ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

ΠρOλογος β' Εκδοσης V

Προλογος α' Εκδοσης VII

ΟδηγΙες για την επΙλυση των πρακτικΩν ασκΗσεων IX

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Θέσμικο Δίκαιο ΚΑΙ έΝΝΟΜΗ ΤάΞΗ ΤΗς ΕΕ

ΚεφΑλαιο Ι  ΕνωσιακΗ Εννομη τΑξη

Α. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 3

Άσκηση 1: Πηγές του Δικαίου της Ένωσης – Πράξεις του παραγώγου δικαίου 3

Άσκηση 2: Πηγές του Δικαίου της Ένωσης – Παράγωγο δίκαιο – Οδηγίες 6

Άσκηση 3: Εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης – Οδηγίες – Υποχρεώσεις
των Κρατών-μελών – Αποκατάσταση της προκληθείσης ζημίας 7

ΑΣΚΗΣΗ 4: Άμεση ισχύς Οδηγιών – Οριζόντια άμεση ισχύς 9

ΑΣΚΗΣΗ 5: Άμεση ισχύς Οδηγιών – Οριζόντια άμεση ισχύς 11

ΑΣΚΗΣΗ 6: Άμεση ισχύς Οδηγιών – Οριζόντια άμεση ισχύς 13

ΑΣΚΗΣΗ 7: Άμεση ισχύς Οδηγιών – Οριζόντια άμεση ισχύς – Έννοια κρατικής αρχής 15

ΑΣΚΗΣΗ 8: Άμεση ισχύς Οδηγιών – Οριζόντια άμεση ισχύς – Έννοια κρατικής αρχής 19

ΑΣΚΗΣΗ 9: Ιθαγένεια της ΕΕ – Πεδίο εφαρμογής του δικαίου της ΕΕ –
Αρχή της μη διάκρισης 22

ΑΣΚΗΣΗ 10: Οδηγία 2004/38: πεδίο εφαρμογής – Ευρωπαϊκή Ιθαγένεια:
δικαίωμα διαμονής μελών οικογένειας διακινούμενου πολίτη 24

ΑΣΚΗΣΗ 11: Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης –
Πεδίο εφαρμογής 27

ΑΣΚΗΣΗ 12: Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης –
Πεδίο εφαρμογής 29

ΑΣΚΗΣΗ 13: Γενικές αρχές του δικαίου της ΕΕ – Αρχή αναλογικότητας 31

Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ 33

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ  ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΓΙΑ ΠΑΡΑΒΑΣΗ
(ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΚΑΤΑ ΚΡΑΤΟΥΣ-ΜΕΛΟΥΣ)

Α. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 38

ΑΣΚΗΣΗ 14: Άμυνα Κράτους-μέλους – Σύστημα διπλής διασφάλισης
της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης 38

ΑΣΚΗΣΗ 15: Εξουσία ασκήσεως προσφυγής – Άμυνα Κράτους-μέλους –
Σύστημα διπλής διασφάλισης της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης 42

ΑΣΚΗΣΗ 16: Εξουσία ασκήσεως προσφυγής: Κράτη-μέλη – Σύστημα διπλής διασφάλισης της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης 44

ΑΣΚΗΣΗ 17: Παραδεκτό της προσφυγής – Αιτιολογημένη Γνώμη –
Προσωρινά μέτρα – Σύστημα διπλής διασφάλισης
της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης –
Αποτελέσματα απόφασης του Δικαστηρίου 46

ΑΣΚΗΣΗ 18: Εξουσίες της Επιτροπής – Άμυνα Κράτους-μέλους –
Συμμόρφωση σε Οδηγίες – Χρόνος τελέσεως της παραβίασης 52

ΑΣΚΗΣΗ 19: Σκοπός της προσφυγής για παράβαση – Παραδεκτό – Ιδιώτες –
Σύστημα διπλής διασφάλισης της εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης 54

Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ 56

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ  ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΑΚΥΡΩΣΕΩΣ – ΕΝΣΤΑΣΗ ΠΑΡΑΝΟΜΙΑΣ

Α. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 58

ΑΣΚΗΣΗ 20: Παραδεκτό της προσφυγής: πράξεις που μπορούν να προσβληθούν 58

ΑΣΚΗΣΗ 21: Εξουσία ασκήσεως της προσφυγής: ιδιώτες –
Βάσιμο της προσφυγής: λόγοι ακύρωσης – Ένσταση παρανομίας – Πλήρης δικαιοδοσία του Δικαστηρίου 60

ΑΣΚΗΣΗ 22: Παραδεκτό προσφυγής: εξουσία ασκήσεως της προσφυγής –
Φυσικά και νομικά πρόσωπα - Προδικαστική παραπομπή κύρους – Παρεμπίπτων έλεγχος νομιμότητας 64

ΑΣΚΗΣΗ 23: Παραδεκτό προσφυγής: εξουσία ασκήσεως της προσφυγής –
Φυσικά και νομικά πρόσωπα 67

ΑΣΚΗΣΗ 24: Παραδεκτό προσφυγής: εξουσία ασκήσεως της προσφυγής –
Φυσικά και νομικά πρόσωπα – Κανονιστικές πράξεις 69

ΑΣΚΗΣΗ 25: Παραδεκτό προσφυγής: ατομική σχέση προσφεύγοντος ιδιώτη - προσβαλλόμενης πράξης – Προδικαστική παραπομπή κύρους – Παρεμπίπτων έλεγχος νομιμότητας – Προσφυγή αποζημιώσεως:
σχέση με προσφυγή ακυρώσεως 74

ΑΣΚΗΣΗ 26: Παραδεκτό προσφυγής: φυσικά ή νομικά πρόσωπα –
Κανονιστικές πράξεις – Εκτελεστικά μέτρα – Ένσταση παρανομίας 79

ΑΣΚΗΣΗ 27: Παραδεκτό της προσφυγής: Ιδιώτης – Ατομική σχέση με την προσβαλλόμενη πράξη – Προδικαστική παραπομπή κύρους –
Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων 83

Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ 86

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV  ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΚΑΤΑ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΩΣ

Α. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 88

ΑΣΚΗΣΗ 28: Παραδεκτό της προσφυγής – Ιδιώτες, κλήση του οργάνου –
Μη λήψη θέσης 88

ΑΣΚΗΣΗ 29: Προσφυγή κατά παραλείψεως: όροι του παραδεκτού –
Κλήση προς ενέργεια και μη λήψη θέσης 90

Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ 95

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V  ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΕΩΣ –
ΕΞΩΣΥΜΒΑΤΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΗΣ ΕΕ

Α. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 96

ΑΣΚΗΣΗ 30: Ευθύνη της ΕΕ – Πράξεις υπαλλήλων κατά την άσκηση
των καθηκόντων τους 96

ΑΣΚΗΣΗ 31: Προϋποθέσεις θεμελίωσης της ευθύνης: Πταίσμα –
Κατάφωρη παραβίαση – Αρχές του δικαίου της ΕΕ: αρχή τ
ης δικαιολογημένης εμπιστοσύνης του ιδιώτη –
Σχέση προσφυγής αποζημιώσεως με προσφυγή ακυρώσεως 98

ΑΣΚΗΣΗ 32: Εξωσυμβατική Ευθύνη της ΕΕ – Πταίσμα – Κατάφωρη παραβίαση –
Αρχές του δικαίου της ΕΕ: αρχή της χρηστής διοίκησης 102

Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ 106

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI  ΠΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ

Α. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 107

ΑΣΚΗΣΗ 33: Προσφυγή ακυρώσεως – Ενεργητική νομιμοποίηση: ιδιώτες – Προδικαστική παραπομπή κύρους και προστασία των ιδιωτών 107

ΑΣΚΗΣΕΙΣ 34 - 35: Υποχρέωση και ευχέρεια υποβολής προδικαστικής
παραπομπής – Το προδικαστικό ερώτημα –
Αποτέλεσμα των προδικαστικών αποφάσεων του ΔΕΕ 111

ΑΣΚΗΣΗ 36: Το προδικαστικό ερώτημα – Αρμοδιότητα του ΔΕΕ – Η κατανομή αρμοδιοτήτων ΔΕΕ - εθνικών δικαστηρίων 116

Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ 119

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIΙ  ΔΙΚΑΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ - ΣΥΝΘΕΣΗ

ΑΣΚΗΣΗ 37: Προσφυγή ακυρώσεως – Ενεργητική νομιμοποίηση: ιδιώτες,
βάσιμο της προσφυγής: αναρμοδιότητα –
Προδικαστική παραπομπή: ευχέρεια και υποχρέωση 120

ΑΣΚΗΣΗ 38: Αρχή της μη διάκρισης – Προσφυγή κατά Κράτους –
Ενεργητική νομιμοποίηση: ιδιώτες – Το προδικαστικό ερώτημα – Προσφυγή κατά παραλείψεως – Ενεργητική νομιμοποίηση: ιδιώτες 122

ΑΣΚΗΣΗ 39: Ένσταση παρανομίας: σχέση με άλλες προσφυγές –
Προδικαστική παραπομπή: ευχέρεια και υποχρέωση
παραπομπής, αποτελέσματα προδικαστικής απόφασης 127

ΑΣΚΗΣΗ 40: Προσφυγή ακυρώσεως – Παραδεκτό: ιδιώτες –
Άμεση ισχύς: ΠΟΕ – Προδικαστική παραπομπή: δικαστήριο κράτους-μέλους, ευχέρεια - υποχρέωση 130

ΑΣΚΗΣΗ 41: Προσφυγή ακυρώσεως: βάσιμο της προσφυγής -λόγοι –
Ενεργητική νομιμοποίηση: «προνομιούχοι προσφεύγοντες» – Προδικαστική παραπομπή κύρους 135

ΑΣΚΗΣΗ 42: Προσφυγή ακυρώσεως: λόγοι ακύρωσης – Νομική βάση
των πράξεων, παραδεκτό της προσφυγής – Ιδιώτες,
προδικαστική παραπομπή 140

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι  ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ 145

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι  ΤελωνειακΗ Ενωση –
ΕλεΥθερη κυκλοφορΙα εμπορευμΑτων

Α. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 177

ΑΣΚΗΣΗ 43: Τελωνειακή Ένωση – Κοινό Εξωτερικό Δασμολόγιο 177

ΑΣΚΗΣΗ 44: Απαγόρευση ποσοτικών περιορισμών – Θεμιτοί περιορισμοί στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων – Αρχή αναλογικότητας 178

ΑΣΚΗΣΗ 45: Απαγόρευση δασμών και μέτρων ισοδυνάμου αποτελέσματος
με το δασμό – Απαγόρευση ποσοτικών περιορισμών:
δικαιολόγηση – Αρχή αναλογικότητας 181

ΑΣΚΗΣΗ 46: Απαγόρευση ποσοτικών περιορισμών και μέτρων ισοδυνάμου αποτελέσματος – Όροι πώλησης – Απαγόρευση δασμών και επιβαρύνσεων ισοδυνάμου αποτελέσματος –
Απαγόρευση φορολογικών διακρίσεων 183

Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ 186

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ  ΕλεΥθερη κυκλοφορΙα των προσΩπων –
ΕλεΥθερη παροχΗ υπηρεσιΩν

Α. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 189

ΑΣΚΗΣΗ 47: Ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων – Μορφές: ελεύθερη
κυκλοφορία εργαζομένων, ελευθερία εγκατάστασης –
Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών 189

ΑΣΚΗΣΗ 48: Ελεύθερη κυκλοφορία εργαζομένων: έννοια διακινούμενου
εργαζόμενου – Δικαιώματα – Μέλη οικογένειας –
Περιορισμοί: δημόσια τάξη 192

ΑΣΚΗΣΗ 49: Ελεύθερη κυκλοφορία εργαζομένων – Δικαίωμα διαμονής –
Μέλη οικογένειας – Περιορισμοί: δημόσια τάξη 194

ΑΣΚΗΣΗ 50: Ελεύθερη κυκλοφορία εργαζομένων – Εξαίρεση: απασχόληση στη δημόσια διοίκηση – Περιορισμοί: υγεία 196

ΑΣΚΗΣΗ 51: Ελευθερία εγκατάστασης: περιορισμοί αντίθετοι με τη Συνθήκη 198

ΑΣΚΗΣΗ 52: Ελευθερία εγκαταστάσεως: άρση των περιορισμών –
Επιτακτικοί λόγοι δημοσίου συμφέροντος: δικαιολόγηση –
Άσκηση δημόσιας εξουσίας 200

ΑΣΚΗΣΗ 53: Ελεύθερη παροχή των υπηρεσιών: δικαιώματα παρέχοντος
την υπηρεσία, περιορισμοί 202

Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ 204

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ  ΑνταγωνισμΟς

Α. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 205

ΑΣΚΗΣΗ 54: Αντιανταγωνιστικές συμπράξεις επιχειρήσεων: εναρμονισμένη
πρακτική – Κυρώσεις 205

ΑΣΚΗΣΕΙΣ 55 - 56: Αντιανταγωνιστικές συμπράξεις επιχειρήσεων:
εναρμονισμένη πρακτική – Καθορισμός τιμών –
Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης στην αγορά – Αντιμετώπιση 208

ΑΣΚΗΣΗ 57: Αντιανταγωνιστικές συμπράξεις επιχειρήσεων: εναρμονισμένη
πρακτική – Μείωση παραγωγής και διάθεσης προϊόντων
στην αγορά – Κρατικές ενισχύσεις, εξαιρέσεις 212

ΑΣΚΗΣΗ 58 : Αντιανταγωνιστικές συμπράξεις επιχειρήσεων: συμφωνίες
αποκλεισμού εισόδου στην αγορά – Δυνητικός ανταγωνιστής – Δυνατότητα απαλλαγής – Διπλώματα ευρεσιτεχνίας: δικαιώματα 214

Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ 217

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ  ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ 219

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Θέσμικο Δίκαιο ΚΑΙ έΝΝΟΜΗ ΤάΞΗ ΤΗς ΕΕ

Κεφάλαιο Ι

ΕνωσιακΗ Εννομη τΑξη

Α. ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Άσκηση 1

Πηγές του Δικαίου της Ένωσης – Πράξεις του παραγώγου δικαίου

Βαθμός δυσκολίας 1

Σας δίνονται διατάξεις από τρεις νομικές πράξεις της Ένωσης:

ΠΡΑΞΗ I

Το αργότερο έως τις 30 Ιουνίου του 2012, τα κράτη μέλη θεσπίζουν και δημοσιεύουν τις αναγκαίες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις για τη συμμόρφωση με την παρούσα πράξη. Εφαρμόζουν αυτές τις διατάξεις από την 1η Ιουλίου 2012.

Όταν τα κράτη μέλη θεσπίζουν τις ανωτέρω διατάξεις, αυτές περιέχουν αναφορά στην παρούσα πράξη ή συνοδεύονται από την αναφορά αυτή κατά την επίσημη δημοσίευσή τους. Ο τρόπος της αναφοράς αποφασίζεται από τα κράτη μέλη.

Τα κράτη μέλη ανακοινώνουν στην Επιτροπή το κείμενο των βασικών διατάξεων εσωτερικού δικαίου τις οποίες θεσπίζουν στον τομέα που διέπεται από την παρούσα πράξη.

ΠΡΑΞΗ II

Το Βέλγιο, η Γαλλία και το Λουξεμβούργο τηρούν όλες τις δεσμεύσεις που ορίζονται στο παράρτημα Ι της παρούσας πράξης, στο σύνολό τους και εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών.

Το Βέλγιο, η Γαλλία και το Λουξεμβούργο ενημερώνουν την Επιτροπή, εντός προθεσμίας δύο μηνών από την ημερομηνία κοινοποίησης της παρούσας πράξης, για τα μέτρα που έχουν λάβει για να συμμορφωθούν με αυτήν.

Η παρούσα πράξη απευθύνεται στο Βασίλειο του Βελγίου, τη Γαλλική Δημοκρατία και το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου.

ΠΡΑΞΗ III

Η παρούσα πράξη αρχίζει να ισχύει την εικοστή ημέρα από τη δημοσίευσή του στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και είναι δεσμευτική ως προς όλα τα μέρη της, ισχύει δε άμεσα σε κάθε κράτος μέλος.

Ερώτηση:

Να χαρακτηρίσετε με βάση τις παραπάνω διατάξεις τις νομικές πράξεις της ΕΕ, αιτιολογώντας τη γνώμη σας.

Λύση:

ΠΡΑΞΗ I: Κατά το ά. 288 εδάφιο γ ΣΛΕΕ «η οδηγία δεσμεύει κάθε κράτος μέλος στο οποίο απευθύνεται, όσον αφορά το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, αλλά αφήνει την επιλογή του τύπου και των μέσων στην αρμοδιότητα των εθνικών αρχών». Από τη διάταξη αυτή συνάγονται, μεταξύ άλλων, τα εξής χαρακτηριστικά της Οδηγίας: (α) Η Οδηγία καθορίζει δεσμευτικά μόνο το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα της ρύθμισης, (β) Καταλείπει διακριτική ευχέρεια στα Κράτη-μέλη για την επιλογή του τύπου (Νόμος, Προεδρικό Διάταγμα κ.ά., όχι πάντως διοικητική πρακτική, εγκύκλιοι) και των μέσων (ειδικές νομοθετικές, κανονιστικές, διοικητικές ρυθμίσεις) για την επέλευση του επιδιωκόμενου αποτελέσματος και (γ) Προβλέπει προθεσμία εντός της οποίας τα Κράτη-μέλη θα πρέπει να έχουν συμμορφωθεί, ενσωματώνοντας τις διατάξεις της Οδηγίας στην εθνική έννομη τάξη ώστε να επιτύχουν το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. Εξάλλου, τα Κράτη-μέλη αναλαμβάνουν την υποχρέωση να ενημερώνουν αμελλητί την Επιτροπή για τα μέτρα που έλαβαν σε συμμόρφωση προς τις διατάξεις της Οδηγίας. Μάλιστα η παραβίαση της εν λόγω υποχρέωσης ενημέρωσης (αναφοράς) επιτρέπει κατ’ εξαίρεση στην Επιτροπή να προσφύγει κατά του Κράτους-μέλους στο Δικαστήριο για παράβαση και να ζητήσει κατά το άρθρο 260 παρ. 2 ΣΛΕΕ την επιβολή κυρώσεων (κατ’ αποκοπή ποσό, χρηματική ποινή) με την πρώτη προσφυγή της.

