ΕΝΟΧΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΣΤΟ ΚΟΙΝΟΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΚΥΠΡΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ, ΤΟΜΟΣ 2ΟΣ

Το δίκαιο των αστικών αδικημάτων

Συνδυάστε Βιβλίο (έντυπο) + e-book και κερδίστε 42€
Δωρεάν μεταφορικά σε όλη την Ελλάδα για αγορές άνω των 30€
credit-card

Πληρώστε σε έως άτοκες δόσεις των /μήνα με πιστωτική κάρτα.

Σε απόθεμα

Τιμή: 110,00 €

* Απαιτούμενα πεδία

Κωδικός Προϊόντος: 18763
Πολυβίου Π.
  • Έκδοση: 2023
  • Σχήμα: 17x24
  • Βιβλιοδεσία: Σκληρόδετη
  • Σελίδες: 816
  • ISBN: 978-960-654-985-4
  • ISBN: 978-960-654-985-4

Το παρόν έργο αποτελείται από τέσσερις τόμους: Γενική Εισαγωγή (Τόμος Πρώτος),  Το Δίκαιο των Αστικών Αδικημάτων (Τόμος Δεύτερος), Το Δίκαιο των Συμβάσεων (Τόμος Τρίτος), Αδικαιολόγητος Πλουτισμός & Γενικός Επίλογος Ενοχικού Δικαίου (Τόμος Τέταρτος). Το έργο έχει ως αντικείμενο το Ενοχικό Δίκαιο (Law of Obligations), τόσο στο κοινοδίκαιο όσο και στο Κυπριακό Δίκαιο. Ο συγγραφέας ασχολείται με το αντικείμενο της Μελέτης του τόσο από τη σκοπιά της θεωρίας όσο και στο πλαίσιο της μεθοδολογίας και της πρακτικής εφαρμογής του. Η Μελέτη καλύπτει όχι μόνο τη γενική θεωρία του Ενοχικού Δικαίου αλλά και συγκεκριμένα τις τρεις βασικές κατηγορίες αυτού, δηλαδή το Δίκαιο των Αστικών Αδικημάτων, το Δίκαιο των Συμβάσεων και το Δίκαιο του Αδικαιολόγητου Πλουτισμού και της Αποκατάστασης. Όσον αφορά το Δίκαιο των Συμβάσεων, που αποτελεί το αντικείμενο του τρίτου βιβλίου, οι βασικές επιδιώξεις του συγγραφέα συνοψίζονται στα εξής:

  • Να παραθέσει το ουσιαστικό δίκαιο όσον αφορά τις βασικές πτυχές του Δικαίου των Συμβάσεων τόσο στο γενικό κοινοδίκαιο όσο και στο Κυπριακό Δίκαιο.
  • Να αναπτύξει και να αναλύσει όχι μόνο (ή πρωτίστως) τις αρχές και πρόνοιες του Κυπριακού Νόμου αλλά και του κοινοδικαίου (common law), όπως αυτό εφαρμόζεται στο Ηνωμένο Βασίλειο και σε διάφορες άλλες δικαιοδοσίες της Κοινοπολιτείας, ειδικά ενόψει του ότι το κοινοδίκαιο αποτελεί τον βασικό πυρήνα του Κυπριακού Δικαίου των Συμβάσεων.
  • Να παραθέσει διάφορες σκέψεις και απόψεις για τη θεωρία, τη μεθοδολογία και την πρακτική του Δικαίου των Συμβάσεων στο κοινοδίκαιο και κατ’ επέκταση στο Κυπριακό Δίκαιο.
  • Να καταδείξει ότι η μελέτη του Δικαίου των Συμβάσεων δεν περιορίζεται απλώς στην παράθεση  κανόνων και κριτηρίων αλλά ασχολείται πρωτίστως με την εξέταση και αξιολόγηση ενός ζωντανού τομέα δικαίου, απολύτως αναγκαίου για τη σύγχρονη κοινωνία

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

KAΤΑΛΟΓΟΣ ΑΥΘΕΝΤΙΩΝ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΤΟΜΟΥ xV

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 151

2. ΑΣΤΙΚΑ ΑΔΙΚΗΜΑΤΑ ΣΤΟΝ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 157

Αστικά Αδικήματα και Ποινικά Αδικήματα 157

Αστικά Αδικήματα και άλλες κατηγορίες του Ενοχικού

Δικαίου 159

Σκοπός και Αποστολή του Δικαίου των Αστικών Αδικημάτων

στο πλαίσιο των διαφόρων κατηγοριών Δικαίου 161

Φύση, Ταξινόμηση και Πηγές του Δικαίου των Αστικών Αδικημάτων 163

3. ΑΣΤΙΚΑ ΑΔΙΚΗΜΑΤΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΑΚΕΡΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ 169

Επίθεση 169

Επέμβαση στο πλαίσιο Ιατρικών Διαδικασιών 175

Παράνομη κατακράτηση προσώπων 179

Πρόκληση Ψυχολογικής Ζημιάς μέσω Μεμπτής

Συμπεριφοράς 181

Παρενόχληση 191

4. ΑΜΕΛΕΙΑ 201

Εισαγωγή 201

Μια πρώτη ματιά στο Αστικό Αδίκημα της Αμέλειας 201

«Μεμπτή συμπεριφορά», «Αντικειμενικά κριτήρια» και

«Εξισορρόπηση συμφερόντων» 203

5. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ, ΒΑΣΙΚΑ ΟΡΟΣΗΜΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΔΟΣΙΕΣ

ΟΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΕΤΑΙ ΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΑΔΙΚΗΜΑ
ΤΗΣ
AΜΕΛΕΙΑΣ (NEGLIGENCE) 207

Εισαγωγή 207

Donoghue v. Stevenson 209

Hedley Byrne και Dorset Yacht 217

Anns v. Merton LBC 218

Caparo Industries plc v. Dickman and Others 221

Caparo – Πώς και σε ποιες περιπτώσεις πρέπει

να εφαρμόζεται η μεθοδολογία και τα κριτήρια

της υπόθεσης αυτής 224

Καναδάς – Αnns με παραλλαγές 232

Αυστραλία – Σταδιακή Eξέλιξη Kατηγοριών 236

Νέα Ζηλανδία 240

Κύπρος 242

6. ΕΝΝΟΙΕΣ, ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΠΤΥΧΕΣ ΤΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ

ΑΣΤΙΚΟΥ ΑΔΙΚΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΜΕΛΕΙΑΣ 249

Εγγύτητα (Proximity) 249

Εκούσια Ανάληψη Ευθύνης (Voluntary Assumption of Responsibility) 255

Ευθύνη Δημοσίων Αρχών στο πλαίσιο της Αστικής Αμέλειας 265

Αστυνομία 270

Σύνοψη 277

Α. Γενικά σχόλια και παρατηρήσεις 277

Β. Ουσιαστική διάσταση και δικαστική μεθοδολογία

σε σχέση με την Αστική Αμέλεια 280

Γ. SAAMCO και πρόσφατες εξελίξεις 290

7. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΠΩΛΕΙΑ (ECONOMIC LOSS) 295

Διάκριση μεταξύ Πραγματικής Βλάβης και

Οικονομικής Απώλειας 295

Προσεγγίσεις στην Ανάκτηση Οικονομικών Ζημιών 302

Συγκριτικό Δίκαιο 306

1. Ηνωμένο Βασίλειο 306

2. Αυστραλία 307

3. Kαναδάς 308

8. ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΚΛΟΝΙΣΜΟΣ 313

Εισαγωγή 313

Τι είναι Νευρικός Κλονισμός; 313

Επιδίκαση Αποζημιώσεων για υποθέσεις Νευρικού

Κλονισμού – Πιθανές προσεγγίσεις 320

Πρωταρχικά θύματα (Primary victims) και Δευτερεύοντα

θύματα (Secondary victims) 333

Eιδικά Προβλήματα 337

9. ΑΝΑΚΡΙΒΕΙΣ ΔΗΛΩΣΕΙΣ, ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ 351

10. ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΙΣ (OMISSIONS) 375

11. AITIΩΔΗΣ ΣΥΝΑΦΕΙΑ (CAUSATION) ΚΑΙ ΑΠΟΜΕΜΑΚΡΥΣΜΕΝΕΣ ΖΗΜΙΕΣ (REMOTENESS) 395

Εισαγωγή 395

Αιτιώδης Συνάφεια 395

Απομεμακρυσμένες Ζημιές 409

12. ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΚΑΘΗΚΟΝΤΟΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑΣ 425

13. ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΑΜΕΛΕΙΑ 437

14. ΕΥΘΥΝΗ ΓΙΑ ΑΜΕΛΕΙΑ ΕΡΓΟΔΟΤΗ 447

15. EYΘΥΝΗ ΚΑΤΟΧΟΥ ΑΚΙΝΗΤΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ 453

16. YΠΕΡΑΣΠΙΣΕΙΣ 459

Εισαγωγή 459

Volenti non fit injuria 460

Volenti και Αθλητικές Διοργανώσεις 469

Άρθρο 57 του Νόμου και Συντρέχουσα Αμέλεια 473

Άρθρο 56 του Κυπριακού Νόμου και Ειδικές Υπερασπίσεις 478

Εx turpi causa non oritur actio 483

17. ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΘΕΣΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΥ ΚΑΘΗΚΟΝΤΟΣ 489

Eισαγωγή 489

Βάση Ατομικού Αγώγιμου Δικαιώματος 490

Καθορισμός Κριτηρίων με βάση τα οποία αναγνωρίζεται

Ατομικό Αγώγιμο Δικαίωμα 493

1. Άλλη θεραπεία 494

2. Κοινωνική και Εργατική Νομοθεσία – Παροχή θεραπείας 495

3. Προώθηση Πολιτικής του Κράτους 497

Σύγχρονη Κοινωνική Νομοθεσία 498

Κυπριακή Νομολογία 499

18. ΟΧΛΗΡΙΑ 505

Εισαγωγή 505

Σκοπός και Ορισμός 505

Μη εύλογη συμπεριφορά 509

Κυπριακή Νομολογία 516

Ποιος μπορεί να εγείρει Αγωγή για Ιδιωτική Οχληρία 520

Εναντίον ποιου μπορεί να εγερθεί Αγωγή για Ιδιωτική

Οχληρία 525

Αλλαγή στη Φύση της Περιοχής και του Περιβάλλοντος 536

Οχληρία και Ιδιωτική Ζωή 538

Κακοβουλία 545

Αμέλεια και Οχληρία – Περαιτέρω Προβληματισμοί 547

Οχληρία και Δημόσια Πολιτική 554

Βάρος Απόδειξης 557

Θεραπείες 559

Ζημιά 563

Σύνοψη Ιδιωτικής Οχληρίας 567

Δημόσια Οχληρία 571

α. Ποιος νομιμοποιείται να καταχωρήσει Αγωγή 572

β. Συστατικά Στοιχεία του Αδικήματος 572

19. RYLANDS v. FLETCHER 579

Αυστηρή Ευθύνη 579

Rylands v. Fletcher και το Μέλλον 585

Κυπριακό Δίκαιο 587

20. ΕΥΘΥΝΗ ΕΚ ΠΡΟΣΤΗΣΕΩΣ 599

Εισαγωγή 599

Λόγοι Πολιτικής 600

Κριτήρια που ενεργοποιούν την εκ Προστήσεως Ευθύνη 607

Σχέση Αστικού Αδικήματος και Εργοδότησης 609

Επέκταση των παραδοσιακών κριτηρίων 609

Α. Εργοδοτική ή Άλλη Σχέση – Κριτήριο 1 609

B. Πλαίσιο Εργασίας – Κριτήριο 2 624

21. ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΙ ΕΡΓΟΛΗΠΤΕΣ (INDEPENDENT CONTRACTORS) 651

22. ΑΣΤΙΚΑ ΑΔΙΚΗΜΑΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΦΥΣΗΣ 669

23. ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΠΑΡΑΒΑΣΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ 681

24. ΣΥΝΩΜΟΣΙΑ 693

25. ΑΠΑΤΗ 697

26. ΔΥΣΦΗΜΙΣΗ 703

Εννοια και στοιχεια της δυσφΗμισης και συναφη θεματα 703

βασική έννοια της Δυσφήμισης 703

Βασικά Συστατικά Στοιχεία 705

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ 707

Εισαγωγή 707

Πού γίνεται η Δημοσίευση 708

Επανάληψη (Repetition) 708

Koινοποίηση και Δημοσίευση 709

Ευθύνη για Δημοσίευση 710

ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΠΑΡΑΠΟΝΟΥΜΕΝΟ/ΕΝΑΓΟΝΤΑ 712

ΔΙΑΔΙΚΟΙ 719

Εισαγωγή 719

Θάνατος Προσώπου που Δυσφημίστηκε 720

Εμπορικές Εταιρείες 720

Κυβερνητικές Αρχές και Πολιτικά Κόμματα 725

Συντεχνίες 730

ΕΜΒΕΛΕΙΑ ΤΗΣ ΔΥΣΦΗΜΙΣΗΣ 731

Ορισμός και έννοια της Δυσφήμισης 732

Αποστροφή και Αποφυγή του Παραπονουμένου 739

Σάτιρα 743

Στοχοποίηση / Ύβρεις 746

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΔΥΣΦΗΜΙΣΗΣ 747

Συνήθης και φυσική έννοια 747

Μόνο μία συνήθης και φυσική έννοια; 758

Υπαινιγμός (Innuendo) 760

ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΕΙΣ 761

Εισαγωγή 761

Υπεράσπιση της Αλήθειας 762

Υπεράσπιση Έντιμου Σχολίου 766

Κυπριακό Νομοθετικό Πλαίσιο 767

Βασικά Συστατικά Στοιχεία 768

Γνώμη ή Σχόλιο 769

Θέμα Δημοσίου Ενδιαφέροντος 775

Έντιμο Σχόλιο – Καλή Πίστη 778

Υπεράσπιση του Προνομίου 781

Απόλυτο Προνόμιο 782

Προνόμιο υπό Επιφύλαξη 788

Reynolds και Σύγχρονες Νομολογιακές Εξελίξεις 790

Eξειδικευμένες Υπερασπίσεις 804

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΣΥΜΒΑΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ 805

ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΔΥΣΦΗΜΙΣΗ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ

ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΣΗ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ 815

ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ 821

ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΕΙΣ 822

ΔΙΑΤΑΓΜΑΤΑ 836

ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΔΙΑΤΑΓΜΑΤΑ 836

27. ΜΕMΠΤΗ ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΟΠΟΙΗΣΗ

ΠΡΟΣΩΠΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦOΡΙΩΝ ΚΑΙ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

(MISUSE OF PRIVATE INFORMATION) 839

Eισαγωγή 839

Κοινοδίκαιο και Ευρωπαϊκή Σύμβαση

Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων 839

Υπερασπίσεις 849

Κυπριακή Νομολογία 859

Πρόσφατη Νομολογία 864

Παρενόχληση (Intrusion και Harassment) 869

Δυσφήμιση και Προστασία του Δικαιώματος

στην Ιδιωτική Ζωή 870

Θεραπείες 872

Α. Αποζημιώσεις 872

Β. Απαγορευτικά Διατάγματα 878

28. ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ/ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΕΙΣ 885

