenaerts, Kooperation und Spannung im Verhältnis von EuGH und nationalen Verfassungsgerichten, EuR 1/2015, σ. 3 επ. – M. de Visser, National Constitutional Courts, the Court of Justice and the Protection of Fundamental Rights in a Post - Charter Landscape, Human Rights Review 2014, σ. 39 επ. – E. Muir, Fundamental Rights: An Unsettling Competence, Human Rights Review 2014, σ. 25 επ. – J. Schwarze, EU Kommentar, 2012. – C. Calliess, M. Ruffert (Επιμ.), EUV/AEUV, Das Verfassungsrecht der EU mit Europäischer Grundrechtecharta, 2011. – V. Tzemos, Modern legal battles and their referee: Principle of proportionality, 3rd International Conference on e-Democracy, Next Generation Society: Technological and Legal Issues, 2010, σ. 54 επ. – A. v. Bogdandy, Grunrechtschutz durch die Europäische Grundrechteagentur, σε: D. Merter, H, J, Papier, VI/1, 2010, κεφάλαιο 166. – V. Skouris, Methoden der Grundrechtsgewinnung in der EU, σε: D. Merter, H, J, Papier, VI/1, 2010, κεφάλαιο 157. – S. Tsakyrakis, Proportionality: An assault on human rights, International Journal of Constitutional Law 2009, σ. 468 επ. – F. Sudre, Droit europeen et international des droits de l’homme, 2008. – R. Streinz, Europarecht, 2008. – V. Tzemos, The social function of Human Rights, 2007. – J. Morange, Manuel des droits de l ’homme et libertés publiques, 2007. – R. Alexy, Discourse Theory and Fundamental Rights, σε: A.J. Menéndez, Agustín J., E.O. Eriksen, (Eds.), Arguing Fundamental Rights, 2006, σ. 15 επ. – V. Tzemos, Das Untermaßverbot, 2004. – C. Calliess, Die Europäische Grundrechtecharta, σε: D. Ehlers, Europäische Grundrechte und Grundfreiheiten, 2003, σ. 447 επ. – Zimmermann, Die Charta der Grundrechte der Europäischen Union zwischen Gemeischaftsrecht, Grundgesetz und EMRK, 2002, σ. 37 επ. – W. Pauly, Georg Jellineks “System der subjektiven öffentlichen Rechte” σε: Georg Jellinek – Beiträge zu Leben und Werk, 2000, σ. 227 επ. – V. Tzemos, Die dogmatische Herleitung der Grundrechtlichen Schutzpflichten, 1999. – Ι. Pernice, Grundrechtsgehalte im europäischen Gemeinschaftsrecht, 1979. – R. Dworkin, Taking Rights Seriously, 1977.
Β. Τζέμος, Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η γενική θεωρία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ο ΧΘΔΕΕ και η νομολογία του ΔΕΕ, 2026. – Β. Τζέμος, Νομιμότητα, Οικονομία, Τεχνητή Νοημοσύνη και Αποτελεσματικότητα, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ 2026, σ. 1 επ. – Β. Τζέμος, Ο ορισμός της παιδείας στους νόμους του Πλάτωνα και η τεχνητή νοημοσύνη, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2026, σ. 1 επ. – Β. Τζέμος (Επιμ.), Επίκαιρες Προκλήσεις για το Δημόσιο Δίκαιο: Συνταγματική Αναθεώρηση, Διασφάλιση Δημοκρατίας και Κράτους Δικαίου, Βιώσιμη Οικονομική Ανάπτυξη, Τεχνητή Νοημοσύνη, Βιβλίο Πρακτικών 12ου Ετήσιου Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (Ε.Ε.Δ.), στο Βόλο, 2026, προσβάσιμο σε: https://www.dimosiodikaio.gr/synedrio_12/ – Β. Τζέμος, Συνταγματικό δίκαιο, διεθνείς και εγχώριες προκλήσεις και επαυξημένο Σύνταγμα σε: Ε. Βενιζέλος (Επιμ.), 50 χρόνια από το Σύνταγμα του 1975, 2026. – Ε. Βενιζέλος, Εισαγωγή στα θεμελιώδη δικαιώματα, 2026. – B. Τζέμος, Ο Νέος Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη και ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ), ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2025. – Β. Τζέμος, Ιδιωτικά Πανεπιστήμια, Σύνταγμα και Ενωσιακό Δίκαιο, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2024, σ. 1 επ. – Β. Τζέμος, Δημόσιες Συμβάσεις και προσωπικά δεδομένα, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ 2024, σ. 1 επ. – Β. Τζέμος (Επιμ.), Το Ευρωπαϊκό Δημόσιο Δίκαιο σε
Σελ. 4
ρόλο πρωταγωνιστή στις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις, Βιβλίο Πρακτικών 11ου Ετήσιου Επιστημονικού Συνεδρίου της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (Ε.Ε.Δ.), στη Θεσσαλονίκη, 2024, προσβάσιμο σε: https://www.dimosiodikaio.gr/synedrio_11/ – Β. Τζέμος (Επιμ.), ΑΣΕΠ και Δίκαιο του ανθρωπίνου δυναμικού στο Δημόσιο, 2023. – Ι. Σαρμάς, Η 'Ενωση Δικαίου, 2022.– Β. Τζέμος (Επιμ.), 2021: Το ελληνικό Δημόσιο Δίκαιο στον 3ο αιώνα πολιτικής ελευθερίας. Η περιουσία του Συνταγματικού Δικαίου και το εκκρεμές της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης στη σκιά της πανδημίας, Βιβλίο Πρακτικών 8ου Ετήσιου Επιστημονικού Συνεδρίου της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (Ε.Ε.Δ.), 2021, προσβάσιμο σε: https://www.dimosiodikaio.gr/wp-content/uploads/2024/05/synedrio_8.pdf – Β. Τζέμος, Εφαρμοσμένο διοικητικό δίκαιο και αρχές δικαίου και μάνατζμεντ, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2021, σ. 1 επ. – Π. Παυλόπουλος, "Πάρθια Βέλη" κατά της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης;, 2021. – Β. Τζέμος, Η μέρα νύχτα. Η πανδημία, η ζωή ως υπέρτατο αγαθό και οι δύο όψεις της αναλογικότητας, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2020, σ. 1 επ. – Β. Σκουρής (Επιμ.) Συνθήκη της Λισσαβώνας. Ερμηνεία κατ΄άρθρο, 2020. – Β. Τζέμος, Η «ώριμη» αναλογικότητα, ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΔΙΚΗ, 2/2019. – Β. Τζέμος, Γενική θεωρία θεμελιωδών δικαιωμάτων και πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2018 (www.publiclawjournal.com), σ. 211 επ. – Τζ. Ηλιοπούλου-Στράγγα, Γενική Θεωρία Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, 2018, Ε. Βενιζέλος, Η Δημοκρατία μεταξύ συγκυρίας και Ιστορίας, 2018. – Β. Τζέμος (Επιμ.), Σύγχρονα ζητήματα Δημοσίου Δικαίου, Βιβλίο Πρακτικών 4ου Ετήσιου Επιστημονικού Συνεδρίου της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (ΕΕΔ) στην Ρόδο, 2018, προσβάσιμο σε: http://www.dimosiodikaio.gr/docs/ebook_4. pdf – Α. Πλιάκος, Το Δίκαιο της ΕΕ, 2018. – Π. Παυλόπουλος, Η δημόσια υπηρεσία, 2018. – Δ. Φιλίππου, Ο θεσμικός ρόλος της δικαστικής λειτουργίας την εποχή των μνημονίων. Το παράδειγμα της σχετικής «μνημονιακής νομολογίας» του Συμβουλίου της Επικρατείας, ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΔΙΚΗ 2018, σ. 543 επ. – Φ. Σπυρόπουλος, Συνταγματικό Δίκαιο, 2018. – Επ. Σπηλιωτόπουλος, Εγχειρίδιο Διοικητικού Δικαίου, 2017. – Φ. Σπυρόπουλος/Ξ. Κοντιάδης/Χ. Ανθοπουλος/Γ. Γεραπετρίτης, Σύνταγμα - Κατ’ άρθρο ερμηνεία 2017. – Κ. Χρυσόγονος, Σ. Βλαχόπουλος, Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, 2017. – Σ. Βλαχόπουλος (Επιμ.), Θεμελιώδη Δικαιώματα, 2017. – Λ. Σισιλιάνος, ΕΣΔΑ. Κατ’ άρθρον ερμηνεία, 2η Εκδ., 2017. – Ι. Κτενίδης, Το νομοθετικό σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι κατηγορίες των πράξεων σε μετάβαση, 2017. – Α. Πλιάκος, «O σεβασμός των ευρωπαϊκών αξιών κατά τη λειτουργία και ανάπτυξη της οικονομικής και νομισματικής ένωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης», ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2017 (www.publiclawjournal.com), σ. 118 επ. – Β. Τζέμος (Επιμ.), Το Δημόσιο Δίκαιο σε μετάβαση. Προκλήσεις και προοπτικές. Βιβλίο 3ου Ετήσιου Συνεδρίου Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (ΕΕΔ) στο Ηράκλειο, 2017, προσβάσιμο σε: http://www.dimosiodikaio.gr/docs/praktika_3syn.pdf – Β. Τζέμος (Επιμ.), Το Δημόσιο Δίκαιο μέσα από τις αποφάσεις των Δικαστηρίων, 2016. – Β. Τζέμος, Η απόφαση «Λισαβόνα» του Γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου. Μια νέα ευρωπαϊκή πολιτειολογία, σε: Β. Τζέμος (Επιμ.), Το Δημόσιο Δίκαιο μέσα από τις