Κατά συνέπεια η πρώτη πράξη, από τα διαθέσιμα στοιχεία του ιστορικού, αποτελεί Οδηγία, αφού (α) Καταλείπει διακριτική ευχέρεια στα Κράτη-μέλη για την επιλογή του τύπου και των μέσων για την επέλευση του επιδιωκόμενου αποτελέσματος (τα κράτη μέλη θεσπίζουν και δημοσιεύουν τις αναγκαίες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις για τη συμμόρφωση με την παρούσα πράξη), (β) ορίζει την προθεσμία

που διαθέτουν τα Κράτη-μέλη για να συμμορφωθούν στις διατάξεις της Οδηγίας (το αργότερο έως τις 30 Ιουνίου του 2012 … εφαρμόζουν αυτές τις διατάξεις από την 1η Ιουλίου 2012) και (γ) προβλέπει την υποχρέωση των Κρατών-μελών να αναφέρουν στην Επιτροπή τα μέτρα που έλαβαν σε συμμόρφωση με τις διατάξεις της Οδηγίας.

ΠΡΑΞΗ II: Κατά το ά. 288 εδάφιο δ ΣΛΕΕ «η απόφαση είναι δεσμευτική ως προς όλα τα μέρη της. Όταν ορίζει αποδέκτες, είναι δεσμευτική μόνο για αυτούς». Από τη διάταξη αυτή συνάγεται ότι όταν η Απόφαση ορίζει αποδέκτες στερείται γενικής ισχύος. Κατά τα λοιπά η Απόφαση είναι πράξη που αναπτύσσει καθολική δεσμευτικότητα (είναι δεσμευτική ως προς όλα τα μέρη της) και αναπτύσσει άμεση ισχύ. Κατά συνέπεια διαφέρει του Κανονισμού (βλ. αναλυτικά παρακάτω) ως προς το στοιχείο της γενικής ισχύος, αφού αυτή αναπτύσσει μερική ισχύ.

Συνεπώς η δεύτερη πράξη, από τα διαθέσιμα στοιχεία του ιστορικού, αποτελεί Απόφαση, αφού στερείται γενικής ισχύος, απευθυνόμενη μόνο σε τρία Κράτη-μέλη (Βέλγιο, η Γαλλία και το Λουξεμβούργο), δεσμεύοντας αυτά στο σύνολο των διατάξεών της (τηρούν όλες τις δεσμεύσεις που ορίζονται στο παράρτημα Ι της παρούσας πράξης, στο σύνολό τους).

ΠΡΑΞΗ III: Κατά το ά. 288 εδάφιο β ΣΛΕΕ «Ο κανονισμός έχει γενική ισχύ. Είναι δεσμευτικός ως προς όλα τα μέρη του και ισχύει άμεσα σε κάθε κράτος μέλος». Από τη διάταξη αυτή, συνάγονται μεταξύ άλλων, τα εξής χαρακτηριστικά του Κανονισμού: (α) έχει γενική ισχύ, (β) αναπτύσσει καθολική δεσμευτικότητα (είναι δεσμευτικός ως προς όλα τα μέρη του), αφού, ως πλήρης νομικός κανόνας καθορίζει δεσμευτικά τόσο το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα της ρύθμισης όσο και τα μέσα και τις μεθόδους για την επίτευξή του καθώς και τις συνέπειες στην περίπτωση που αυτό δεν επιτευχθεί και (γ) αναπτύσσει άμεση ισχύ, δημιουργεί, δηλαδή, αγώγιμα δικαιώματα και εκτελεστές υποχρεώσεις υπέρ και σε βάρος των ιδιωτών αντίστοιχα. Ο Κανονισμός αποκτά την ισχύ του από της δημοσιεύσεως του στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ ή σε ημερομηνία που ο ίδιος ορίζει.

Συνεπώς η τρίτη πράξη, από τα διαθέσιμα στοιχεία του ιστορικού, αποτελεί Κανονισμό, αφού (α) έχει καθολική δεσμευτικότητα (η παρούσα πράξη είναι δεσμευτική ως προς όλα τα μέρη της), (β) αναπτύσσει άμεση ισχύ (ισχύει δε άμεσα σε κάθε κράτος μέλος) και τέλος προβλέπει ότι τίθεται σε ισχύ την εικοστή ημέρα από τη δημοσίευσή του στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ.

Άσκηση 2

Πηγές του Δικαίου της Ένωσης – Παράγωγο δίκαιο – Οδηγίες

Βαθμός δυσκολίας 1

Την 18η Νοεμβρίου 2017, μετά από αρκετά χρόνια κυοφορίας, εξεδόθη από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο η Οδηγία 2017/76 σχετικά με την άρση των περιορισμών και τη διευκόλυνση της ελεύθερης παροχής των υπηρεσιών των λογιστών. Η Οδηγία έθετε προθεσμία δύο (2) ετών στα Κράτη-μέλη για την ενσωμάτωση των διατάξεών της στις εθνικές έννομες τάξεις. Η προθεσμία έληγε στις 17 Νοεμβρίου 2019. Οι ελληνικές αρχές υπό την πίεση των συνδικαλιστικών φορέων των λογιστών δεν έλαβαν κανένα μέτρο συμμόρφωσης με τις διατάξεις της Οδηγίας εντός της παραπάνω προθεσμίας. Κατόπιν τούτου η Επιτροπή κίνησε τη διαδικασία για παράβαση κατά της Ελληνικής Δημοκρατίας, σύμφωνα με το άρθρο 258 ΣΛΕΕ και εξέδωσε στις 29 Φεβρουαρίου 2020 τη σχετική Αιτιολογημένη Γνώμη ζητώντας την εντός δύο μηνών τη συμμόρφωση της Ελλάδας.

Οι ελληνικές αρχές απαντώντας στην ανωτέρω Αιτιολογημένη Γνώμη προέβαλαν, μεταξύ άλλων, τον ισχυρισμό ότι δεν είναι υποχρεωμένες να συμμορφωθούν με τις προβλέψεις της Οδηγίας 2017/76 και ότι, αν τα όργανα της Ένωσης επεδίωκαν να υποχρεώσουν τα Κράτη-μέλη σε εναρμόνιση του δικαίου τους, θα έπρεπε να θεσπίσουν Κανονισμό και όχι Οδηγία.