Eισαγωγή 885

Εμβέλεια Νομικού Καθήκοντος και Επιδιωκόμενη

Αποζημίωση 887

Βασικός σκοπός Θεραπειών και ειδικά των Αποζημιώσεων

στο Δίκαιο των Αστικών Αδικημάτων 889

Κατηγορίες Συνήθων Αποζημιώσεων 892

A. Γενικές Αποζημιώσεις 892

B. Ειδικές Αποζημιώσεις 895

Απώλεια Ευκαιρίας 897

Μετριασμός Ζημιών 898

Τιμωρητικές και/ή Παραδειγματικές Αποζημιώσεις 905

29. ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ/ΑΠΑΓΟΡΕΥΤΙΚΑ ΔΙΑΤΑΓΜΑΤΑ –
ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΔΙΑΤΑΓΜΑΤΑ
913

30. ΕΠΙΛΟΓΟΣ 921

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΤΟΜΟΥ [i]

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Έχουμε ήδη προβεί σε γενική ανασκόπηση του Κυπριακού ενοχικού δικαίου, με αναφορά τόσο στην ιεράρχηση των ισχυόντων κανόνων δικαίου όπως περιέχονται στον περί Δικαστηρίων Νόμο του 1960 όσο και ειδικά στον περί Αστικών Αδικημάτων Νόμο, Κεφ. 148, ο οποίος είναι, τουλάχιστον τυπικά, η βασική πηγή δικαίου για τα αστικά αδικήματα στην Κύπρο.

Υπενθυμίζουμε ότι στην Αγγλία και σε πολλά συστήματα που ακολουθούν το κοινοδίκαιο τα αστικά αδικήματα αποτελούν το αντικείμενο νομολογίας, δηλαδή δικαστικών αποφάσεων οι οποίες, με τη σειρά τους, βασίζονται στη θεωρία του δεσμευτικού προηγουμένου (binding precedent).

Όπως και σε άλλους χώρους δικαίου, στην Κύπρο, με τον ίδιο βασικά τρόπο όπως και σε άλλες χώρες της Κοινοπολιτείας, έχει υιοθετηθεί συγκεκριμένο νομοθέτημα, ο περί Αστικών Αδικημάτων Νόμος, Κεφ. 148, που κωδικοποιεί το κοινοδίκαιο, υπό την έννοια ότι, στη θεωρία τουλάχιστον, πρωταρχική σημασία έχουν οι συγκεκριμένες νομοθετικές πρόνοιες και όχι οι αποφάσεις των Δικαστηρίων. Στην πράξη, όμως, όπως θα διαπιστώσουμε, το κοινοδίκαιο και οι δικαστικές αποφάσεις που το αντικατοπτρίζουν και το αναπλάθουν διατηρούν τη ζωτική τους σημασία, με αποτέλεσμα η νομική θέση αναφορικά με όλα σχεδόν τα εγειρόμενα θέματα να μην μπορεί να διατυπωθεί χωρίς ταυτόχρονη μελέτη των νομοθετικών προνοιών αφενός και της νομολογίας (Κυπριακής και Αγγλικής) αφετέρου.[1]

Έχουμε ήδη ασχοληθεί με την ιεράρχηση των ισχυόντων κανόνων δικαίου στην Κύπρο, που βασικά περιέχεται στο άρθρο 29 (1) (γ) του περί Δικαστηρίων Νόμου του 1960. Προκύπτει ότι στην Κύπρο η βασική πηγή δικαίου για τα αστικά αδικήματα είναι ο περί Αστικών Αδικημάτων Νόμος, Κεφ. 148, ο οποίος θεσπίστηκε πριν από την ανεξαρτησία του

152

1960, νοουμένου πάντα ότι οι υπό κρίση πρόνοιες του Νόμου δεν είναι αντισυνταγματικές και, επίσης, ότι δεν έχουν αντικατασταθεί με, ή διαφοροποιηθεί από, πρόνοιες Νόμου που θεσπίστηκε μετά το 1960.

Επαναλαμβάνω ότι η πραγματικότητα είναι ότι στον χώρο των αστικών αδικημάτων πρωταρχική σημασία έχει μάλλον η νομολογία του κοινοδικαίου παρά οι πρόνοιες του Νόμου, παρόλο φυσικά που οι εν λόγω πρόνοιες απασχολούν κάθε Νομικό που ασχολείται με το δίκαιο των αστικών αδικημάτων στην Κύπρο.

Όσον αφορά τον τρόπο ερμηνείας του περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου, Κεφ. 148, και ιδιαίτερα τον συσχετισμό του με τις αρχές του κοινοδικαίου και της επιείκειας, όπως αυτές ακολουθούνται και εφαρμόζονται στην Αγγλία, υπενθυμίζουμε ότι το άρθρο 2 του Νόμου προνοεί ως ακολούθως:

Ο Νόμος αυτός θα ερμηνεύεται σύμφωνα με τις αρχές νομικής ερμηνείας που επικρατούν στην Αγγλία, και οι εκφράσεις που χρησιμοποιούνται σε αυτό θα θεωρούνται ότι χρησιμοποιούνται κατά τεκμήριο με την έννοια την οποία απέδωσε σε αυτές το Αγγλικό Δίκαιο, και θα τυγχάνουν ανάλογης ερμηνείας, κατά το μέτρο κατά το οποίο η ερμηνεία αυτή δεν είναι αντίθετη με το περιεχόμενο του κειμένου και νοουμένου ότι δεν προνοείται ρητά κάποια άλλη έννοια.

Όπως έχει υποδειχθεί από τον πρώην Πρόεδρο του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Κύπρου Γ. Πική, ως αποτέλεσμα της πιο πάνω πρόνοιας (και άλλων παρόμοιων) οι αρχές ερμηνείας που ισχύουν στο Αγγλικό δίκαιο εφαρμόζονται σε σχέση με τον Κυπριακό περί Αστικών Αδικημάτων Νόμο, Κεφ. 148, και εκφράσεις που χρησιμοποιούνται στον Νόμο θεωρούνται, κατά τεκμήριο, ότι έχουν την ίδια έννοια που απέδωσε σε αυτές το Αγγλικό δίκαιο, τυγχάνοντας ανάλογης ερμηνείας, με την προϋπόθεση όμως ότι τέτοια ερμηνεία δεν συγκρούεται με το κείμενο και νοουμένου ότι δεν υπάρχει άλλη πρόνοια για διαφορετική έννοια.[2]

Όπως έχουμε ήδη αναφέρει και όπως θα διαπιστώσουμε στη συνέχεια, το δίκαιο αναφορικά με τα αστικά αδικήματα στην Κύπρο προκύπτει από τις πηγές οι οποίες παρατίθενται στη Γενική Εισαγωγή της παρούσας Μελέτης, δηλαδή από τον περί Αστικών Αδικημάτων Νόμο, Κεφ. 148,