αποφάσεις των Δικαστηρίων, 2016, σ. 211 επ. και σε: Εφαρμογές Δημοσίου Δικαίου 2009. – B. Tζέμος, H ανθρώπινη αξιοπρέπεια στο Δίκαιο της ΕΕ, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ (www.publiclawjournal.com) 2016, σ. 1 επ., και σε Τιμητικό Τόμο Κ. Κρεμαλή, 2016. – Κ. Μαργαρίτης, Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ και η Συνθήκη της Λισαβόνας, 2016. – Β. Τζέμος (Επιμ.), Διοικητική Δικαιοσύνη, 2015. – B. Τζέμος, Αναθεώρηση του Συντάγματος και Αναθεώρηση της Συνθήκης της Λισαβόνας, σε: Β. Τζέμος, Μ. Πραβίτα (Επιμ.), «Συνταγματική Αναθεώρηση», 2015, σ. 1 επ. και σε ΝοΒ 2014, σ. 2402 επ. – B. Τζέμος, Ευρωπαϊκή Ένωση και Δικαιοπολιτική, σε: Β. Τζέμος (Επιμ.), Θεμελιώδη Δικαιώματα και Θεσμοί στην Εποχή της Κρίσης, 1ο Συνέδριο Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (ΕΕΔ), 2015, σ. 414 επ., και σε ΘΠΔΔ 2015, σ. 97 επ. – Π. Παραράς, Res Publica II, Δικαιώματα του ανθρώπου. Η ευρωπαϊκή διάσταση, 2015. – Β. Τζέμος, Μ. Πραβίτα (Επιμ.), Συνταγματική Αναθεώρηση, 2015. – Σ. Βλαχόπουλος, Η δυναμική ερμηνεία του Συντάγματος, 2014. – Β. Τζέμος, Οργανωτικό Διοικητικό Δίκαιο, 2013. – B. Χριστιανός (Επιμ.), ΣυνθΕΕ και ΣυνΘΛΕΕ, Κατ’ άρθρον ερμηνεία, 2012. – Μ. Κρητικός, Άρθρο 6 της ΣυνΘΕΕ και της ΣυνθΛΕΕ, σε: B. Χριστιανός (Επιμ.),
Σελ. 5
ΣυνθΕΕ και ΣυνΘΛΕΕ, Κατ’ άρθρον ερμηνεία, 2012, σ. 32 επ. – Β. Τζέμος, Η δεσμευτικότητα και η αγωγιμότητα των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων, ΝοΒ 2012, σ. 29 επ. – Φ. Σπυρόπουλος, Εισαγωγή στο Συνταγματικό Δίκαιο ΙΙ. Θεμελιώδη Δικαιώματα. Γενικό Μέρος, 2012. – Π. Δαγτόγλου, Ατομικά Δικαιώματα, 2012. – Ε. Σαχπεκίδου, Ευρωπαϊκό Δίκαιο, 2012. – Δ. Παπαγιάννης, Ευρωπαϊκό Δίκαιο, 2011. – B. Τζέμος. Δημοκρατικό κράτος δικαίου, δυσχερή οικονομικά δεδομένα και συνταγματική ρήτρα «χρεοφρένου», ΘΠΔΔ 2011, σ. 496 επ., διαθέσιμο και σε www.constitutionalism.gr – Β. Τζέμος, Δικαστικός ακτιβισμός και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ΘΠΔΔ 2010, σ. 737 επ. και σε: Το Δημόσιο Δίκαιο σε εξέλιξη. Σύμμεικτα προς τιμή του Καθηγητού Π. Ι. Παραρά, 2012, σ. 1027 επ. – Π. Κανελλοπούλος, Το Δίκαιο της ΕΕ, 2010. – Β. Τζέμος, Οι Πολιτικοί Θεσμοί της ΕΕ, 2009. – Ε. Βενιζέλος, Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου, 2008. – Β. Τζέμος, Τα κρατικά καθήκοντα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ΔτΑ 2007, σ. 471 επ. – Β. Τζέμος, Ανθρώπινα δικαιώματα, δικαιώματα ημεδαπών και δικαιώματα αλλοδαπών, ΕΔΔΔ 2007, σ. 579 επ. – Κ. Χρυσόγονος, Ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα, 2006. – Γ. Κατρούγκαλος, Κοινωνικά Δικαιώματα, 2006. – A. Δημητρόπουλος, Συνταγματικά Δικαιώματα, Γενικό Μέρος, 2005. – Σ. Κουκούλη - Σπηλιωτοπούλου, Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ΔτΑ, 2001, σ. 203 επ. – Ε. Βενιζέλος, Το γενικό συμφέρον και οι περιορισμοί των συνταγματικών δικαιωμάτων, 1990. – Δ. Τσάτσος, Συνταγματικό δίκαιο, τ. Γ’, Θεμελιώδη Δικαιώματα, 1988. – Α. Μάνεσης, Ατομικές Ελευθερίες, 1982.
ΙΙ. Ανάλυση
Α. Ορισμός θεμελιωδών δικαιωμάτων
1 Θεμελιώδη δικαιώματα (Τζέμος, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΟ 2018, 211 επ., Ηλιοπούλου-Στράγγα, 2018, Χρυσόγονος, Βλαχόπουλος, 2017, Βλαχόπουλος, Θεμελιώδη Δικαιώματα, 2017, Σπυρόπουλος, 2012, Δαγτόγλου, 2012) είναι η τεχνική έννοια με την οποία προσδιορίζονται α) τα ανθρώπινα δικαιώματα (δικαιώματα του ανθρώπου, ατομικά, κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα) που κατοχυρώνονται β) με νομική δεσμευτικότητα και γ) με ανώτατη/υψηλή τυπική ισχύ («υπερνομοθετική» ισχύ) στα πλαίσια μίας έννομης τάξης. Θεμελιώδη δικαιώματα είναι λοιπόν αυτά που προστατεύονται α) ρητά εντός του γραπτού Συντάγματος μιας κρατικής έννομης τάξης, β) ρητά ή/και υπόρρητα στα πλαίσια του γραπτού ή/και (μερικώς ή συνολικά) άγραφου συνταγματικής (ανώτατης εσωτερικής τυπικής ισχύος) περιωπής κρατικού δικαίου, γ) στο δημόσιο διεθνές συμβατικό δίκαιο, δ) ως γενικώς αναγνωρισμένες (παραδεδεγμένες) αρχές (διεθνές εθιμικό δίκαιο) του διεθνούς δικαίου, ε) στα νομικά πλαίσια περιφερειακών διεθνών οργανισμών (π.χ. ΕΣΔΑ (Σισιλιάνος, 2017) του Συμβουλίου της Ευρώπης, Πρωτογενές Δίκαιο της ΕΕ). Συνελόντι ειπείν, κοινός παρανομαστής, ανεξάρτητα από την ιδιοφυσιογνωμία της εκάστοτε έννομης τάξης, κρίσιμος για την θεώρηση ενός δικαιώματος ως θεμελιώδους δικαιώματος είναι η νομική κατοχύρωσή του σε επίπεδο ανώτατης/υπερνομοθετικής ισχύος. Δηλαδή, η πρωτογενής θέσπιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων δεν λαμβάνει χώρα κατά την τακτική και συνήθη εθνική κοινοβουλευτική (ή ευρωπαϊκή) διαδικασία δικαιοπαραγωγής.
2 Αναπτύσσεται στην θεωρία ένας γόνιμος διάλογος γύρω από το αν τα θεμελιώδη δικαιώματα είναι μόνο νομικά (θετικά κατοχυρωμένα σε επίπεδο ανώτατης τυπικής ισχύος) δικαιώματα ή ταυτόχρονα είναι και ηθικές αρχές. Η προβληματική παρομοιάζει με την θεωρητική βάσανο για την σχέση φυσικού δικαίου και θετικού δικαίου. Ο Αlexy (Αlexy, 2006, 15 επ.) κάνει λόγο για την διπλή φύση των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η
Σελ. 6
θέση μας είναι ότι όντως τα θεμελιώδη δικαιώματα θα πρέπει, από δικαιοπολιτική σκοπιά να έχουν ηθικό υπόβαθρο, ηθική προέλευση. Τα θεμελιώδη δικαιώματα είναι νομικοί κανόνες, κανόνες δικαίου με ηθικό, αξιακό υπόθαθρο.
Β. Θεμελιώδη δικαιώματα στα κράτη μέλη της ΕΕ
3 Για συστηματικούς λόγους γίνεται κατηγοριοποίηση στα κράτη μέλη της ΕΕ σε α) συνταγματική κατοχύρωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, β) διεθνή προστασία ανθρωπίνων δικαιωμάτων, γ) ευρωπαϊκή προστασία ανθρωπίνων δικαιωμάτων (που συνιστά και διεθνή προστασία ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε ευρεία έννοια). Η ευρωπαϊκή προστασία ανθρωπίνων δικαιωμάτων με την σειρά της αρθρώνεται σε επίπεδο γα) Συμβουλίου της Ευρώπης και γβ) Ευρωπαϊκής Ένωσης.
4 Είναι κρίσιμο να σημειωθεί ότι συνταγματική, διεθνής και διεθνής περιφερειακή (π.χ. ευρωπαϊκή, αμερικανική, αφρικανική) κατοχύρωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατά κανόνα (οπωσδήποτε πάντως για τα κράτη-μέλη της ΕΕ) τελικά συνιστούν υποαρτηρίες του συστήματος εσωτερικής νομικής προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι όροι δηλαδή εθνική (εσωτερική) και διεθνής προστασία ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι τεχνικοί όροι με συστηματοποιητική λειτουργία. Η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι ούτως ή άλλως και υπό την εκδοχή της απευθείας εσωτερικής-συνταγματικής της προέλευσης και υπό την εκδοχή της καταρχάς διεθνούς-ευρωπαϊκής της προέλευσης, αλλά στη συνέχεια εσωτερικοποιήσης-νομικής της ενσωμάτωσης (με βάση βέβαια το σύστημα ενσωμάτωσης που προβλέπει η εκάστοτε κρατική συνταγματική τάξη), τελικώς και εσωτερική (εθνική).
5 Πρέπει να σημειωθεί ότι υποεκφράσεις, εξειδικεύσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων ή και νέα δικαιώματα κατοχυρώνονται νομικά και σε νομοθετικό ή και υπονομοθετικό επίπεδο τυπικής ισχύος. Π.χ. στην έννομη τάξη της ΕΕ (Πλιάκος, 2025, Κτενίδης, 2017, Χριστιανός, 2012, Schwarze, 2012) δύναται να θεσπίζονται εξειδικεύσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων του Χάρτη ή και νέα δικαιώματα, με το παράγωγο ευρωπαϊκό δίκαιο (Κτενίδης, 2017, Τζέμος, 2009). Αυτές οι δευτερογενείς εξειδικεύσεις είναι δικαιώματα, αλλά όχι θεμελιώδη δικαιώματα. Η διάρθρωση των επιπέδων τυπικής ισχύος διαφέρει βέβαια από έννομη τάξη σε έννομη τάξη.