Ερώτηση:

Πως κρίνετε τον ισχυρισμό των ελληνικών αρχών σε απάντηση της Αιτιολογημένης Γνώμης της Επιτροπής;

Λύση:

Κατά το ά. 288 εδαφ. γ ΣΛΕΕ «η οδηγία δεσμεύει κάθε κράτος μέλος στο οποίο απευθύνεται, όσον αφορά το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, αλλά αφήνει την επιλογή του τύπου και των μέσων στην αρμοδιότητα των εθνικών αρχών». Από τη διάταξη αυτή συνάγεται ότι η Οδηγία, ως πράξη του παραγώγου δικαίου της Ένωσης, αναπτύσσει μερική δεσμευτικότητα, αφού καθορίζει δεσμευτικά μόνο το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα της ρύθμισης ενώ καταλείπει διακριτική ευχέρεια στα Κράτη-μέλη για την επιλογή του τύπου (Νόμος, Προεδρικό Διάταγμα κ.ά.) και των μέσων (ειδικές νομοθετικές, κανονιστικές, διοικητικές ρυθμίσεις) για την επέλευση του επιδιωκόμενου αποτελέσματος. Επίσης,

η Οδηγία προβλέπει προθεσμία εντός της οποίας τα Κράτη-μέλη θα πρέπει να έχουν συμμορφωθεί, ενσωματώνοντας τις διατάξεις της Οδηγίας στην εθνική έννομη τάξη, επιτυγχάνοντας το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, η μη επέλευση του οποίου επιφέρει συγκεκριμένα έννομα αποτελέσματα (π.χ. παραπομπή του Κράτους-μέλους για παράβαση στο ΔΕΕ, γέννηση εξωσυμβατικής ευθύνης του δημοσίου για ζημίες ιδιωτών από τη μη εφαρμογή των διατάξεων της Οδηγίας).

Κατά συνέπεια ό ισχυρισμός των ελληνικών αρχών, που υπονοεί ότι η Οδηγία είναι μη νομικά δεσμευτική πράξη και αποτελεί απλή σύσταση προς τα Κράτη-μέλη, είναι αβάσιμος και απορριπτέος, αφού η Οδηγία αναπτύσσει νομική δεσμευτικότητά, που όμως περιορίζεται στο επιδιωκόμενο αποτέλεσμα των ρυθμίσεών της. Στην συγκεκριμένη περίπτωση η άρση των περιορισμών και η διευκόλυνση της ελεύθερης παροχής των υπηρεσιών των λογιστών (επιδιωκόμενο αποτέλεσμα) θα έπρεπε να επιτευχθεί από τις ελληνικές αρχές στην λήξη της προβλεπόμενης από την Οδηγία 2017/76 προθεσμίας, δηλαδή στις 17 Νοεμβρίου 2019.

Άσκηση 3

Εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης – Οδηγίες – Υποχρεώσεις των Κρατών-μελών – Αποκατάσταση της προκληθείσης ζημίας

Βαθμός δυσκολίας 2

Στις 10/05/2017 το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο εξέδωσαν την Οδηγία 2017/93, βάσει της οποίας τα Κράτη-μέλη πρέπει να απαγορεύσουν, χωρίς εξαιρέσεις, τη λειτουργία «χωματερών» στην επικράτειά τους. Η προθεσμία μεταφοράς της Οδηγίας στις εθνικές έννομες τάξεις έληγε στις 10/05/2019. Η Ελληνική Δημοκρατία δεν έχει λάβει μέχρι σήμερα μέτρα συμμόρφωσης με τις διατάξεις της Οδηγίας 2017/93.

Στις 5/09/2019 ο κος Χρ. Νικολόπουλος, κάτοικος περιοχής της Αττικής, ασθενεί από μόλυνση του νερού, η οποία, όπως προκύπτει από ιατρικές γνωματεύσεις, προήλθε από τη χωματερή που εξακολουθεί να λειτουργεί κοντά στο σπίτι του.

Ερώτηση:

Με ποιο τρόπο, ενώπιον ποιου δικαστηρίου και με ποιες προϋποθέσεις μπορεί ο κος Χρ. Νικολόπουλος να αξιώσει αποζημίωση για τη βλάβη που υπέστη η υγεία του;

Λύση:

Η άσκηση θέτει το ζήτημα της ευθύνης των Κρατών-μελών, όταν αυτά δεν έχουν ενσωματώσει τις διατάξεις της Οδηγίας στην εθνική έννομη τάξη εμπρόθεσμα και με προσήκοντα τρόπο, όπως απαιτεί η αρχής καλόπιστης συνεργασίας του άρθρου 4 παρ. 3 ΣΕΕ και ο δεσμευτικός χαρακτήρας της Οδηγίας σύμφωνα με το άρθρο 288 εδάφιο γ ΣΛΕΕ. Στην περίπτωση που το Κράτος-μέλος παραβιάσει την υποχρέωσή του υπέχει σοβαρές ευθύνες τόσο έναντι της Ένωσης όσο και έναντι των ιδιωτών, που εξαρτούν την άσκηση των δικαιωμάτων τους από την ενσωμάτωση των διατάξεων της Οδηγίας στην εσωτερική έννομη τάξη. Έναντι της Ένωσης η παραβίαση των διατάξεων της Οδηγίας ελέγχεται κατόπιν ασκήσεως από την Επιτροπή προσφυγής για παράβαση σύμφωνα με το άρθρο 258 ΣΛΕΕ ενώπιον του ΔΕΕ. Με τη νομολογία του Δικαστηρίου αναγνωρίστηκε η ευθύνη των Κρατών-μελών να αποκαθιστούν τις ζημίες που προξενούν στους ιδιώτες από παραβιάσεις του κοινοτικού/ενωσιακού δικαίου (εξωσυμβατική ευθύνη του δημοσίου). Συγκεκριμένα το ΔΕΚ στην απόφασή του στην υπόθεση C-6/90 και 9/90 Francovich κα τόνισε ότι «η αρχή της ευθύνης του κράτους για ζημίες που προκαλούνται στους ιδιώτες από παραβάσεις του κοινοτικού δικαίου οι οποίες του καταλογίζονται είναι σύμφυτη προς το σύστημα της Συνθήκη». Κατά το Δικαστήριο προϋποθέσεις για τη θεμελίωση της εξωσυμβατικής ευθύνης του δημοσίου για παραβιάσεις του ενωσιακού δικαίου, ειδικά όταν πρόκειται για την υποχρέωση ενσωμάτωσης διατάξεων της Οδηγίας στην εσωτερική έννομη τάξη, είναι: (α) η Οδηγία πρέπει να έχει ως σκοπό τη χορήγηση δικαιωμάτων στους ιδιώτες, (β) το περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών πρέπει να μπορεί να προσδιοριστεί βάσει των διατάξεων της Οδηγίας και (γ) υφίσταται αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της παραβάσεως της υποχρεώσεως του κράτους και της βλάβης που υπέστησαν οι ζημιωθέντες. Το ΔΕΚ έχει τονίσει, πάντως, ότι για την θεμελίωση της ευθύνης θα πρέπει η παραβίαση των ενωσιακών κανόνων εκ μέρους του Κράτους-μέλους να είναι «κατάφωρη» (ΔΕΚ, C-46/93 και C-48/93, Brasserie du pêcheur και Factortame). Τέτοια κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου είναι, μεταξύ άλλων, η απουσία κάθε μέτρου ενσωμάτωσης μιας Οδηγίας εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας (ΔΕΚ, C-178, 179, 188-190/94 Dillenkofer).