153

από το κοινοδίκαιο (στον βαθμό φυσικά που δεν έρχεται σε αντίθεση με τις πρόνοιες του πιο πάνω Νόμου), από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και από το ίδιο το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Όπως έχουμε ήδη αναφέρει, και όπως θα διαπιστωθεί στη συνέχεια, τα αστικά αδικήματα, συμπεριλαμβανομένου του πιο σημαντικού εξ αυτών που δεν είναι άλλο από το αστικό αδίκημα της αμέλειας (negligence), αποτελούν ουσιαστικά δημιούργημα του κοινοδικαίου (common law), το οποίο είναι αυτό που κατά κύριο λόγο εφαρμόζεται από τα Κυπριακά Δικαστήρια. Ο περί Αστικών Αδικημάτων Νόμος, Κεφ. 148, που μάλιστα θεσπίστηκε πριν από τις πολύ σημαντικές εξελίξεις που παρατηρήθηκαν στο κοινοδίκαιο από την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα και μετά, δεν έχει ουσιαστικά εμποδίσει την ανάπτυξη και εξέλιξη του Κυπριακού Δικαίου αναφορικά με την αμέλεια, με τα Κυπριακά Δικαστήρια ουσιαστικά να εφαρμόζουν το κοινοδίκαιο, όπως αυτό εξελίχθηκε και συνεχίζει να εξελίσσεται στην Αγγλία και σε άλλες χώρες της Κοινοπολιτείας, σε σχέση με παρόμοια νομικά ζητήματα. Στην πραγματικότητα, ο Κυπριακός Νόμος, ιδιαίτερα στον χώρο του αστικού αδικήματος της αμέλειας, συνιστά απλώς ένα γενικό πλαίσιο που θυμίζει περισσότερο τις ιστορικές καταβολές τού εν λόγω αστικού αδικήματος μάλλον παρά τη σύγχρονη κατάσταση πραγμάτων.[3]

Μάλιστα, μπορεί να λεχθεί ότι ο περί Αστικών Αδικημάτων Νόμος, Κεφ. 148, είναι ένα πεπαλαιωμένο και ιδιαίτερα προβληματικό κείμενο, ειδικά όσον αφορά το αστικό αδίκημα της αμέλειας. Ο Νόμος αυτός θεσπίστηκε την 1.1.1933[4] και σίγουρα δεν λαμβάνει υπόψη την αρχή που καθιερώθηκε με την υπόθεση Donoghue v. Stevenson,[5] που είναι ίσως η πιο σημαντική απόφαση του κοινοδικαίου. Πριν από την Donoghue v. Stevenson δεν υπήρχαν γενικές αρχές ή κριτήρια αναφορικά με την αμέλεια και το αστικό αδίκημα της αμέλειας. Υπήρχε σκιαγράφηση του τι είναι η «αμέλεια» (που περιγραφόταν είτε ως τέλεση πράξης την οποία υπό τις περιστάσεις δεν θα τελούσε λογικό και συνετό πρόσωπο και/ή παράλειψη τέλεσης

154

πράξης την οποία τέτοιο πρόσωπο θα τελούσε είτε ως παράλειψη καταβολής τέτοιας δεξιότητας ή επιμέλειας για την άσκηση επαγγέλματος ή ασχολίας, όπως ένα λογικό και συνετό πρόσωπο θα επιδείκνυε) και ακολουθούσε κατάλογος περιπτώσεων όπου μπορούσε να διαπραχθεί το αστικό αδίκημα της αμέλειας. Ο κατάλογος αυτός ήταν «κλειστός», υπό την έννοια ότι, αυστηρά ομιλούντες, οποιαδήποτε υπόθεση αμέλειας έπρεπε να εμπίπτει σε μια των περιπτώσεων ή κατηγοριών που καθορίζονται στον Νόμο. Όπως είναι δομημένος και διατυπωμένος ο Νόμος, ήταν αναγκαίο μια περίπτωση να καλύπτεται από εδάφιο του Νόμου, προκειμένου να μπορεί να στοιχειοθετηθεί το αστικό αδίκημα της αμέλειας. Επομένως, υπήρχε «υποχρέωση να μην επιδεικνύεται αμέλεια» μόνο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, που σήμαινε ότι, εάν μια περίπτωση ήταν εκτός του καταλόγου των περιπτώσεων που αναφέρονται στον Νόμο, τότε η ανάκτηση αποζημιώσεων για ζημιά ή απώλεια που προέκυπτε από την επίδειξη αμέλειας δεν ήταν δυνατή (επί τη βάσει και στο πλαίσιο του αστικού αδικήματος της αμέλειας). Αυτό, με τη σειρά του, οδηγούσε στο συμπέρασμα ότι η ανάκτηση αποζημιώσεων σε περιπτώσεις εκτός του «κλειστού» καταλόγου έπρεπε να επιδιωχθεί επί τη βάσει άλλων αστικών αδικημάτων (κάτι σχεδόν αδύνατο) ή στο πλαίσιο του δικαίου των συμβάσεων (κάτι απίθανο, διότι σε τέτοιες περιπτώσεις συνήθως δεν υπήρχε σύμβαση μεταξύ των διαδίκων). Με την υπόθεση Donoghue v. Stevenson[6] όλα αυτά άλλαξαν, υπό την έννοια ότι κατέστη σαφές ότι δεν υπάρχει πλέον «κλειστός» κατάλογος περιπτώσεων αμέλειας, αλλά διαμόρφωση και διατύπωση αρχής ή αρχών, στο πλαίσιο των οποίων μπορούσε (και μπορεί) να επιδιωχθεί η ανάκτηση αποζημιώσεων σε σχέση με ζημιά ή απώλεια που προκύπτει από την επίδειξη αμέλειας. Με άλλα λόγια, στο κοινοδίκαιο, με την υπόθεση Donoghue v. Stevenson[7] του 1932, έχει εγκαταλειφθεί οποιοσδήποτε «κλειστός» κατάλογος περιπτώσεων αμέλειας και έχει υιοθετηθεί μια γενική αρχή (η αρχή του «πλησίον»[8]), βάσει της

155

οποίας επιτρέπεται η έγερση αγωγής για τις συνέπειες αμέλειας (νοουμένου ότι ικανοποιούνται οι νομικές προϋποθέσεις τις οποίες έχει διαμορφώσει και διατυπώσει το κοινοδίκαιο από το 1932 μέχρι σήμερα).

Στην Κύπρο, δεν υπήρξε οποιαδήποτε ουσιαστική τροποποίηση του περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου, Κεφ. 148, αλλά τα Δικαστήριά μας έχουν ερμηνεύσει τον Νόμο κατά τρόπο ώστε να συνάδει με το κοινοδίκαιο. Με άλλα λόγια, στο Κυπριακό Δίκαιο έχει υιοθετηθεί η αρχή της υπόθεσης Donoghue v. Stevenson[9] και των μεταγενέστερων υποθέσεων που ερμηνεύουν αυτήν, παρά το ότι η θεώρηση και η προσέγγιση της εν λόγω υπόθεσης είναι νομικά και φιλοσοφικά αντίθετες προς το γράμμα του Κυπριακού Νόμου. Συνοψίζοντας, ο Νόμος έχει παραμείνει ουσιαστικά ο ίδιος, αλλά το νομικό σύστημα και ειδικά η νομολογία των Δικαστηρίων έχουν στην πραγματικότητα παραγνωρίσει αυτόν, ερμηνεύοντας την έννοια της αμέλειας με διαμετρικά αντίθετο τρόπο από ό,τι προνοεί ο Νόμος.

Περαιτέρω, ένα άλλο σημαντικό θέμα είναι ότι, παραδοσιακά, υπήρχε σαφής εάν όχι απόλυτη διάκριση μεταξύ του αστικού δικαίου αφενός και του δημοσίου δικαίου (συμπεριλαμβανομένων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων) αφετέρου. Το αδίκημα της αμέλειας ήταν δημιούργημα του αστικού δικαίου και έπρεπε να αντιμετωπιστεί στο πλαίσιο του εν λόγω δικαίου – και όχι διαφορετικά.