Γ. Τα θεμελιώδη δικαιώματα ως πυρήνας και ratio του δικαίου
6 Οι θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου ερείδονται στη θεμελιακή παραδοχή ότι οι άνθρωποι ως μέλη μιας κοινωνίας εκχωρούν μέρος της ελευθερίας τους στους εκάστοτε θεσμικά κρατούντες με στόχο το κοινό συμφέρον και την πρόοδο της κοινωνίας. Δηλαδή στην ουσία με στόχο την ειρήνη μεταξύ των μελών της κοινωνίας και μεταξύ των διαφόρων κοινωνιών, την ασφάλεια και την τάξη στις μεταξύ τους σχέσεις και τελικώς την υγεία, την ελευθερία, την ισότητα και την ευτυχία κάθε ανθρώπου. Το δίκαιο μπορεί εκ πρώτης όψεως και ως προϊδέαση των μη ειδημόνων να είναι κάτι κυριαρχικό, αυστηρό και πλασμένο για να χειραγωγήσει και να κατευθύνει την ζωή μας, όμως η ουσία και η λειτουργία του αντλείται από τις βασικές ανθρώπινες ανάγκες και αρετές σε συνδυασμό με την ανθρώπινη κοινωνικότητα. Το δίκαιο χρειάζεται για να εμπεδώσει δικαιοσύνη αλλά και κυρίως για να προασπιστεί την ειρήνη, την υγεία, την ελευθε-
Σελ. 7
ρία, την ισότητα, την αλληλεγγύη και την ευτυχία (Τζέμος, 2013, 1 επ.). Ο πυρήνας του δικαίου (εθνικού, ευρωπαϊκού, διεθνούς) είναι λοιπόν η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων των ανθρώπων.
7 Τα θεμελιώδη δικαιώματα είναι αξιακή πεμπτουσία του σύγχρονου δυτικού νομικού και πολιτικού πολιτισμού. Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων αποτελεί το ουσιαστικό περιεχόμενο των εθνικών Συνταγμάτων και το κύριο μέλημα των κρατών, των διεθνών οργανισμών, της παγκόσμιας και της ευρωπαϊκής «κοινότητας». Η προστασία τους είναι η κρισιμότερη δημόσια αποστολή των οργανωμένων σε κράτη και σε διεθνή θεσμικά πολιτειακά μορφώματα κοινωνιών. Με αυτή είναι επιφορτισμένη καταρχάς αλλά και τελικά η δημόσια εξουσία κάθε μορφής: η κρατική, η τοπική, η διεθνής, η ευρωπαϊκή. Αυτό πρέπει να ισχύει ανεξαιρέτως και για τους διεθνείς οικονομικούς οργανισμούς (π.χ. ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα) με όποια μορφή (τυπική, ατυπική, soft law, sui generis) κι αν λειτουργούν. Και οι τρεις κλασικές δημόσιες (πολιτειακές) εξουσίες/λειτουργίες, η νομοθετική, η εκτελεστική, η δικαστική, σε όλες τις εκφάνσεις τους και τις αλληλοπεριχωρήσεις τους, έχουν ως κεντρικό προσανατολισμό την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο τεχνικός όρος δημόσια εξουσία-αρμοδιότητα αποκτά ουσιαστικό νόημα όταν αποτελεί το διαδικαστικό-θεσμικό υπόστρωμα για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Δ. Προβλήματα στην πραγματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων
8 Η πραγματική προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι ευγενής και για αυτό ευχάριστος στόχος. Όμως ταυτόχρονα είναι και δύσκολος. Προσκρούει πρώτον σε σειρά από εγγενή προβλήματα της σύγχρονης εποχής, όπως και κάθε εποχής: Πόλεμοι, τρομοκρατικές δράσεις, φυσικές καταστροφές, πανδημίες, εγκληματικότητα, μισαλλόδοξες και βίαιες οργανώσεις, φτώχεια, υποσιτισμός, οικονομικές κρίσεις, περιορισμένη αλληλεγγύη από τους «ισχυρούς», υπερβολική πίεση από μεταναστευτικές ροές, εκδοχές ευνοιοκρατίας.
9 Παράλληλα η πραγματική απόλαυση των θεμελιωδών δικαιωμάτων συναντάει πρακτικά αναχώματα και από την ίδια την πολυσύνθετη και συχνά συγκρουσιακή και αντιφατική φύση και λειτουργία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Τα θεμελιώδη δικαιώματα συγκρούονται μεταξύ τους. Για αυτό τον λόγο είναι αναγκαία η ανάπτυξη συγκεκριμένων νομικών κανόνων επίλυσης συγκρούσεων θεμελιωδών δικαιωμάτων (Τzemos, 2004). Στο κρίσιμο σημείο αυτό η αρχή της αναλογικότητας (ενδεικτικά Tζέμος, άρθρο 52, Τζέμος ΔΙΔΙΚ 2019, Tsakyrakis, 2009, 468 επ., Gerapetritis 1997) υπό τις διάφορες εκδοχές της, διαδραματίζει ρυθμιστικό ρόλο.
10 Γενικότερα επί συγκρούσεως δικαιωμάτων δεν έχει πρακτική σημασία αν η αρχή επιλύσεως συγκρούσεων και στάθμισης των θεμελιωδών δικαιωμάτων θα ονομάζεται Proportionality (Verhaltnismäßigkeit Proportionalité, αναλογικότητα), Übermaßverbot (απαγόρευση της υπερβολής), Wesensgehaltagarantie (εγγύηση του πυρήνα), Untermaßverbot (υποχρέωση minimum προστασίας), Weight Formula (Abwägungsnorm κανόνας σταθμίσεων).
11 Διαπιστώνεται ότι συχνά χρησιμοποιούνται διαφορετικά ονόματα για την ίδια μέθοδο επίλυσης συγκρούσεων θεμελιωδών δικαιωμάτων και άλλες φορές υπό την ίδια ονο-
Σελ. 8
μασία (π.χ. αναλογικότητα) στεγάζονται διαφορετικές μέθοδοι επίλυσης. Καίριο είναι ποια θα είναι η δομή της θεσμικά προκρινόμενης μεθόδου επίλυσης συγκρούσεων θεμελιωδών δικαιωμάτων (Tzemos, 2004, Tzemos 2010, 54 επ.). Αυτό είναι σημαντικό για το εθνικό και το συγκριτικό δημόσιο δίκαιο, για την ΕΣΔΑ και για το Δίκαιο της ΕΕ. Και είναι ιδιαίτερα κρίσιμο αυτό για τις επιλύσεις συγκρούσεων στο Ευρωπαϊκό Δίκαιο κατά την άσκηση των ενωσιακών πολιτικών, όπου δεν συγκρούονται μόνο θεμελιώδη δικαιώματα μεταξύ τους αλλά και θεμελιώδη δικαιώματα με οικονομικές ελευθερίες.
12 Κοινός παρανομαστής κάθε μεθόδου επίλυσης συγκρούσεως δικαιωμάτων πρέπει να είναι ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια θα παραμένει απαραβίαστη (Τζέμος, άρθρο 1, Αντωνίου, 2010, Τζέμος ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2016, 1 επ.), όπως και ο πυρήνας (το βασικό περιεχόμενο) κάθε συγκρουόμενου θεμελιώδους δικαιώματος (Τζέμος, άρθρο 52). Aυτό πρακτικά σημαίνει, όπως έχει αναπτυχθεί σε άλλο σημείο αναλυτικά (Tzemos, 2004, 158 επ.), ότι οι περιορισμοί σε ένα θεμελιώδες δικαίωμα (ανεξαρτήτως δε εννόμου τάξεως), είναι θεμιτοί, όταν είναι απολύτως αναγκαίοι για την in concreto προστασία της με αυτό συγκρουόμενης ανθρώπινης αξιοπρέπειας ή του πυρήνα ενός άλλου, με αυτού συγκρουόμενου θεμελιώδους δικαιώματος. Και αυτός ο συγκεκριμένος και ειδικός έλεγχος αναγκαιότητας της προστασίας της ανθρώπινης αξίας και του πυρήνα (βασικού περιεχομένου) όλων των θεμελιωδών δικαιωμάτων, θα πρέπει να προηγείται μεθοδολογικά του εκάστοτε νομικά προβλεπόμενου ελέγχου αναλογικότητας (βλ. αναλυτικά Τζέμος, ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΔΙΚΗ 2019, 200επ.).
Ε. Η πρωταρχία των θεμελιωδών δικαιωμάτων έναντι των δημοσίων πολιτικών και στόχων
13 Η δημοκρατική πολιτεία δικαίου στηρίζεται στην πρωταρχία και την υπεροχή των θεμελιωδών δικαιωμάτων έναντι των δημοσίων εξουσιών και των ιδιωτικών πηγών ισχύος. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να λαμβάνουμε τα δικαιώματα σοβαρά υπόψιν (Dworkin, 1977). Η πραγματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι ο λόγος, η ratio της θέσπισης, οργάνωσης και άσκησης δημοσίων εξουσιών. Οι τρεις δημόσιες εξουσίες είναι στην πράξη λειτουργίες-«υπηρεσίες», προορισμένες στην καλύτερη δυνατή πραγματική κατοχύρωση των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Στον ιδεότυπο της σύγχρονης πολιτείας δικαίου το δίκαιο των θεμελιωδών δικαιωμάτων προέχει, προτάσσεται του δικαίου των εξουσιών/λειτουργιών.