Συνεπώς ο κος Χρ. Νικολόπουλος θα πρέπει να προσφύγει ενώπιον του αρμοδίου ελληνικού δικαστηρίου στρεφόμενος κατά του Ελληνικού Δημοσίου και στο βαθμό που πληρούνται οι ανωτέρω προϋποθέσεις, όπως αυτές καθορίστηκαν με τη νομολογία του Δικαστηρίου, και να αξιώσει αποζημίωση για τη βλάβη που υπέστη η υγεία του ως αποτέλεσμα της μη εφαρμογής της Οδηγίας 2017/93 εκ μέρους των ελληνικών αρχών (ΔΕΚ, 91/92 Dori).

ΑΣΚΗΣΗ 4

Άμεση ισχύς Οδηγιών – Οριζόντια άμεση ισχύς

Βαθμός δυσκολίας 2

Το Συμβούλιο της ΕΕ, με σκοπό την περαιτέρω βελτίωση της θέσης της γυναίκας στην αγορά εργασίας, υιοθέτησε την Οδηγία 2017/45. Μεταξύ των διατάξεων της Οδηγίας υπάρχει και αυτή του άρθρου 12 που προβλέπει τα εξής: «Απαγορεύεται και είναι άκυρη η απόλυση των εργαζομένων γυναικών κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης τους για οποιονδήποτε λόγο».

Οι διατάξεις της Οδηγίας 2017/45 θα έπρεπε να εφαρμοστούν από τα Κράτη- μέλη της ΕΕ μέχρι την 31η Αυγούστου 2019. Παρά τη λήξη της προθεσμίας, η Ελλάδα δεν έλαβε μέτρα ενσωμάτωσης των διατάξεων της Οδηγίας 2017/45 στην ελληνική έννομη τάξη. Η ελληνική νομοθεσία, αν και γενικά απαγορεύει την απόλυση των εργαζομένων γυναικών κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης τους, επιτρέπει, κατ’ εξαίρεση, την απόλυση εγκύων γυναικών από την εργασία τους, όταν απασχολούνται με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου και η απουσία λόγω εγκυμοσύνης από την εργασία τους παρατείνεται πέραν του τριμήνου.

Η κα Παπαδοπούλου εργάζεται ως ειδική σύμβουλος στο Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας με σύμβαση εργασίας τριετούς διάρκειας, ενώ η κα Δημητριάδου εργάζεται ως γαζώτρια στη βιοτεχνία παραγωγής ενδυμάτων ΕΝΔΥΣΗ Α.Ε. με σύμβαση εργασίας τριετούς διάρκειας.

Τόσο η πρώτη, όσο και η δεύτερη μετά τον τρίτο μήνα της κυήσεώς τους παρουσίασαν επιπλοκές και οι ιατροί που τις παρακολουθούσαν τους συνέστησαν να παραμείνουν κλινήρεις μέχρι το τέλος της εγκυμοσύνης τους. Λόγω της απουσίας τους από τις εργασίες τους πέραν του τριμήνου, τον Δεκέμβριο του 2019 απολύθηκαν από τους εργοδότες τους.

Η κα Παπαδοπούλου και η κα Δημητριάδου κατέφυγαν στο δικηγορικό γραφείο, που εργάζεσθε και ζήτησαν να αντιμετωπιστεί η απόλυσή τους.

ΕΡΩΤΗΣΗ:

Έχοντας υπόψη ότι το ελληνικό δίκαιο είναι αντίθετο με τις διατάξεις της Οδηγίας 2017/45 και ειδικά με το άρθρο 12 αυτής, σχεδιάστε τις ενέργειες που πρέπει να γίνουν (αγωγές, προσφυγές, επιχειρήματα κ.α.) για να προστατεύσετε τα συμφέροντα της κας Παπαδοπούλου και της κας Δημητριάδου.

ΛΥΣΗ:

Με δεδομένη την αντίθεση του σχετικού κανόνα της εθνικής εννόμου τάξεως με την διάταξη της Οδηγίας, η άσκηση θέτει το θέμα της αμέσου ισχύος διατάξεως Οδηγίας, δηλαδή της δυνατότητας των ιδιωτών να την επικαλούνται και να αξιώνουν δικαστικής προστασίας στις έννομες σχέσεις τους με τις κρατικές αρχές (κάθετη έννομη σχέση) και σε αυτές απέναντι σε άλλο ιδιώτη (οριζόντια έννομη σχέση). Σε ένα επόμενο επίπεδο τίθεται ζήτημα των διαθέσιμων μέσων προστασίας των δικαιωμάτων, που αντλεί από το δίκαιο της Ένωσης, ο ιδιώτης.