Για να διατυπώσουμε το θέμα κάπως διαφορετικά, πριν από λίγες δεκαετίες το δίκαιο των αστικών αδικημάτων και ειδικά το αστικό αδίκημα της αμέλειας αντιμετωπίζονταν κατά κύριο λόγο στο πλαίσιο του κοινοδικαίου, δηλαδή του παραδοσιακού Αγγλικού Δικαίου που έχει ως αντικείμενο το ενοχικό δίκαιο, συμπεριλαμβανομένων των αστικών αδικημάτων και φυσικά του πιο σημαντικού εξ αυτών, δηλαδή του αστικού αδικήματος της αμέλειας. Ήταν σπάνιο στον χώρο αυτό να γίνει επίκληση αρχών ή κριτηρίων που ανάγονται στο δημόσιο δίκαιο, συμπεριλαμβανομένου του δικαίου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Παρόλο που η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αποτελεί μέρος του εθνικού Κυπριακού Δικαίου από τη δεκαετία του 1960,[10] στην Αγγλία

156

η Ευρωπαϊκή Σύμβαση ενσωματώθηκε στο εθνικό δίκαιο μόλις το 1998. Από τότε, τόσο οι ακαδημαϊκοί Μελετητές του δικαίου όσο και τα Αγγλικά Δικαστήρια εξετάζουν, μεταξύ άλλων, τη σχέση μεταξύ του κοινοδικαίου (συμπεριλαμβανομένου του δικαίου των αστικών αδικημάτων και ειδικά του αστικού αδικήματος της αμέλειας) αφενός και της Ευρωπαϊκής Σύμβασης και της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αφετέρου. Γίνεται προσπάθεια συγκεκριμένες δικαστικές καταλήξεις, έστω στο πλαίσιο του κοινοδικαίου, να είναι συμβατές με το περιεχόμενο και την προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, όπως εφαρμόζεται από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Αυτό είναι ένα θέμα που εξετάζεται στη συνέχεια, αλλά, όπως θα διαπιστώσουμε, το περιεχόμενο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης και ειδικά οι προσεγγίσεις της Ευρωπαϊκής νομολογίας έχουν επηρεάσει σημαντικά την εξέλιξη του κοινοδικαίου, ακόμα και σε ζητήματα τα οποία κάποτε θεωρούνταν αποκλειστικά θέματα του εθνικού δικαίου των αστικών αδικημάτων (συμπεριλαμβανομένης της αμέλειας). Το ίδιο, τουλάχιστον στην Κύπρο (σε μικρότερο φυσικά βαθμό), έγινε και γίνεται με το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας, το οποίο περιέχει κατάλογο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κατ’ αναλογία προς την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Αυτό που μπορεί να λεχθεί είναι ότι παρήλθε ο καιρός που το δίκαιο μπορούσε να αντιμετωπιστεί σε στεγανά, είτε του ιδιωτικού και του δημόσιου δικαίου αφενός είτε του δικαίου των αστικών αδικημάτων και του περιεχομένου συνταγματικών και πολιτειακών κειμένων της Ευρωπαϊκής Σύμβασης αφετέρου. Γι’ αυτό ακριβώς, εξετάζοντας το αστικό αδίκημα της αμέλειας και ιδιαίτερα τις σύγχρονες εξελίξεις στο πλαίσιό του, δεν μπορούμε να παραγνωρίσουμε ούτε τις Ευρωπαϊκές προσεγγίσεις επί του θέματος (όπως θα τις αποκαλέσω) ούτε και την επίδραση άλλων συστημάτων δικαίου (συμπεριλαμβανομένου του Ηπειρωτικού).

Εν πάση περιπτώσει, το κοινοδίκαιο, τόσο γενικά όσο και ειδικά όσον αφορά το δίκαιο των αστικών αδικημάτων (torts), έχει μια πλούσια ιστορική και φιλοσοφική παράδοση, με ιδιαίτερα σημαντικές σύγχρονες εξελίξεις που οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στις τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές των περασμένων δεκαετιών αλλά και στην επίδραση άλλων συστημάτων δικαίου.

157

2. ΑΣΤΙΚΑ ΑΔΙΚΗΜΑΤΑ ΣΤΟΝ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

Εδώ πρέπει να γίνουν δύο διακρίσεις: πρώτον, μεταξύ του δικαίου των αστικών αδικημάτων και ποινικών παραπτωμάτων που συνιστούν το αντικείμενο του ποινικού δικαίου και, δεύτερον, μεταξύ των αστικών αδικημάτων και άλλων κατηγοριών του ενοχικού δικαίου.

Αστικά Αδικήματα και Ποινικά Αδικήματα

Τα αστικά αδικήματα πηγάζουν από την παράβαση καθήκοντος που καθορίζεται από τον Νόμο. Το σχετικό καθήκον οφείλεται σε άλλα άτομα, με αποτέλεσμα ότι, όταν ο εναγόμενος παραβιάσει το εν λόγω καθήκον, τότε ο ενάγων αποκτά αγώγιμο δικαίωμα εναντίον του, συνήθως σε αποζημιώσεις, με σκοπό τη θεραπεία και αποκατάσταση της νομικής παράβασης που διαπράχθηκε σε βάρος αυτού (δηλαδή του ενάγοντα). Σκοπός των αστικών αδικημάτων είναι η αποζημίωση και η αποκατάσταση, όχι η τιμωρία. Ενδεχομένως, επιδίκαση αποζημιώσεων εναντίον του εναγομένου για τη διάπραξη αστικού αδικήματος επενεργεί και τιμωρητικά έναντι αυτού, αλλά κύριος σκοπός της αποζημίωσης στον χώρο των αστικών αδικημάτων είναι η αποκατάσταση και όχι η τιμωρία.

Από την άλλη, το ποινικό δίκαιο στοχεύει στην προστασία των συμφερόντων του κοινού γενικά, έστω και αν κάποια ποινικά μεμπτή πράξη διεπράχθη σε βάρος συγκεκριμένου ατόμου, και έχει ως σκοπό την τιμωρία του αδικοπραγήσαντα, σε αντίθεση με το δίκαιο των αστικών αδικημάτων, που έχει ως κύριο σκοπό την παροχή θεραπείας σε άτομο ή άτομα που έχουν υποστεί ζημιά ή απώλεια, ως αποτέλεσμα της διάπραξης αστικών αδικημάτων. Όπως έχει εύστοχα αναφερθεί από τους Αρτέμη και Ερωτοκρίτου,[11] «σκοπός της ποινικής δίωξης είναι η τιμωρία του κατηγορουμένου. Σκοπός της αγωγής στα πολιτικά Δικαστήρια είναι η επιδίκαση αποζημιώσεων για την απώλεια του ενάγοντα».

158

Κάποτε το ποινικό δίκαιο και το δίκαιο των αστικών αδικημάτων δεν μπορούσαν να διαχωριστούν, διότι κοινή βάση αμφοτέρων ήταν η επιθυμία για εκδίκηση και αποτροπή, ενώ αντικείμενό τους ήταν η επιβολή κυρώσεων. Σταδιακά, όμως, οι δύο κατηγορίες δικαίου διαχωρίστηκαν, με το ποινικό δίκαιο να έχει ως αντικείμενο την τιμωρία και την αποτροπή (εκ μέρους της πολιτείας και του κοινωνικού συνόλου), και το αστικό δίκαιο να έχει ως πρωταρχικό σκοπό την απόδοση αποζημιώσεων ή άλλης κατάλληλης θεραπείας σε πρόσωπα που έχουν υποστεί ζημιά, ως αποτέλεσμα παράβασης καθηκόντων που βαρύνουν όλους μας. Όπως έχει υποδειχθεί από τον Καθηγητή Fleming:[12]

The law of tort and crime, despite their common origin in revenge and deterrence, long ago parted company and assumed distinctly separate functions. A crime is an offence against the state, as representative of the public, which will vindicate its interests by punishing the offender. A criminal prosecution is not concerned with repairing an injury that may have been done to an individual, but with exacting a penalty in order to protect society as a whole. In other words, criminal law has state purposes which may not apply to tort. Tort liability, on the other hand, exists primarily to compensate the victim by compelling the wrongdoer to pay for the damage done. Its paradigm is the conflict between two individuals, even though not all tort case only concern individuals. Some traces of its older link with punishment and crime have survived to the present day, most prominently exemplary damages to punish and deter contumelious and outrageous wrongdoing. Yet the principal concern of the law of torts nowadays is with casualties of accidents, that is, of unintended harm […] In the law of accidents, the law is concerned chiefly with distributing losses which are an inevitable by-product of modern living, and, in allocating the risk, makes less and less allowance to ideas of punishment, admonition and deterrence […].