14 Πρωταρχία των θεμελιωδών δικαιωμάτων σημαίνει στην πράξη: 1) Απολύτως απαραβίαστο, και μη νομικά σταθμίσιμο περιεχόμενο, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (Αντωνίου, 2010, Τζέμος ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2016, 1 επ.). 2) Πρακτική αντανάκλαση της θεμελιώδους ιδέας της πρωταρχίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά την επίλυση των συγκρούσεων μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων και δημοσίων πολιτικών/λοιπών δημοσίων συμφερόντων με βάση τις εξής δύο ερμηνευτικές αρχές: (2α) in dubio pro libertate, εν αμφιβολία υπέρ του δικαιώματος (επί συγκρούσεως δηλαδή μεταξύ θεμελιώδους δικαιώματος με κάποιο δημόσιο σκοπό ή κάποιο δημόσιο συμφέρον (πίσω από το οποίο δεν θα υφίσταται κάποιο άλλο θεμελιώδες δικαίωμα) ερμηνευτικά θα επιχειρείται να δίνεται μία λύση κατά στην σύγκρουση με έμφαση στην μεγαλύτερη δυνατή προστασία του θεμελιώδους δικαιώματος), 2β) αρχή της ευρύτερης προστασίας
Σελ. 9
(θα πρέπει να αναζητείται η ευρύτερη δυνατή προστασία όλων των συρρεόντων/συγκρουόμενων θεμελιωδών δικαιωμάτων. Βλ. και Τζέμος σε 52 παρ. 3 και σε 53). Τα essentialia του σύγχρονου ευρωπαϊκού κράτους δικαίου είναι α) η δημοκρατία, β) η πρωταρχία της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων και γ) η τάση βελτίωσης και όχι οπισθοδρόμησης στην πραγματική προστασία των θεμελιωδών (ατομικών, κοινωνικών και πολιτικών) δικαιωμάτων (βλ. και Τζέμος, άρθρο 53).
ΣΤ. Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο ευρωπαϊκό δίκαιο πριν τον Χάρτη
15 Παρότι στις αρχικές ιδρυτικές Συνθήκες δεν υπήρχε ρητή νομική κατοχύρωση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, το ΔΕΚ από νωρίς ανέπτυξε την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων ως άγραφη γενική αρχή του ευρωπαϊκού δικαίου (C-29/69, Stauder, σκ. 7, C-11/70, Internationale Handelsgesellschaft). Σε αυτό το μοτίβο το ΔΕΚ αναγνώρισε την προστασία πολλών θεμελιωδών δικαιωμάτων (Skouris, 2010) και μάλιστα με ισχύ πρωτογενούς ενωσιακού δικαίου. Θεσμική αναφορά στην ανάγκη προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων έχουμε ήδη στο προοίμιο της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης (1986) και στην ΣυνθΕΕ σε καθεστώς ισχύος της Συνθήκης του Μάαστριχτ (1992) (Jarass 2021, 3 επ.).
Ζ. Η θέσπιση του Χάρτη
16 Τον Ιούνιο του 1999 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Κολωνίας αποφάσισε να συγκεντρώσει τα θεμελιώδη δικαιώματα που ίσχυαν σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) σε έναν Χάρτη ώστε να τα καταστήσει περισσότερο εμφανή στους πολίτες. Ο στόχος ήταν να συμπεριληφθούν στο Χάρτη τα δικαιώματα που προστατεύονται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης του 1950, όπως είχαν αποκρυσταλλωθεί στη νομολογία του ΕΔΔΑ, αλλά και αυτά που απέρρεαν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών της ΕΕ και αυτά που ήδη είχε αναπτύξει νομολογιακά το ΔΕΚ. Επιπροσθέτως, ο Χάρτης εκρίθη ότι έπρεπε να περιλαμβάνει τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών της Ένωσης και τα οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα όπως προβλέπονταν στον Κοινωνικό Χάρτη του Συμβουλίου της Ευρώπης και στον Κοινοτικό Χάρτη θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων. Την εκπόνηση του Χάρτη ανέλαβε μια συνέλευση η οποία αποτελούνταν από εκπροσώπους από όλες τις χώρες της ΕΕ και από την της Ευρωπαϊκή Επιτροπή, καθώς και από μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και των εθνικών κοινοβουλίων (βλ.europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/combating_ discrimination/l33501_el.htm). Η υιοθέτηση του Χάρτη, ανακηρύχθηκε επίσημα στη Νίκαια τον Δεκέμβριο 2000 από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Επιτροπή και δημοσιεύτηκε (ΑBL 2000, C-364/1). Όμως το 2000 υπερίσχυσε η θέση ότι ο Χάρτης δεν θα έπρεπε (ακόμα) να περιβληθεί με νομική δεσμευτικότητα.
17 Το Δεκέμβριο του 2009, η θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας κατέστησε τον Χάρτη νομικά δεσμευτικό, ισότιμο με ΣυνΘΕΕ και ΣυνθΛΕΕ, ισχύον πρωτογενές ευρωπαϊκό δίκαιο. Ο Χάρτης στο μεταξύ, ενόψει της περιβολής του με νομική δεσμευτικότη-
Σελ. 10
τα, ελαφρά τροποποιήθηκε (προστέθηκαν π.χ. οι παράγραφοι 4-7 στο άρθρο 52, άλλαξε η διατύπωση των άρθρων 42 και 51, Jarass, 2021, 5, Borowsky, 2011, 43).
Η. ΕΕ και Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στην Συνθήκη της Λισαβόνας
18 Το πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο βελτιώθηκε με την Συνθήκη της Λισαβόνας. Διαπιστώνεται ένα σαφές ποιοτικό άλμα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έγινε πραγματική πολιτειακή οργάνωση, καθώς απέκτησε νομικά δεσμευτικό κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων. Το πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο είναι πλέον από 1.12.2009 τριπτέρυγο: Απαρτίζεται από την ΣυνθΕΕ, την ΣυνθΛΕΕ και τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Με τη νομικοποίηση του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ από 1.12.2009 το πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο εξελίχθηκε σε γνήσιο Συνταγματικό Δίκαιο. Οι πολιτικές, οι δράσεις και η νομοθεσία της ΕΕ δεν είναι μονήρως προσανατολισμένες στις οικονομικές ελευθερίες και στον ανταγωνισμό. Δεσμεύονται εξίσου και από ένα πλήρη και σύγχρονο κατάλογο ατομικών, πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Με τον Χάρτη στο πρωτογενές δίκαιο της ΕΕ, το πολιτικό στοιχείο και το κοινωνικό στοιχείο της ΕΕ ισορροπούν καταστατικά με το οικονομικό. Όμως η θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας, μαζί με τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, συνέπεσε χρονικά με την εκκίνηση της ευρωπαϊκής οικονομικής κρίσης, με πρώτο θύμα την Ελλάδα, αλλά και την Πορτογαλία, την Ιρλανδία, την Ισπανία την Ιταλία, την Κύπρο. Η αντιμετώπιση της κρίσης από τα θεσμικά όργανα της ΕΕ έλαβε χώρα με αποσπασματικό και μη σφαιρικό και συνεκτικό, ενίοτε δε με μη αλληλέγγυο και ρεαλιστικό τρόπο. Η πολιτική ηγεσία της ΕΕ επέλεξε την κατά βάση διακυβερνητική και σύνθετη οδό, στα όρια, σε ορισμένες περιπτώσεις, της μη τήρησης του πρωτογενούς ενωσιακού δικαίου (Τzemos, Blogdroiteuropeen 2017, Τζέμος, 2015, 1 επ., Τζέμος, ΘΠΔΔ 2015, 97 επ., Fischer-Lescano, 2014, Τζέμος, ΘΠΔΔ 2011, 496 επ.). Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ ήταν το βασικό όπλο στην φαρέτρα της ΕΕ για την δίκαιη, βιώσιμη και αποτελεσματική αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης, αλλά δυστυχώς έμεινε συχνά στο περιθώριο. Λειτούργησε σαν την ωραία κοιμωμένη του παραμυθιού που πρέπει επειγόντως να ξυπνήσει (Τzemos, Blogdroiteuropeen 2017). Σε ύπνωση έμεινε και την περίοδο της πανδημίας. Επίσης ο Χάρτης είναι βασικό εργαλείο για πειστικές απαντήσεις στις μεταναστευτικές ροές στην Ευρώπη. Πρέπει να γίνει συνείδηση τόσο των θεσμών της ΕΕ όσο και των εθνικών κυβερνήσεων ότι ο Χάρτης θα πρέπει να οιστρηλατεί όλες τις πολιτικές, δράσεις, συμφωνίες σε επίπεδο ΕΕ ή μεταξύ Κρατών- Μελών της ΕΕ και της Ευρωζώνης.
Θ. Περίγραμμα του Χάρτη
19 Ο Xάρτης συγκεντρώνει σε ένα νομικό κείμενο τυπικής ισχύος πρωτογενούς ενωσιακού δικαίου δικαιώματα που μέχρι τότε ήταν διάσπαρτα στις εθνικές νομοθεσίες και στη νομοθεσία της ΕΕ, καθώς και στις διεθνείς συμβάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης, των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας (ΔΟΕ). Κατοχυρώνει και νέα, «μοντέρνα», δικαιώματα.
20 Ο ΧΘΔΕΕ περιλαμβάνει ένα εισαγωγικό προοίμιο και 54 άρθρα που κατανέμονται σε 7 κεφάλαια ως εξής:
Σελ. 11
• κεφάλαιο I: αξιοπρέπεια (ανθρώπινη αξιοπρέπεια, δικαίωμα στη ζωή, δικαίωμα στην ακεραιότητα του προσώπου, απαγόρευση των βασανιστηρίων και των απάνθρωπων εξευτελιστικών ποινών ή μεταχείρισης, απαγόρευση της δουλείας και της καταναγκαστικής εργασίας).
• κεφάλαιο II: ελευθερία (δικαίωμα στην ελευθερία και την ασφάλεια, σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, δικαίωμα γάμου και δικαίωμα ίδρυσης οικογένειας, ελευθερία σκέψης συνείδησης και θρησκείας, ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης, ελευθερία του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι, ελευθερία των τεχνών και των επιστημών, δικαίωμα εκπαίδευσης, επαγγελματική ελευθερία και δικαίωμα στην εργασία, ελευθερία ίδρυσης επιχείρησης δικαίωμα ιδιοκτησίας, δικαίωμα ασύλου, προστασία σε περίπτωση απομάκρυνσης, επαναπροώθησης και απέλασης).
• κεφάλαιο III: ισότητα (ισότητα έναντι του νόμου, μη διάκριση, πολιτισμική, θρησκευτική και γλωσσική πολυμορφία, ισότητα ανδρών και γυναικών, δικαιώματα του παιδιού, δικαιώματα των ηλικιωμένων, ένταξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες).