Κατά την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου διατάξεις Οδηγιών αποκτούν άμεση ισχύ όταν πληρούνται σωρευτικά οι εξής προϋποθέσεις: (α) είναι νομικά πλήρης, αυτάρκης και ανεπιφύλακτες, με αποτέλεσμα να μην καταλείπουν διακριτική ευχέρεια στις αρχές των Κρατών-μελών κατά τη διαδικασία ενσωμάτωσής τους στις εθνικές έννομες τάξεις, (β) απονέμουν δικαιώματα στους ιδιώτες και (γ) έχει λήξει η προθεσμία ενσωμάτωσης, που έθεσε η Οδηγία στα Κράτη-μέλη. Μια τέτοια διάταξη μπορούν, δηλαδή, οι ιδιώτες να την επικαλούνται έναντι των κρατικών αρχών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και να αξιώνουν δικαστικής προστασίας (ΔΕΚ, 41/74 Van Duyn). Ωστόσο, το Δικαστήριο αρνείται σταθερά να δεχθεί την οριζόντια άμεση ισχύ διατάξεων Οδηγιών, τη δυνατότητα επίκλησης του αμέσου αποτελέσματος στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών. Κατά το ΔΕΕ μια τέτοια δυνατότητα θα ήταν αντίθετη με την αρχή της ασφάλειας του δικαίου, στο βαθμό που Οδηγία ως πράξη δεν απευθύνεται στους ιδιώτες (ΔΕΚ, 152/84 Marshall). Το κενό στη δικαστική προστασία των ιδιωτών κατά το Δικαστήριο καλύπτεται, μεταξύ άλλων, από τη δυνατότητα που έχουν να προσφεύγουν κατά των εθνικών αρχών και να αξιώνουν αποκατάσταση της ζημίας, που προκλήθηκε από την αντίθετη με το ενωσιακό δίκαιο συμπεριφορά του Κράτους (μη εμπρόθεσμη ή πλημμελή εφαρμογή Οδηγίας). Η θεμελίωση αυτής της εξωσυμβατικής ευθύνης του δημοσίου προϋποθέτει ότι: (α) η Οδηγία πρέπει να έχει ως σκοπό τη χορήγηση δικαιωμάτων στους ιδιώτες, (β) το περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών πρέπει να μπορεί να προσδιοριστεί βάσει των διατάξεων της Οδηγίας και (γ) υφίσταται αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της παραβάσεως της υποχρεώσεως του κράτους και της βλάβης που υπέστησαν οι ζημιωθέντες (ΔΕΚ, C-6/90 και 9/90 Francovich κλπ).

Κατά συνέπεια ο τρόπος προστασίας των κκ Παπαδοπούλου και Δημητριάδου πρέπει να διαφέρει, στο βαθμό που η μεν πρώτη θα πρέπει να αξιώσει δικαστική προστασία του δικαιώματος, που αντλεί από την Οδηγία 2017/45, έναντι του Δημοσίου (Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας) ενώ η δεύτερη έναντι του ιδιώτη – εργοδότη της (ΕΝΔΥΣΗ Α.Ε.). Με βάση τα παραπάνω η κα Παπαδοπούλου, ευρισκόμενη σε μια κάθετη έννομη σχέση, μπορεί να προσφύγει απευθείας κατά του Δημοσίου και να αξιώσει κατ’ εφαρμογή της αμέσου ισχύος διατάξεως του άρθρου 12 της Οδηγίας 2017/45 να ακυρωθεί η απόλυσή της και να επανέλθει στη θέση της.

Από την άλλη πλευρά η κα Δημητριάδου, ευρισκόμενη σε μια οριζόντια έννομη σχέση, δεν μπορεί να την επικαλεστεί έναντι του ιδιώτη - εργοδότη της την διάταξη της Οδηγίας. Έτσι η δυνατότητα αντίδρασης που της απομένει είναι να προσφύγει κατά του Ελληνικού Δημοσίου, αφού συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις που έθεσε η νομολογία Francovich, αξιώνοντας την αποκατάσταση της ζημίας (μισθούς που απώλεσε λόγω της απολύσεώς της, αποζημίωση για την ηθική βλάβη που υπέστη κ.ά.) που της προκλήθηκε από τη μη εφαρμογή της διατάξεως της Οδηγίας στην ελληνική έννομη τάξη (ΔΕΚ, 91/92 Dori).

ΑΣΚΗΣΗ 5

Άμεση ισχύς Οδηγιών – Οριζόντια άμεση ισχύς

Βαθμός δυσκολίας 2

Η Οδηγία 2017/62 προβλέπει ότι «Τα κράτη μέλη θεσπίζουν δικαίωμα υπαναχώρησης από την πώληση υπέρ του αγοραστή ελαττωματικού προϊόντος. Το δικαίωμα μπορεί να ασκηθεί σε διάστημα όχι μικρότερο των 30 ημερών από την αγορά». Στην Ελλάδα, ο νόμος που ενσωματώνει την Οδηγία 2017/62 στην εθνική έννομη τάξη, προβλέπει δικαίωμα επιστροφής του ελαττωματικού προϊόντος (υπαναχώρηση) «εντός ευλόγου χρόνου». Η κα Παπασταύρου αγόρασε από μεγάλη αλυσίδα πώλησης ηλεκτρικών συσκευών ηλεκτρικό σίδερο που αποδείχθηκε ελαττωματικό αλλά η εταιρεία αρνείται να δεχθεί την επιστροφή του 20 μέρες μετά την αγορά, ισχυριζόμενη ότι «εύλογος χρόνος», που προβλέπει ο νόμος έχει πλέον παρέλθει.

ΕΡΩΤΗΣΗ:

Τι δυνατότητες αντίδρασης έχει η κα Παπασταύρου;

ΛΥΣΗ:

Με δεδομένη την αντίθεση του σχετικού κανόνα της εθνικής έννομης τάξης με την διάταξη της Οδηγίας, το πρακτικό θέτει το θέμα της αμέσου ισχύος διατάξεως Οδηγίας στις έννομες σχέσεις μεταξύ ιδιωτών (οριζοντίως). Σε ένα επόμενο επίπεδο τίθεται ζήτημα των διαθέσιμων μέσων προστασίας των δικαιωμάτων, που αντλεί από το δίκαιο της Ένωσης, ο ιδιώτης.

Κατά την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου διατάξεις Οδηγιών αποκτούν άμεση ισχύ όταν πληρούνται σωρευτικά οι εξής προϋποθέσεις (α) είναι νομικά πλήρης, αυτάρκης