Επομένως, παρόλο που ο θεσμός της αστικής ευθύνης έχει ως πρωταρχικό αντικείμενo την αποζημίωση προσώπων που έχουν υποστεί ζημιά ως αποτέλεσμα της παράβασης αστικών καθηκόντων, εντούτοις το αστικό δίκαιο (και ιδιαίτερα το δίκαιο των αστικών αδικημάτων) έχει και τον ευρύτερο σκοπό της ανακατανομής ζημιών και απωλειών που έχουν επισυμβεί, κατά τρόπο ώστε να παρέχεται δικαιοσύνη σε αυτούς που έχουν υποστεί ζημιά ή βλάβη, χωρίς όμως να διαταράσσεται το κοινωνικό σύνολο και να υφίσταται σοβαρή στρέβλωση η οικονομία.

159

Αστικά Αδικήματα και άλλες κατηγορίες του Ενοχικού Δικαίου

Έχουμε ήδη ασχοληθεί στην Εισαγωγή της παρούσας Μελέτης με τις διάφορες κατηγορίες του ενοχικού/ιδιωτικού δικαίου.

Συνοπτικά, το δίκαιο των αστικών αδικημάτων (torts) είναι μέρος του ενοχικού δικαίου (law of civil obligations).[13] Το ενοχικό δίκαιο, με βάση τις σύγχρονες αντιλήψεις, αποτελείται από τρεις βασικές κατηγορίες: το δίκαιο των συμβάσεων (the law of contract), το δίκαιο των αστικών αδικημάτων (the law of torts) και το δίκαιο του αδικαιολόγητου πλουτισμού (the law of unjust enrichment), που κάποτε αποκαλείται και δίκαιο της αποκατάστασης (law of restitution).

Έχουμε επίσης ασχοληθεί με τις κύριες διαφορές των πιο πάνω τριών κατηγοριών δικαίου. Το δίκαιο των συμβάσεων προστατεύει τα δικαιώματα των μερών που προκύπτουν από νομικά έγκυρες και δεσμευτικές συμφωνίες μεταξύ τους, επί τη βάσει ότι τα μέρη έχουν το δικαίωμα να συνομολογήσουν συμβάσεις των οποίων η διάρρηξη ή μη εκπλήρωση θα αποδώσει στα ανυπαίτια μέρη το δικαίωμα στην κατάλληλη θεραπεία, που συνήθως συνίσταται στην επιδίκαση αποζημιώσεων. Βάση του δικαίου των συμβάσεων είναι η κοινωνική και πολιτειακή θεώρηση ότι υποσχέσεις και συμφωνίες πρέπει να τηρούνται. Από την άλλη, το δίκαιο του αδικαιολόγητου πλουτισμού έχει ως σκοπό την αναστροφή αθέμιτου και αδικαιολόγητου πλουτισμού, δηλαδή την εξουδετέρωση της μετακίνησης πλούτου από το ένα πρόσωπο στο άλλο χωρίς επαρκή νομική αιτία. Η κύρια θεραπεία στον χώρο του αδικαιολόγητου πλουτισμού είναι η αποκατάσταση αθέμιτα αποκτηθέντος πλούτου και όχι η αποζημίωση για ζημιά ή απώλεια. Αντίθετα, το δίκαιο των αστικών αδικημάτων έχει σκοπό την αποζημίωση προσώπων που έχουν υποστεί ζημιά ή απώλεια ως αποτέλεσμα μεμπτών και/ή αδικαιολόγητων πράξεων και παραλείψεων άλλων προσώπων (δηλαδή πράξεων και παραλείψεων που κατά την άποψη του νομικού συστήματος πρέπει να οδηγήσουν στην επιβολή νομικής υποχρέωσης στο υπαίτιο μέρος έναντι του ανυπαίτιου). Η βάση του δικαίου των αστικών αδικημάτων είναι ότι νομικές υποχρεώσεις προκύπτουν από το γενικό δίκαιο, το οποίο θεωρεί ότι ζημιά και απώλεια που προκύπτουν από συγκεκριμένες πράξεις και/ή παραλείψεις πρέπει να τυγχάνουν αποζημίωσης, διότι η πολιτεία απαιτεί την τήρηση

160

ορισμένων κανόνων και κριτηρίων συμπεριφοράς ως βασικής προϋπόθεσης της προστασίας των συμφερόντων του ατόμου αφενός και της γενικότερης κοινωνικής συμβίωσης αφετέρου.

Όπως επίσης έχουμε αναφέρει, ενδεχόμενα οι τρεις βασικές κατηγορίες του ενοχικού δικαίου δεν απεικονίζουν επαρκώς το νομικό σύστημα. Ένα ιδιαίτερα σημαντικό παράδειγμα είναι η ύπαρξη άλλης μιας κατηγορίας μη ποινικών (δηλαδή αστικών) αδικημάτων, που προσομοιάζουν με ορισμένα αστικά αδικήματα, ιδιαίτερα από τον χώρο της ανάληψης ευθύνης (assumption of responsibility), τα οποία όμως δεν θεωρούνται κανονικά αστικά αδικήματα κυρίως λόγω του ότι προκύπτουν από τον χώρο της επιείκειας, π.χ. όταν ένας εμπιστευματοδόχος (trustee) διαπράττει παράβαση των καθηκόντων καλής πίστης και επιμέλειας που έχει αναλάβει έναντι συγκεκριμένων προσώπων. Σε αυτές τις περιπτώσεις υφίσταται προϋπάρχουσα σχέση μεταξύ του εναγομένου (δηλαδή του εμπιστευματοδόχου) και των εναγόντων (δηλαδή των δικαιούχων κάποιου εμπιστεύματος), με τους τελευταίους να ισχυρίζονται ότι ο πρώτος παρέβη τις υποχρεώσεις καλής πίστης και επιμέλειας έναντι αυτών (όπως αυτές καθορίζονται από το δίκαιο της επιείκειας), με συνέπεια να υποστούν ζημιά και απώλεια.