• κεφάλαιο IV: αλληλεγγύη (δικαίωμα στην πληροφόρηση και στη διαβούλευση με τους εργαζομένους στο πλαίσιο της επιχείρησης, δικαίωμα διαπραγματεύσεων και συλλογικών ενεργειών, δικαίωμα πρόσβασης στις υπηρεσίες ευρέσεως εργασίας, προστασία έναντι αδικαιολόγητης απόλυσης, δίκαιοι και ισότιμοι όροι εργασίας, απαγόρευση της εργασίας των παιδιών και προστασία των εργαζόμενων νέων, οικογενειακή και επαγγελματική ζωή, κοινωνική ασφάλεια και κοινωνική αρωγή, προστασία της υγείας, πρόσβαση σε υπηρεσίες γενικού οικονομικού ενδιαφέροντος, προστασία του περιβάλλοντος, προστασία των καταναλωτών).
• κεφάλαιο V: ιθαγένεια (δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι κατά τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και τις δημοτικές εκλογές, δικαίωμα χρηστής διαχείρισης, δικαίωμα πρόσβασης στα έγγραφα, Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής, δικαίωμα αναφοράς, ελεύθερη κυκλοφορία και διαμονή, διπλωματική και προξενική προστασία).
• κεφάλαιο VI: δικαιοσύνη (δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου, τεκμήριο αθωότητας και δικαιώματα υπεράσπισης, αρχές νομιμότητας και αναλογικότητας αξιόποινων πράξεων και ποινών, δικαίωμα του προσώπου να μην δικάζεται ή να μην τιμωρείται ποινικά δύο φορές για την ίδια αξιόποινη πράξη).
• κεφάλαιο VII: γενικές διατάξεις.
21 Ο Χάρτης εφαρμόζεται στα ευρωπαϊκά όργανα τηρούμενης της αρχής της επικουρικότητας και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να επεκτείνει τις αρμοδιότητες και τα καθήκοντα που τους αναθέτουν οι Συνθήκες. Ο Χάρτης εφαρμόζεται επίσης στα κράτη-μέλη της ΕΕ όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της ΕΕ (βλ. Τζέμος, άρθρο 51).
22 Το Πρωτόκολλο αριθ. 30 των Συνθηκών για την εφαρμογή του Χάρτη στην Πολωνία και το Ηνωμένο Βασίλειο περιορίζει την ερμηνεία του από το Δικαστήριο και τα εθνικά δικαστήρια των δύο αυτών χωρών, ειδικά όσον αφορά δικαιώματα που αφορούν την αλληλεγγύη (κεφάλαιο IV) (www.europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/combating_discrimination/l33501_el.htm www.eu).
Σελ. 12
Ι. Τα θεμελιώδη δικαιώματα ως αντικειμενικοί κανόνες δικαίου και υποκειμενικά αγώγιμα δικαιώματα
23 Κάθε θεμελιώδες δικαίωμα έχει διπλή νομική υπόσταση. Εμπεριέχει α) μία υπερνομοθετικής ισχύος νομική ρύθμιση (αντικειμενικός κανόνας δικαίου) και β) ένα αγώγιμο (νομικά επιδιώξιμο) δικαίωμα. Η νομική ρύθμιση-θεμελιώδες δικαίωμα μπορεί να έχει ρητή αποτύπωση σε μία συνταγματική νομική διάταξη, σε μία διεθνή σύμβασή ή σε ένα διεθνή (ευρωπαϊκό) νομικό χάρτη θεμελιωδών δικαιωμάτων. Είναι όμως δυνατό να μην έχει έγγραφη αποτύπωση σε κάποια διάταξη του συνταγματικού, δημοσίου διεθνούς ή διεθνούς περιφερειακού (ευρωπαϊκού) δικαίου, αλλά να συνιστά άγραφη γενική αρχή του εσωτερικού συνταγματικού, ή του δημοσίου διεθνούς ή του περιφερειακού διεθνούς (ευρωπαϊκού) δικαίου (π.χ. θεμελιώδη δικαιώματα στην ΕΕ πριν τον Χάρτη, άρθρο 6 παρ. 3 ΣυνθΕΕ για το Δίκαιο της ΕΕ). Στη νομική ρύθμιση υπερνομοθετικής ισχύος είναι νομικά ενσωματωμένο δεύτερον και ένα νομικά επιδιώξιμο (αγώγιμο) ιδιωτικό δικαίωμα (βλ. Τζέμος, ΝοΒ 2012, 29 επ., Τζέμος ΔτΑ 2007, 471 επ.). Αυτή είναι λοιπόν η διπλή νομική φύση κάθε θεμελιώδους δικαιώματος: α) αντικειμενική νομική ρύθμιση, β) υποκειμενικό δικαίωμα. Δηλαδή το θεμελιώδες δικαίωμα είναι κυρίως αλλά όχι μόνο, ιδιωτικό αγώγιμο δικαίωμα.
24 Η διαφορά των θεμελιωδών δικαιωμάτων από τις λοιπές υπερνομοθετικές (συνταγματικές, διεθνείς, ευρωπαϊκές) νομικές ρυθμίσεις (πηγές δικαίου) έγκειται στο ότι σε αυτές ελλείπει η δεύτερη υπόσταση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, το ενσωματωμένο ιδιωτικό αγώγιμο δικαίωμα. Αυτό το εγγενές για τα θεμελιώδη δικαιώματα όμως στοιχείο (η άμεση αγωγιμότητα) ελλείπει και στις αρχές του Χάρτη (για τις αρχές στον ΧΘΔΕΕ βλ. Προοίμιο, άρθρο 51, άρθρο 52 παρ. 5 του Χάρτη και άρθρο 6 παρ. 6 της ΣυνΘΕΕ, Τζέμος, άρθρο 52).
ΙΑ. Θεμελιώδη δικαιώματα και αρχές στον Χάρτη
25 Ο Χάρτης πρωτοτυπώντας (αντίστοιχες κατηγορίες διαπιστώνονται και στην γαλλική και την ισπανική έννομη τάξη) κατοχυρώνει α) δικαιώματα και β) αρχές. Κατ’ ακρίβειαν το γράμμα του Χάρτη, αλλά και του άρθρου 6 παρ. 1 εδ. α και εδ. γ ΣυνθΕΕ κάνει αναφορά σε δικαιώματα, ελευθερίες και αρχές. Πρέπει πάντως να γίνει δεκτό ότι οι ελευθερίες, στα πλαίσια του Χάρτη, δεν είναι μια τρίτη κατηγορία θεμελιωδών δικαιωμάτων σε ευρεία έννοια, αλλά μια ειδική, σημαντική (και για αυτό γίνεται σε αυτές εκ του περισσού ειδική ρητή μνεία) υποκατηγορία δικαιωμάτων. Δηλαδή η μόνη κατηγοριοποίηση στον Χάρτη, η summa divisio, είναι σε δικαιώματα και αρχές (βλ. Τζέμος, άρθρο 52 και άρθρο 51). Δικαιώματα και αρχές συγκροτούν στα πλαίσια του Χάρτη τα θεμελιώδη δικαιώματα σε ευρεία έννοια (Τζέμος, άρθρο 52, Jarass, 2013, 22). Οι αρχές του Χάρτη δεν έχουν την υποκειμενική, αλλά μόνο την αντικειμενική πλευρά των δικαιωμάτων. Οι αρχές δεν είναι αγώγιμες, είναι μόνο αντικειμενικοί κανόνες δικαίου. Οι αρχές υπόκεινται σε περιορισμούς στην δικαστική τους ενεργοποίηση. Οι περιορισμοί αυτοί, που αποτελούν και την ειδοποιό διαφορά δικαιωμάτων και αρχών (όχι αγωγιμότητα, υπό όρους δικαστικός έλεγχος) διευκρινίζονται στο άρθρο 52 παρ. 5 του Χάρτη (βλ. αναλυτικότερα Τζέμος, άρθρο 52).
Σελ. 13
ΙΒ. Άρθρο 6 παρ. 3 ΣυνθΕΕ και τα θεμελιώδη δικαιώματα ως γενικές αρχές του δικαίου της ΕΕ
26 Υποστηρίζεται τεκμηριωμένα ότι δίπλα στα δικαιώματα και στις αρχές του Χάρτη, στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο, βάσει του άρθρου 6 παρ. 3 ΣυνθΕΕ, συνεχίζουν να υφίστανται και σε καθεστώς Συνθήκης της Λισαβόνας και τα θεμελιώδη δικαιώματα-γενικές αρχές του ευρωπαϊκού δικαίου ως απαύγμασμα της νομολογίας του ΔΕΕ (Jarass, 2021, 14 επ., Streinz, 2008, 285-286, C-282/10, Γ. Εισ, Τrstenjak, σκ. 127). Δηλαδή τα άγραφα θεμελιώδη δικαιώματα - γενικές αρχές του δικαίου της ΕΕ που αναπτύσσονται από τη νομολογία του ΔΕΕ αποτελούν την τρίτη κατηγορία θεμελιωδών δικαιωμάτων στο πρωτογενές δίκαιο της ΕΕ, δίπλα στα δικαιώματα και τις αρχές του Χάρτη.
27 Α) Δικαιώματα του Χάρτη, β) Αρχές του Χάρτη, γ) άγραφα θεμελιώδη δικαιώματα – γενικές αρχές του ενωσιακού δικαίου, που διαπλάθονται νομολογιακά από τη νομολογία του ΔΕΕ και δ) θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται ρητά σε ΣυνΘΕΕ και ΣυνθΛΕΕ (άρθρο 52 παρ. 2 Χάρτη. Βλ. Τζέμος, άρθρο 52) αποτελούν τα θεμελιώδη δικαιώματα σε ευρύτατη έννοια στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο.
28 Με βάση μια ακόμα πιο συμπεριληπτική ομαδοποίηση, στα θεμελιώδη δικαιώματα σε ευρύτατη έννοια στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο περιέχονται πέμπτον και οι θεμελιώδεις οικονομικές ελευθερίες. Τα θεμελιώδη δικαιώματα, οι θεμελιώδεις οικονομικές ελευθερίες και οι ενωσιακές ρυθμίσεις περί ανταγωνισμού συγκροτούν του ουσιαστικό δίκαιο της ΕΕ που πλαισιώνει το θεσμικό δίκαιο της ΕΕ (Τζέμος, 2009, Πλιάκος 2025).
ΙΓ. Αντικείμενο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων
29 Τα θεμελιώδη δικαιώματα ως προς το ρυθμιστικό τους περιεχόμενο, αναφέρονται σε ένα έννομο προστατευόμενο αγαθό, έννομο συμφέρον, έννομη κατάσταση ή έννομη σχέση. Αυτό θεματοποιούν, προσδιορίζουν και κατοχυρώνουν τόσο ο αντικειμενικός κανόνας δικαίου του θεμελιώδους δικαιώματος όσο και το υποκειμενικό θεμελιώδες δικαίωμα (αναλυτικά, Τζέμος, ΔτΑ 2007, 478 επ.). Το ίδιο ισχύει και για τις αρχές του ΧΘΔΕΕ με την μόνη, άνω τονισθείσα διαφορά, ότι οι αρχές του Χάρτη δεν γεννούν απευθείας και αυτόνομα αγώγιμες αξιώσεις.
ΙΔ. Το άρθρο 6 της ΣυνθΕΕ και ο Χάρτης
30 Με το άρθρο 6 της ΣυνθΕΕ θεσπίζεται από 1.12.2009 ο ΧΘΔΕΕ ως αυτόνομη πηγή του ενωσιακού δικαίου πλήρως νομικά δεσμευτική και με ανώτατη τυπική ισχύ (ισχύ πρωτογενούς ευρωπαϊκού δικαίου). Το πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο σε καθεστώς ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας είναι τριπτέρυγο. Αποτελείται από την ΣυνΘΕΕ, την ΣυνθΛΕΕ και τα πρωτόκολλά τους και τον ΧΘΔΕΕ. Με την θέσπιση του Χάρτη (2000) και με την αναγωγή του σε πλήρως νομικά δεσμευτικό πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο (2009), δεν αποδομείται το προϊσχύον ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο ούτε σε επίπεδο ΕΕ ούτε σε επίπεδο Συμβουλίου της Ευρώπης. Η ΕΣΔΑ παραμένει η κορωνίδα της ευρωπαϊκής προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ο Χάρτης είναι ένας σύμμαχός της που την ισχυροποιεί, την εκσυγχρονίζει και την προάγει. Το ΕΔΔΑ παραμένει σημαντικό Δι-
Σελ. 14
καστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο ευρωπαϊκό σύμπαν Συμβουλίου της Ευρώπης και ΕΕ, αλλά όχι πλέον το μόνο. (Για την προσχώρηση της ΕΕ στην ΕΣΔΑ βλ. Τζέμος, άρθρο 52, Κρητικός, 2012, 34 επ., Μαργαρίτης, 2015).
31 Στόχος του Χάρτη είναι η θέσπιση ενός επιπρόσθετου, ρητού, επιπέδου νομικής προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων εντός της ΕΕ. Σε αυτή την λογική ο Χάρτης κωδικοποιεί (προσθέτοντας ασφάλεια δικαίου) και επιρρωνύει την προηγούμενη νομολογία του ΔΕΚ για τα δικαιώματα (C-540/03, P/R, σκ. 38) και προσδένεται στα δικαιώματα που κατοχυρώνονται σε ΣυνθΕΕ και ΣυνθΛΕΕ (άρθρο 52 παρ. 2), στην ΕΣΔΑ (άρθρο 52 παρ. 3), στις συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών (άρθρο 52 παρ. 4, παρ. 6) στο διεθνές δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στο εθνικό συνταγματικό δίκαιο (άρθρα 52 παρ. 5, 53). Ως νεώτερος από την ΕΣΔΑ και από τα εθνικά Συντάγματα, ο Χάρτης προσθέτει νέα, μοντέρνα θεμελιώδη δικαιώματα στο δίκαιο της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Έχει μεγάλο αριθμό άρθρων, ανώτερο του συνήθους.
32 Το κρίσιμο και «νεωτερικό» μεθοδολογικά είναι ότι δεν κατοχυρώνει μαζί πεδίο προστασίας και περιορισμούς σε κάθε δικαίωμα. Νομικά ζητήματα περιορισμών και περιορισμών των περιορισμών ρυθμίζονται κατά κανόνα ενιαία στα άρθρα 52-54.
ΙΕ. Το σύστημα γενικών διατάξεων των άρθρων 51-54 του Χάρτη και τα εκκρεμή ζητήματα
33 Ο Χάρτης με τα άρθρα 52-54 θεσπίζει ένα πολύπλοκο αλλά περιεκτικό σύστημα περιορισμών και περιορισμών των περιορισμών των θεμελιωδών δικαιωμάτων του. Επίσης διαγράφονται οι νομικές συνδέσεις του Χάρτη με τις άλλες συνταγματικές, διεθνείς και ευρωπαϊκές πηγές προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων (άρθρα 52, 53 του Χάρτη και 6 παρ. 3 της ΣυνΘΕΕ). Παράλληλα με φειδώ και εξαιρέσεις (άρθρα 53 και 52 παρ.2. Βλ. και απόφαση Melloni του ΔΕΕ) κατοχυρώνεται η αρχή της ευρύτερης προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Με το άρθρο 51 ρυθμίζονται οι αποδέκτες των δικαιωμάτων και αρχών του Χάρτη και το πεδίο εφαρμογής του. Επίσης τονίζεται ότι ο Χάρτης δεν ανατρέπει το πεδίο των αρμοδιοτήτων της ΕΕ και προσαρμόζεται στην αρχή των δοτών αρμοδιοτήτων της ΕΕ και στην αρχή της επικουρικότητας. Στα άρθρα 51-54 του Χάρτη σε συνδυασμό με το Προοίμιό του και το άρθρο 6 της ΣυνΘΕΕ διαγράφονται μέθοδοι ερμηνείας και βοηθητικά ερμηνευτικά εργαλεία του Χάρτη.
34 Συνοπτικά, η γενική θεωρία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Τζέμος, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2018, 211 επ., Χρυσόγονος 2023, Βλαχόπουλος 2020, Χρυσόγονος, Βλαχόπουλος, 2017, Σπυρόπουλος, 2012, Δαγτόγλου, 2012, Χρυσόγονος, 2006, Δημητρόπουλος, 2005, Τσάτσος, 1988, Τζέμος, 2013) εξετάζει α) φορείς (υποκείμενα), β) αποδέκτες, γ) πεδίο προστασίας, δ) σύστημα θεμιτών περιορισμών και ε) λειτουργίες των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
35 Σημαντικά ζητήματα της γενικής θεωρίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν ρυθμίζονται πάντως ρητά και ευθέως από τον Χάρτη. Ενδεικτικά ο Χάρτης στα άρθρα 51-54 δεν ρυθμίζει ευθέως περί των φορέων των δικαιωμάτων και περί των λειτουργιών των δικαιωμάτων. Δεν δίνει ρητές απαντήσεις και στο κρίσιμο ερώτημα της τριτενέργειας των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Σελ. 15
ΙΣΤ. Φορείς δικαιωμάτων του Χάρτη
36 Τα περισσότερα άρθρα του Χάρτη κατοχυρώνουν ως φορείς των δικαιωμάτων τους και των αρχών τους όλους τους ανθρώπους (για τους φορείς των δικαιωμάτων γενικά βλ. Τζέμος, ΕΔΔΔ 2007, 579 επ.). Εξαίρεση είναι ότι φορείς των δικαιωμάτων και αρχών είναι μόνο οι Ευρωπαίοι Πολίτες (άρθρα, 39, 42, 45, 46 του Χάρτη). Ευρωπαίοι πολίτες είναι σύμφωνα με τα άρθρα 9 παρ. 1 εδ. 2 ΣυνΘΕΕ και 20 παρ. 1 εδ. 2 ΣυνθΛΕΕ όλα τα φυσικά πρόσωπα που έχουν την ιθαγένεια κάποιου κράτους μέλους της ΕΕ (Jarass, 2021). Το άρθρο 15 παρ. 3 του Χάρτη έχει ως υποκείμενα αντίθετα μόνο αλλοδαπούς.
37 Ο κανόνας είναι επίσης ότι φορείς των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ είναι και τα φυσικά πρόσωπα και τα νομικά πρόσωπα του ιδιωτικού δικαίου. Υποστηρίξιμο είναι ότι φορείς των δικαιωμάτων της ΕΕ μπορεί να είναι και ν.π.δ.δ. Υπάρχουν βέβαια θεμελιώδη δικαιώματα τα οποία εξ αντικειμένου έχουν ως φορείς μόνο φυσικά πρόσωπα (π.χ. άρθρο 1. Βλ. Τζέμος, άρθρο 1).
ΙΖ. Κατηγορίες και λειτουργίες δικαιωμάτων
38 Σύμφωνα με την κλασική κατηγοριοποίηση των δικαιωμάτων στο χώρο του δημοσίου δικαίου του Jellinek υπάρχει το status negativus, το status positivus και το status activus (Pauly, 2000, 227 επ.). Στην γαλλική επανάσταση τα δικαιώματα προάσπιζαν ελευθερία, ισότητα και αλληλεγγύη. Στην σύγχρονη θεωρία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων η συνηθέστερη κατηγοριοποίηση είναι σε ατομικά δικαιώματα-ελευθερίες, σε δικαιώματα-εκφράσεις της αρχής της ισότητας, σε κοινωνικά δικαιώματα, σε πολιτικά-συμμετοχικά δικαιώματα και σε διαδικαστικά-δικονομικά δικαιώματα. Το ανάπτυγμα αυτό των ειδών των δικαιωμάτων εκλεπτύνεται περαιτέρω από τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, που εντασσόμενος στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο, διακρίνει σε δικαιώματα που προασπίζουν την αξιοπρέπεια, ελευθερίες, ισότητα, δικαιώματα αλληλεγγύης, πολιτικά δικαιώματα και δικαιώματα που προάγουν τη δικαιοσύνη. Αυτή η κατηγοριοποίηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων έχει την έννοια της κατά το δυνατόν ορθολογικής και εύστοχης κατάταξης των θεσπιζόμενων σε ένα Σύνταγμα ή σε μια διεθνή συνθήκη δικαιωμάτων σε ομάδες ανάλογα με το περιεχόμενό τους. Η κατάταξη αυτή ελλείπει στο ελληνικό Σύνταγμα, μάλλον επιτυχώς, καθώς έτσι αποτρέπεται η στεγανοποίηση των δικαιωμάτων δια της περιοριστικής και «ασφυκτικής» ένταξής τους σε μια από τις υπάρχουσες κατηγορίες. Η ένταξη βέβαια των δικαιωμάτων σε κατηγορίες έχει σημαντική συστηματική και διδακτική αξία, αλλά δεν πρέπει να είναι ούτε αυτοσκοπός ούτε πανάκεια.