Αναφορικά με την πιο πάνω εξειδικευμένη κατηγορία αδικημάτων, πρέπει να σημειωθεί ότι παραδοσιακά το κοινοδίκαιο διακρίνει μεταξύ καθηκόντων επιμέλειας στο δίκαιο των αστικών αδικημάτων αφενός και καθηκόντων καλής πίστης και επιμέλειας στο δίκαιο της επιείκειας αφετέρου. Η διάκριση αυτή ανταποκρίνεται εν μέρει στην παραδοσιακή διάκριση μεταξύ του κοινοδικαίου και του δικαίου της επιείκειας και, με την ενοποίηση των βασικών κατηγοριών του κοινοδικαίου και του δικαίου της επιείκειας, ορισμένοι υποστηρίζουν ότι οι υποχρεώσεις καλής πίστης και επιμέλειας στο δίκαιο της επιείκειας δεν έχουν ουσιαστική διαφορά από τις υποχρεώσεις επιμέλειας και σωστής συμπεριφοράς στο δίκαιο των αστικών αδικημάτων, επομένως πρέπει να αναγνωριστεί και νομική αφομοίωση των δύο. Έτσι, στην υπόθεση Henderson,[14] ο Δικαστής Browne-Wilkinson ανέφερε τα εξής:

The liability of a fiduciary for the negligent transaction of his duties is not a separate head of liability but the paradigm of the general duty to act

161

with care imposed by law on those who take it upon themselves to act for or advise others. Although the historical development of the rules of law and equity have, in the past, caused different labels to be stuck on different manifestations of the duty, in truth the duty of care imposed on bailees, carriers, trustees, directors, agents and others is the same duty: it arises from the circumstances in which the defendants were acting, not from their status or description. It is the fact that they have all assumed responsibility for the property or affairs of others which renders them liable for the careless performance of what they have undertaken to do, not the description of the trade or position which they hold.

Παρά τα κοινά χαρακτηριστικά των υποχρεώσεων στο δίκαιο της επιείκειας και στο δίκαιο των αστικών αδικημάτων, δεν μπορεί να λεχθεί ότι οι δύο κατηγορίες έχουν ενοποιηθεί ή ότι δεν υπάρχει σημαντική διαφορά μεταξύ τους. Όχι μόνο οι δύο κατηγορίες υποχρεώσεων έχουν ιστορικά διαφορετικές ρίζες, αλλά επιπλέον οι υποχρεώσεις και τα καθήκοντα στο δίκαιο της επιείκειας βαρύνουν συγκεκριμένα άτομα και επαγγελματίες που έχουν αναλάβει εξειδικευμένη (και σοβαρή) ευθύνη έναντι άλλων, όπως π.χ. οι εμπιστευματοδόχοι, σε αντίθεση με τα συνήθη καθήκοντα επιμέλειας που, θεωρητικά τουλάχιστον, βαρύνουν κάθε πρόσωπο.

Σκοπός και Αποστολή του Δικαίου των Αστικών Αδικημάτων στο πλαίσιο των διαφόρων κατηγοριών Δικαίου

Έχουμε ήδη σημειώσει τις πιο σημαντικές διαφορές μεταξύ των διαφόρων κατηγοριών δικαίου, πρώτιστα ως αποτέλεσμα των διαφορετικών συμφερόντων και δικαιωμάτων που το καθένα εξ αυτών προστατεύει. Με αφετηρία αυτή την προσέγγιση και εστιάζοντας την προσοχή στη φύση και την αποστολή των διαφόρων κατηγοριών του δικαίου, ορισμένοι έχουν επικεντρωθεί όχι μόνο στα εν λόγω δικαιώματα και συμφέροντα, αλλά και στην αποστολή των διαφόρων κατηγοριών δικαίου. Έτσι, ο Καθηγητής Cane[15] αναφέρει τα εξής:

The law of tort is part of a larger body of civil (as opposed to criminal) law sometimes called “the law of obligations”. Other parts of the law of obligations are the law of contract, the law of restitution and the law of trusts. The law of obligations may be contrasted with the law of property. The law of property consists of rules (which we might call “constitutive rules”)

162

which establish (proprietary) rights and interests which the law of obligations protects by what might be called “protective rules”. For example, tort law protects real property through the tort of trespass: to enter someone’s land without their permission and without legal justification is to commit the tort of trespass to land. Property law defines who owns what land, and tort law protects the rights of the owner against unwanted intruders.

Although contract law and the law of trusts may be treated as part of the law of obligations, in fact these bodies of law contain both constitutive and protective rules. The law of contract not only establishes an obligation to keep contracts, but also lays down rules about how contracts are formed or, in other words, about what constitutes a binding contractual undertaking which there is a legal obligation to fulfil. […] By contrast, tort law and the law of restitution are purely protective – they establish obligations designed to protect interests created by constitutive rules of the law of property, trusts or contracts or which arise in some other way.

Both the law of obligations and the law of property are part of what we call “civil law” as opposed to criminal law. Civil law is a social institution by which we organize and interpret human conduct in a particular way. A central feature of civil (or, as it is sometimes called, “private”) law is “bilateralness” or […] “correlativity”. What this means in simple terms is that civil law organizes relationships between individuals on a one to one basis. In the law of obligations, for instance, one person’s obligation corresponds (“is correlative”) to another person’s right. […]

Every cause of action in tort and, therefore, every principle of tort liability, has two basic […] elements, one concerned with the position of one party to a bilateral human interaction (the “victim” of the tortious conduct) and the other concerned with the position of the other party to that interaction (the perpetrator of the tortious conduct, or the “injurer”).

Τα βασικά σημεία που τονίζονται στα πιο πάνω αποσπάσματα είναι τα ακόλουθα:

Πρώτον, το δίκαιο των αστικών αδικημάτων έχει προστατευτικό ρόλο, δηλαδή προστατεύει νομικές σχέσεις και δικαιώματα που έχουν δημιουργηθεί ή προκύψει από άλλες αρχές δικαίου. Για παράδειγμα, το δίκαιο των συμβάσεων δεν προστατεύει απλώς τις συμβάσεις, αλλά καθορίζει και πότε κάποια σύμβαση δημιουργείται, όπως και ποια είναι τα συστατικά της στοιχεία. Το ίδιο συμβαίνει με το δίκαιο που καθορίζει τα περιουσιακά δικαιώματα και/ή άλλα εμπράγματα δικαιώματα. Τα εμπράγματα και τα περιουσιακά δικαιώματα υφίστανται διότι η ύπαρξή τους αναγνωρίζεται και καθορίζεται από το δίκαιο. Αλλά το δίκαιο των αστικών αδικημάτων

163

είναι εκείνο που προστατεύει τα δημιουργηθέντα δικαιώματα και συμφέροντα, με το να επιβάλλει κυρώσεις σε αυτούς οι οποίοι επεμβαίνουν σε αυτά χωρίς την έγκριση του δικαιούχου τους. Φυσικά, η προστασία την οποία παρέχει το δίκαιο των αστικών αδικημάτων επεκτείνεται όχι μόνο στην πρόληψή τους (απλώς και μόνο με την ύπαρξή τους) αλλά και στην αποζημίωση των προσώπων εκείνων τα οποία έχουν υποστεί ζημιά και απώλεια ως αποτέλεσμα της διάπραξης αστικού αδικήματος σε βάρος τους. Επομένως, μπορεί να θεωρηθεί ότι, στον βαθμό που είναι δυνατό, το δίκαιο των αστικών αδικημάτων διαδραματίζει και διορθωτικό ρόλο, κυρίως με την απόδοση αποζημιώσεων εναντίον των προσώπων που έχουν προκαλέσει ζημιά και απώλεια σε μη υπαίτια τρίτα μέρη.

Δεύτερον, το δίκαιο των αστικών αδικημάτων ασχολείται με τις επαφές, τους συσχετισμούς και τις σχέσεις μεταξύ προσώπων, υπό την έννοια ότι, κατά κανόνα, κάποιο αστικό αδίκημα διαπράττεται από τον Α σε βάρος του Β. Συνήθως, ο Α και ο Β δεν έχουν προϋπάρχουσα σχέση, ωστόσο ο Β έχει δικαιώματα και συμφέροντα τα οποία το δίκαιο αναγνωρίζει (μέσω άλλων κλάδων δικαίου) αλλά και προστατεύει (μέσω του δικαίου των αστικών αδικημάτων). Για παράδειγμα, το δίκαιο αναγνωρίζει το δικαίωμα κάθε προσώπου στη σωματική ακεραιότητα και υπόληψή του. Η σωματική ακεραιότητά του προστατεύεται από σειρά αστικών αδικημάτων, με πρώτο αυτό της αμέλειας. Το δικαίωμα στην υπόληψη και τη φήμη προστατεύεται από το αστικό αδίκημα της δυσφήμισης. Με άλλα λόγια, η ζημιά και η απώλεια που αποτελούν το αντικείμενο των αστικών αδικημάτων συνήθως προέρχονται από τις επαφές, τους συσχετισμούς και τις σχέσεις μεταξύ των προσώπων (εξαιρουμένων φυσικά συμβάσεων και άλλων προϋπαρχουσών σχέσεων).