39 Σε κάθε περίπτωση, η κατηγοριοποίηση των δικαιωμάτων σε εκ των προτέρων συσταθείσες ομάδες δεν θα πρέπει να συγχέεται με την διάκριση και συστηματοποίηση των διαφόρων λειτουργιών κάθε δικαιώματος. Η κατηγοριοποίηση των δικαιωμάτων, όπου υπάρχει, τέμνει την ύλη των δικαιωμάτων σε ομάδες, με βάση την αρχή ότι κάθε δικαίωμα υπάγεται σε μία κατηγορία.
Οι λειτουργίες των δικαιωμάτων αντίθετα συστηματοποιούνται ενόψει κάθε συγκεκριμένου δικαιώματος. Κάθε δικαίωμα μπορεί να αναπτύσσει δυνάμει διάφορες λειτουργίες, με άλλα λόγια να λειτουργεί σε διάφορες εκφάνσεις.
Σελ. 16
Οι λειτουργίες αυτές είναι η υποχρέωση αποχής από επέμβαση σε ένα δικαίωμα (αμυντική λειτουργία, status negativus), η υποχρέωση προώθησης και κοινωνικής φροντίδας ενός δικαιώματος (κοινωνική λειτουργία, παροχική λειτουργία, status positivus Βλ. Τζέμος, ΝοΒ 2012, 29 επ., Tzemos, 2007, Κατρούγκαλος, 2006), η ισότιμη συμμετοχή στην απόλαυση ενός δικαιώματος (πολιτική λειτουργία, συμμετοχική λειτουργία, status activus), το κρατικό καθήκον προστασίας ενός δικαιώματος από μη κρατικές παραβιάσεις (προστατευτική λειτουργία), η διαδικαστική επιστήριξη και θωράκιση ενός δικαιώματος (αμφ. αν είναι αυτόνομη λειτουργία, ή αν αφομοιώνεται από την προστατευτική λειτουργία). Μεθοδολογικά οι παραπάνω λειτουργίες των δικαιωμάτων είναι οι πιθανές φόρμες πρακτικής εκδήλωσης κάθε δικαιώματος. Ως εκ τούτου δεν είναι ορθό να επιχειρείται η αποκλειστική συστοίχιση καθεμιάς από τις λειτουργίες των δικαιωμάτων με καθεμιά από τις κατηγορίες δικαιωμάτων. Οι κατηγορίες των δικαιωμάτων αποτελούν τυπικολογική και στεγανοποιημένη καταχώριση κάθε δικαιώματος σε a priori και αφαιρετικά συσταθείσες ομάδες - έννοιες γένους, προφανώς με κύριο κριτήριο το ποια είναι η βασική αλλά πάντως όχι απαραίτητα και η μόνη λειτουργία τους στην πράξη. Για παράδειγμα ως κοινωνικά δικαιώματα αντιμετωπίζονται από την θεωρία και τη νομολογία τα θεμελιώδη δικαιώματα στην υγεία, την παιδεία, την εργασία, την κοινωνική ασφάλιση, το περιβάλλον, καθώς αυτά τα δικαιώματα αναπτύσσουν ως βασική αλλά όχι αποκλειστική της κοινωνική-παροχική λειτουργία. Οι λειτουργίες των δικαιωμάτων συνιστούν το σύνολο των πιθανών εκδοχών πρακτικής έκφρασης κάθε δικαιώματος. Οι κατηγορίες των δικαιωμάτων προσδιορίζουν το πλάτος της έννοιας ανθρώπινα δικαιώματα και οι λειτουργίες το βάθος της.
ΙΗ. Τριτενέργεια θεμελιωδών δικαιωμάτων
40 Τα θεμελιώδη (ανθρώπινα) δικαιώματα δεν δεσμεύουν μόνο το κράτος αλλά και τους άλλους ιδιώτες στις περιπτώσεις που αυτοί δύνανται να λειτουργούν ως προσβολείς τους (βλ. άρθρο 25 παρ. 3 Σ, δηλαδή στις περισσότερες περιπτώσεις αναπτύσσεται τριτενέργεια των θεμελιωδών δικαιωμάτων, Tzemos, 1999, Tzemos, 2004, 15επ. και 185 επ., Τζέμος, ΔτΑ 2007, 473 επ.). Επενεργούν επομένως τόσο στις έννομες σχέσεις του δημοσίου δικαίου, όσο και σε αυτές του ιδιωτικού δικαίου. Κατευθύνουν, «φωτίζουν» ερμηνευτικά και δεσμεύουν κατά την εφαρμογή τους όλους τους υπόλοιπους νομικούς κανόνες. Το αν η τριτενέργεια των θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι άμεση ή έμμεση ερίζεται σε θεωρία και νομολογία και δεν απαντάται πάντα ενιαία για όλα τα θεμελιώδη δικαιώματα σε όλες τις έννομες τάξεις. Συγκεκριμένα πάντως άρθρα του ΧΘΔΕΕ ορίζουν ως αποδέκτες του δικαιώματος που κατοχυρώνουν τους ιδιώτες (π.χ. άρθρο 24 παρ. 2 και 3, Borowsky, 2011, 658). Το τελευταίο δε διάστημα η τριτενέργεια έχει γίνει δε δεκτή από το ΔΕΕ και για ορισμένα άλλα θεμελιώδη δικαιώματα του Χάρτη (C-414/16, Egenberger, απόφαση 7 Απριλίου 2018, C-684/16 Max-Planck, Απόφαση 6 Νοεμβρίου 2018, C-569 και 570/16 Bauer απόφαση 6 Νοεμβρίου 2018, C-193/17, Cresco Investigation, 22.1.2019, σκ. 76, C-605/23, «Ati-19» EOOD, 3.7.2025, σκ. 53, C-118/23, Getin Holding κ.λπ., 12.12.2024, σκ. 77, Προτάσεις Γ. Εισαγγελέα Medina, C-258/24Katholische Schwangerschaftsberatung, 10.7.2025 , C-713.23, Jakub Cupriak-Trojan, 25.11.2025, σκ. 70.
Σελ. 17
ΙΘ. Ο Χάρτης στην θεσμική πράξη της ΕΕ
41 Το 2007 ιδρύθηκε στην ΕΕ ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων με έδρα την Βιέννη (βλ. https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/fra-2024-eu-rights-agency_el.pdf). Ο οργανισμός αναπτύσσει πολύπλευρη δραστηριότητα στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ειδικότερα έχει ως αποστολή την παροχή ανεξάρτητης και τεκμηριωμένης συνδρομής και συμβουλών εμπειρογνωμόνων σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα στα θεσμικά όργανα και τα κράτη μέλη της ΕΕ. Έχει τη νομική μορφή του ανεξάρτητου οργανισμού της ΕΕ που χρηματοδοτείται από τον προϋπολογισμό της Ένωσης. Δημοσιεύει ετήσια έκθεση πεπραγμένων (βλ. την ετήσια έκθεση του 2024 που δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2025 σε: https://fra.europa.eu/el/publication/2025/fundamental-rights-report-2025) αλλά και ειδικότερες εκθέσεις. Αποσκοπεί στην προαγωγή των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην πράξη.
42 Επίσης η Επιτροπή, ενεργοποίησε το 2010 μία στρατηγική για την αποτελεσματική εφαρμογή του Χάρτη από την ΕΕ. Με βάση αυτή, η Επιτροπή εκπονεί κάθε χρόνο έκθεση για την εφαρμογή του Χάρτη και την υποβάλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Από την σχετική έκθεση του 2024 (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:52024DC0456), αλλά και από τις προηγούμενες ετήσιες εκθέσεις, διαπιστώνεται η αυξανόμενη επίδραση του Χάρτη στις πολιτικές της ΕΕ. Βλ. συναφώς και την έκθεση της Επιτροπής του έτους 2025 για το κράτος δικαίου στην ΕΕ (https://greece.representation.ec.europa.eu/news/ekthesi-toy-2025-gia-kratos-dikaioy-i-simasia-toy-kratoys-dikaioy-gia-ti-dimokratia-tin-asfaleia-kai-2025-07-08_el). Το κύριο θεσμικό όργανο που είναι βέβαια επιφορτισμένο με την εφαρμογή του Χάρτη είναι το Δικαστήριο. Και στην ετήσια έκθεση 2024 του ΔΕΕ αλλά και του Γενικού Δικαστηρίου (https://curia.europa.eu/jcms/upload/docs/application/pdf/2025-04/ra_pan_2024_el_web.pdf) φαίνεται η αυξανόμενη σημασία του Χάρτη για την ΕΕ.
Κ. Τελικές παρατηρήσεις
43 Νομισματική ένωση, διεύρυνση και Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ είναι κατά την γνώμη μου τα τρία σημαντικά τελευταία βήματα προόδου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η δημοκρατία είναι η καρδιά του (ευρωπαϊκού, διεθνούς, εθνικού) Συνταγματικού Δικαίου. Τα θεμελιώδη δικαιώματα είναι η ψυχή του. Συνταγματικό Δίκαιο χωρίς δεσμευτικό αλλά και εφαρμοζόμενο κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι καλοκαίρι χωρίς ήλιο. Αλληλοσεβασμός, αλληλεγγύη και πρωταρχία των δικαιωμάτων και της ευτυχίας των πολιτών είναι τα essentialia της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ στην πράξη επανανοηματοδοτεί την έννοια της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης. Η τήρηση του Χάρτη στην πράξη, ανεξαιρέτως και για όλους, είναι η μόνη πυξίδα για την διατήρηση, αλλά και την αναζωπύρωση, της ευρωπαϊκής ιδέας. Κι αυτό ειδικά καθόσον η επιρροή του αντιευρωπαϊσμού ποικίλης προέλευσης σε πολλά κράτη μέλη ακμάζει, ενώ στην Μεγάλη Βρετανία το δημοψήφισμα οδήγησε δυστυχώς στο Brexit, το δραματικότερο επεισόδιο της μέχρι σήμερα πορείας της ΕΕ. Το ΔΕΕ εφαρμόζει εντατικά των Χάρτη αλλά δυστυχώς όχι πάντα με συνέπεια σε όλα τα πεδία διακινδυνεύσεων και παραβιάσεων των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Σελ. 18
44 Η καλλιέργεια και κριτική επεξεργασία της γενικής θεωρίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων της ΕΕ, σε διάλογο με τη νομολογία του ΔΕΕ, του ΕΔΔΑ και των ανώτατων εθνικών Δικαστηρίων είναι αναγκαία προϋπόθεση για την γενικευμένη τήρηση του Χάρτη.
Σελ. 19
TΙΤΛΟΣ Ι
ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ
Άρθρο 1
Ανθρώπινη αξιοπρέπεια
Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι απαραβίαστη. Πρέπει να είναι σεβαστή και να προστατεύεται.
Επεξηγήσεις (2007/C 303/02): Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν είναι μόνο θεμελιώδες δικαίωμα αυτή καθεαυτή, αλλά αποτελεί την ίδια τη βάση των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η Οικουμενική Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου του 1948 κατοχυρώνει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στο προοίμιό της: «... επειδή η αναγνώριση της αξιοπρέπειας, που είναι σύμφυτη σε όλα τα μέλη της ανθρώπινης οικογένειας, καθώς και των ίσων και αναπαλλοτρίωτων δικαιωμάτων τους, αποτελεί το θεμέλιο της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της ειρήνης στον κόσμο». Στην απόφασή του της 9ης Οκτωβρίου 2001 στην υπόθεση C-377/98 Κάτω Χώρες κατά Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβουλίου, Συλλ. 2001, σ. Ι-7079, στις παραγράφους 70 έως 77 του σκεπτικού, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι το θεμελιώδες δικαίωμα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αποτελεί στοιχείο του δικαίου της Ένωσης.
Από τα ανωτέρω συνάγεται, ιδίως, ότι κανένα από τα δικαιώματα που ορίζει ο παρών Χάρτης δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την προσβολή της αξιοπρέπειας άλλου προσώπου και ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια ανήκει καθ’ υπόσταση στα δικαιώματα που ορίζει ο παρών Χάρτης. Δεν μπορεί ως εκ τούτου να θιγεί ούτε κατά τον περιορισμό δικαιώματος.
Ι. Βιβλιογραφία
V. G. Tzemos, K. Margaritis, Greece, σε: L. R. Barroso, R. Albert (Eds.), The 2024 International Review of Constitutional Reform, 2025. – M. Borowsky, Άρθρο 1, σε: J. Meyer (Επιμ.), Charta der Grundrechte der EU, 2024. – V. Epping/S. Lenz/ P. Leydecker, Grundrechte, 2023. – W. Frenz, άρθρο 1, σε: M. Pechstein, K. Nowak, U. Hade (Επιμ.), Frankfurter Kommentar zur EUV/GRC/AEUV, 2023. – V.G. Tzemos, K. Margaritis, The Charter of Fundamental Rights of the European Union: The First Ten Years-New Challenges and Perspectives, 2021. – C. Dupré, Άρθρο 1 σε: S. Peers, T. Harvey, J Kenner, A. Ward, The EU Charter of Fundamental Rights, 2021. – H. Jarass, Charta der Grundrechte der Europäischen Union, 2021. – L. Soverini, σε: U. Eco, R. Fedriga (Επιμ.), Η ιστορία της Φιλοσοφίας 1. Από τους προσωκρατικούς στον Αριστοτέλη, 2018, σ. 134 επ. – M. Avbelj, ‘Human dignity and EU legal pluralism’ in G Davies and M. Avbelj (eds), Research Handbook on Legal Pluralism and EU Law (Cheltenham, E Elgar, 2018) 95. – B. G. Tzemos, La Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne: La belle au bois dormant,
Σελ. 20
Blogdroiteuropéen 2017, https://blogdroiteuropeen.com/2017/09/21/la-charte-des-droits-fondamen- tal, 2017 report on the application of the EU Charter of Fundamental Rights, προσβάσιμο σε: https:// ec.europa.eu/info/sites/info/files/2017_annual_charter_report_en.pdf – P. Cassia, Dignité(s). Une notion juridique insaisissable?, 2016, σ. 78 επ. – B. Feuillet-Liger, K. Orfali (Επιμ.), La dignité de la personne: quelles réalités ? Panorama international, 2016, σ. 235 επ. – G. Gerapetritis, Affirmative Action Policies and Judicial Review Worldwide, 2016. – K. Lenaerts, Kooperation und Spannung im Verhältnis von EuGH und nationalen Verfassungsgerichten, EuR 1/2015, σ. 3 επ. – Κ. Schwarburg, Die Menschenwürde im Recht der Europäischen Union, 2012. – C. Calliess, Άρθρο 1, σε: C. Calliess, M. Ruffert (Επιμ.), EUV/AEUV, Das Verfassungsrecht der Europäischen Union mit Europäischer Grundrechtecharta. Kommentar, 2011, σ. 2767 επ. – M. Schwarz, Die Menschenwürde als Ende der EuropäischenWertegemeinschaft?, Der Staat 2011, σ. 533 επ. – J. de la Rochère, Charte des droits fondamentaux de l‘Union européenne, 2010. – P. Wallau, Die Menschenwürde in der Grundrechtsordnung der Europäischen Union, 2010. – F. Schorkopf, Würde der Menschen, σε: D. Ehlers (Επιμ.), Europäische Grundrechte und Grundfreiheiten, 2009, σ. 485 επ. – F. Sudre, Droit européen et international des droits de l’ homme, 2008. – Β. Pieroth, B. Schlink, Grundrechte, 2007. – W. Heyde, Άρθρο 1, σε: Commentary of the Charter of Fundamental Rights of the European Union, 2006, διαθέσιμο σε: http://ec.europa.eu/justice/fundamental-rights/files/networkcommentaryfinal_en.pdf, σ. 23 επ. – R. Zippelius, T. Würtenberger, Deutsches Staatsrecht. Ein Studienbuch, 2005, σ. 200 επ. – L. Burgorgue- Larsen, A. Levade, P. Picod, Traité établissant une Constitution pour l‘Europe: Commentaire article par article, 2005. – V. Tzemos, Das Untermaßverbot, 2004. – G. Schmidt, Der Schutz der Menschenwürde als “Fundament“ der Grundrechtecharta, ZEuS, 2002, σ. 637 επ. – Α. Heringa, L. Verhey, The EU Charter. Text and Structure, MJ 2001, σ. 11 επ. – N. Luhmann, Grundrechte als Institution: Ein Beitrag zur politischen Soziologie, 1999. – V. Tzemos, Die dogmatische Herleitung der Grundrechtlichen Schutzpflichten, 1999. – L. Kouloubaritsis, Histoire de la philosophie ancienne et medieval, 1998. – G. Dürig, Der Grundrechtssatz von der Menschenwürde, AöR 1956, σ. 117 επ.
Β. Τζέμος, Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η γενική θεωρία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ο ΧΘΔΕΕ και η νομολογία του ΔΕΕ, 2026. – Β. Τζέμος, Νομιμότητα, Οικονομία, Τεχνητή Νοημοσύνη και Αποτελεσματικότητα, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ 2026, σ. 1 επ. – Β. Τζέμος, Ο ορισμός της παιδείας στους νόμους του Πλάτωνα και η τεχνητή νοημοσύνη, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2026, σ. 1 επ. – Ε. Βενιζέλος, Εισαγωγή στα θεμελιώδη δικαιώματα, 2026. – B. Τζέμος, Ο Νέος Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη και ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ), ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2025, σ. 1 επ. – Γ. Αναγνωσταράς, Παρατηρήσεις στην ΔΕΕ συνεκδ. υπόθ. C-555/23, C-556/23, απόφ. της 26.6.2025. - Η έκταση της υποχρέωσης ελέγχου του περιεχομένου του προβαλλόμενου μέσω ηλεκτρονικών ιστοτόπων οπτικοακουστικού προγράμματος, ΔιΜΕΕ 2025, σ. 529 επ. – Β. Τζέμος (Επιμ.), Επίκαιρες Προκλήσεις για το Δημόσιο Δίκαιο: Συνταγματική Αναθεώρηση, Διασφάλιση Δημοκρατίας και Κράτους Δικαίου, Βιώσιμη Οικονομική Ανάπτυξη, Τεχνητή Νοημοσύνη, Βιβλίο Πρακτικών 12ου Ετήσιου Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (Ε.Ε.Δ.), στο Βόλο, 2026, προσβάσιμο σε: https://www.dimosiodikaio.gr/synedrio_12/ – Β. Τζέμος, Συνταγματικό δίκαιο, διεθνείς και εγχώριες προκλήσεις και επαυξημένο Σύνταγμα σε: Ε. Βενιζέλος (Επιμ.), 50 χρόνια από το Σύνταγμα του 1975, 2026. – Β. Τζέμος, Ιδιωτικά Πανεπιστήμια, Σύνταγμα και Ενωσιακό Δίκαιο, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2024, σ. 1 επ. – Β. Τζέμος, Δημόσιες Συμβάσεις και προσωπικά δεδομένα, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ 2024, σ. 1 επ. – Β. Τζέμος (Επιμ.), Το Ευρωπαϊκό Δημόσιο Δίκαιο σε ρόλο πρωταγωνιστή στις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις, Βιβλίο Πρακτικών 11ου Ετήσιου Επιστημονικού Συνεδρίου της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (Ε.Ε.Δ.), στη Θεσσαλονίκη, 2024, προσβάσιμο σε: https://www.dimosiodikaio.gr/synedrio_11/ – Β. Τζέμος (Επιμ.), ΑΣΕΠ και Δίκαιο του ανθρωπίνου δυναμικού στο Δημόσιο, 2023.