Συνοπτικά, το δίκαιο των αστικών αδικημάτων διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην προστασία των δικαιωμάτων και συμφερόντων τα οποία η συγκεκριμένη πολιτεία και κοινωνία αναγνωρίζουν.

Φύση, Ταξινόμηση και Πηγές του Δικαίου των Αστικών Αδικημάτων

Όπως φαίνεται από τον τίτλο, καθώς και από τα πλείστα Αγγλικά νομικά συγγράμματα, η παραδοσιακή αντιμετώπιση είναι ότι υπάρχουν πολλά αστικά αδικήματα και όχι ένα. Διατυπώνοντας το θέμα διαφορετικά, δεν υπάρχει ενοποιημένη θεωρία της αστικής ευθύνης, αλλά σειρά διαφορετικών αστικών αδικημάτων, το καθένα με διαφορετικές προδιαγραφές.

164

Από παλιά, όμως, απασχολούσε τους Μελετητές του θέματος το ερώτημα κατά πόσον στην πραγματικότητα υπάρχει κάποια γενική αρχή η οποία διατρέχει το δίκαιο των αστικών αδικημάτων, ή κατά πόσον, τόσο ιστορικά όσο και θεωρητικά, η κατηγορία αυτή του ενοχικού δικαίου πρέπει να αντιμετωπιστεί ως σειρά διαφορετικών αδικημάτων, δηλαδή ως σειρά συγκεκριμένων και διαφορετικών απαγορεύσεων (prohibitions), προς τις οποίες πρέπει να υπάρχει γενική συμμόρφωση. Ο Salmond,[16] το 1910, διατύπωσε το θέμα ως ακολούθως:

Does the law of torts consist of a fundamental general principle that it is wrongful to cause harm to other persons in the absence of some specific ground of justification or excuse, or does it consist of a number of specific rules prohibition certain kinds of harmful activity, and leaving all the residue outside the sphere of legal responsibility.

Ο Salmond επέλεξε τη δεύτερη προσέγγιση, ότι δηλαδή το δίκαιο των αστικών αδικημάτων συνίσταται από αριθμό διαφορετικών αδικημάτων. Οπωσδήποτε, κατ’ αυτόν τον τρόπο σκέπτονται οι πλείστοι Δικηγόροι και Δικαστές. Εάν δηλαδή τεθεί το ερώτημα σε κάποιον Δικηγόρο κατά πόσον συγκεκριμένη συμπεριφορά απαγορεύεται διότι συνιστά «αστικό αδίκημα» (tort), τότε ο Δικηγόρος θα ανατρέξει στα βιβλία επί του θέματος και στη νομολογία, για να διαπιστώσει κατά πόσον τα γεγονότα που τέθηκαν ενώπιόν του ικανοποιούν τις προϋποθέσεις κάποιου αναγνωρισμένου αστικού αδικήματος. Εάν όχι, τότε, εκ πρώτης όψεως, η συγκεκριμένη συμπεριφορά που τέθηκε ενώπιόν του δεν συνιστά «αστικό αδίκημα», με αποτέλεσμα ο πελάτης του να μη νομιμοποιείται να εγείρει αγωγή ή άλλη δικαστική διαδικασία εναντίον του προσώπου για το οποίο ισχυρίζεται ότι του προκάλεσε ζημιά ή βλάβη. Κάποτε όμως διατυπώνεται μια διαφορετική θεωρία, ότι δηλαδή υπάρχουν κοινές αρχές (και ίσως μια βασική αρχή) για όλα τα αστικά αδικήματα. Ένα παράδειγμα είναι η θεωρία διαφόρων Αμερικανών Μελετητών οι οποίοι έχουν διατυπώσει τη θέση ότι η βασική αρχή του δικαίου των αστικών αδικημάτων συνίσταται στο ότι

όταν κάποιο πρόσωπο έχει προβεί σε αδικαιολόγητες και/ή μεμπτές ενέργειες έναντι κάποιου άλλου προσώπου, με σκοπό ή αποτέλεσμα την

165

πρόκληση στο εν λόγω πρόσωπο ζημιάς ή βλάβης, τότε το δεύτερο πρόσωπο αποκτά εναντίον του πρώτου αγώγιμο δικαίωμα για αποζημιώσεις, εκτός εάν το πρώτο πρόσωπο προσφέρει επαρκή δικαιολογία.[17]

Ένα άλλο παράδειγμα είναι ότι

όταν μεμπτή συμπεριφορά εκ μέρους κάποιου προσώπου προκαλεί προβλεπτή ζημιά σε κάποιο άλλο πρόσωπο, τότε το δεύτερο πρόσωπο αποκτά αγώγιμο δικαίωμα έναντι του πρώτου για αποζημιώσεις ή άλλη κατάλληλη θεραπεία, εκτός εάν το πρώτο πρόσωπο μπορεί να επικαλεστεί νομικά επαρκή δικαιολογία.[18]

Όπως όμως προκύπτει τόσο από τη νομολογία των Δικαστηρίων όσο και από τα σύγχρονα συγγράμματα του δικαίου των αστικών αδικημάτων, η προσέγγιση που έχει επικρατήσει (τουλάχιστον τα τελευταία εκατόν χρόνια, εάν όχι και περισσότερο) είναι ότι υπάρχει αριθμός αστικών αδικημάτων – και όχι απλώς μια βασική αρχή που καθορίζει πότε από κάποια συμπεριφορά προκύπτει αγώγιμο δικαίωμα. Μεταξύ άλλων, εάν διαμορφωθεί μία ή ορισμένες βασικές αρχές για όλα τα αστικά αδικήματα, τότε οι εν λόγω αρχές θα χαρακτηρίζονται από τέτοια γενικότητα, ώστε δεν θα εξυπηρετούν οποιονδήποτε χρήσιμο σκοπό. Από την άλλη, όμως, υπάρχουν κοινά στοιχεία και συσχετισμοί μεταξύ των διαφόρων αστικών αδικημάτων, τα οποία δεν πρέπει να παραγνωρίζονται.

Η προτιμότερη θεώρηση είναι ότι υπάρχουν μεν βασικά στοιχεία και αρχές που χαρακτηρίζουν πολλά εάν όχι όλα τα αστικά αδικήματα, αλλά ταυτόχρονα υπάρχει και αριθμός διαφορετικών αστικών αδικημάτων με δικές τους προδιαγραφές, που παρουσιάζουν σοβαρές διαφορές μεταξύ τους. Ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η προσέγγιση του Καθηγητή Glanville Williams.[19] O Καθηγητής Williams υποστηρίζει ότι υπάρχουν τρεις χώροι στο δίκαιο των αστικών αδικημάτων. Καταρχάς, υπάρχουν οι γενικοί κανόνες που επιβάλλουν γενική ευθύνη σε πρόσωπα ή σε κατηγορίες προσώπων, όπως π.χ. οι κανόνες που διέπουν το θέμα της αμέλειας. Δεύτερον, υπάρχουν άλλοι γενικοί κανόνες που, συνήθως, συνιστούν

166

Back to Top