και ανεπιφύλακτες, με αποτέλεσμα να μην καταλείπουν διακριτική ευχέρεια στις αρχές των Κρατών-μελών κατά τη διαδικασία ενσωμάτωσής τους στις εθνικές έννομες τάξεις, (β) απονέμουν δικαιώματα στους ιδιώτες και (γ) έχει λήξει η προθεσμία ενσωμάτωσης, που έθεσε η Οδηγία στα Κράτη-μέλη. Μια τέτοια διάταξη μπορούν, δηλαδή, οι ιδιώτες να την επικαλούνται έναντι των κρατικών αρχών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και να αξιώνουν δικαστικής προστασίας (ΔΕΚ, 41/74, Van Duyn). Ωστόσο, το Δικαστήριο αρνείται σταθερά να δεχθεί την οριζόντια άμεση ισχύ διατάξεων Οδηγιών, τη δυνατότητα επίκλησης του αμέσου αποτελέσματος στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών. Κατά το ΔΕΕ μια τέτοια δυνατότητα θα ήταν αντίθετη με την αρχή της ασφάλειας του δικαίου, στο βαθμό που Οδηγία ως πράξη δεν απευθύνεται στους ιδιώτες (ΔΕΚ, 152/84 Marshall). Το κενό στη δικαστική προστασία των ιδιωτών κατά το Δικαστήριο καλύπτεται, μεταξύ άλλων, από τη δυνατότητα που έχουν να προσφεύγουν κατά των εθνικών αρχών και να αξιώνουν αποκατάσταση της ζημίας, που προκλήθηκε από την αντίθετη με το ενωσιακό δίκαιο συμπεριφορά του Κράτους (μη εμπρόθεσμη ή πλημμελή εφαρμογή Οδηγίας). Η θεμελίωση αυτής της εξωσυμβατικής ευθύνης του δημοσίου προϋποθέτει ότι: (α) η Οδηγία πρέπει να έχει ως σκοπό τη χορήγηση δικαιωμάτων στους ιδιώτες, (β) το περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών πρέπει να μπορεί να προσδιοριστεί βάσει των διατάξεων της Οδηγίας και (γ) υφίσταται αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της παραβάσεως της υποχρεώσεως του κράτους και της βλάβης που υπέστησαν οι ζημιωθέντες (ΔΕΚ, C-6/90 και 9/90 Francovich κλπ). Το ΔΕΚ έχει τονίσει, πάντως, ότι για την θεμελίωση της ευθύνης θα πρέπει η παραβίαση των ενωσιακών κανόνων εκ μέρους του Κράτους-μέλους να είναι «κατάφωρη» (ΔΕΚ, C-46/93 και C-48/93, Brasserie du pêcheur και Factortame). Τέτοια κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου είναι η απουσία κάθε μέτρου ενσωμάτωσης μιας Οδηγίας εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας (ΔΕΚ, C-178, 179, 188-190/94 Dillenkofer).

Συνεπώς, αν και η διάταξη της Οδηγίας 2017/62 περί του δικαιώματος υπαναχώρησης από την πώληση υπέρ του αγοραστή ελαττωματικού προϊόντος είναι αμέσου ισχύος, αφού πληροί τις ανωτέρω προϋποθέσεις της νομολογίας του ΔΕΕ, η κα Παπασταύρου δεν μπορεί να την επικαλεστεί έναντι της αλυσίδας πώλησης ηλεκτρικών συσκευών, που είναι ιδιώτης (οριζόντια σχέση). Έτσι η δυνατότητα αντίδρασης που της απομένει είναι να προσφύγει κατά του Ελληνικού Δημοσίου, αφού συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις που έθεσε η νομολογία Francovich, αξιώνοντας την αποκατάσταση της ζημίας που της προκλήθηκε από την πλημμελή εφαρμογή της διατάξεως της Οδηγίας στην ελληνική έννομη τάξη (ΔΕΚ, 91/92 Dori).

ΑΣΚΗΣΗ 6

Άμεση ισχύς Οδηγιών – Οριζόντια άμεση ισχύς

Βαθμός δυσκολίας 2

Στις 26 Μαρτίου 2017 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο θέσπισαν την Οδηγία 2017/59 για την εναρμόνιση των νομοθεσιών των Κρατών-μελών σχετικά με τους όρους αδειοδότησης ιδιωτικών σχολικών μονάδων. Η Οδηγία επιβάλλει στα Κράτη-μέλη την υποχρέωση να διενεργούν ποιοτικό έλεγχο του προγράμματος σπουδών, του διδακτικού προσωπικού και των υποδομών πριν από την αδειοδότηση κάθε ιδιωτικού σχολείου. Τα Κράτη-μέλη θα πρέπει να θεσπίσουν ένα αξιόπιστο, διαφανές και αποτελεσματικό σύστημα ποιοτικού ελέγχου μέχρι την 30η Μαρτίου 2019, οπότε έληγε η προθεσμία ενσωμάτωσης του συνόλου των διατάξεων της Οδηγίας 2017/59 στις εθνικές έννομες τάξεις. Ωστόσο, παρά τη λήξη της προθεσμίας η Ελλάδα δεν εφάρμοσε την Οδηγία, προσαρμόζοντας στις διατάξεις την εθνική της νομοθεσία. Μετά τη λήξη της προθεσμία η ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΑΕ υπέβαλε στο Υπουργείο Παιδείας αίτηση για να της παρασχεθεί άδεια λειτουργίας Δημοτικού Σχολείου και Γυμνασίου. Το Υπουργείο Παιδείας τελικά εξέδωσε την άδεια χωρίς να πραγματοποιήσει τον προβλεπόμενο από την Οδηγία 2017/59 ποιοτικό έλεγχο.

Η κα Βασιλείου, αφού πείστηκε από την εντατική διαφημιστική καμπάνια των νέων σχολείων της ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΑΕ, αποφάσισε να γράψει τα παιδιά της σε αυτά, το μικρότερο στο Δημοτικό Σχολείο και το μεγαλύτερο στο Γυμνάσιο. Κατά την εγγραφή η κα Βασιλείου υποχρεώθηκε να καταβάλλει ένα σημαντικό ποσό, ως προκαταβολή των διδάκτρων. Ωστόσο, αργότερα πληροφορήθηκε ότι τα σχολεία δεν είχαν υποβληθεί κατά την αδειοδότησή τους σε ποιοτικό έλεγχο κατά παράβαση των διατάξεων της Οδηγίας 2017/59. Έτσι, αποφάσισε να πάρει τα παιδιά της από τα σχολεία και να ζητήσει την επιστροφή της καταβληθείσας προκαταβολή. Όταν απευθύνθηκε στην ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΑΕ αυτή αρνήθηκε να επιστρέψει την προκαταβολή, ισχυριζόμενη ότι η Οδηγία 2017/59 δεν είχε εφαρμοσθεί στην Ελλάδα, όταν τα σχολεία της αδειοδοτήθηκαν. Κατόπιν τούτου η κα Βασιλείου σκέφτεται να διεκδικήσει δικαστικά την προκαταβολή των διδάκτρων στρεφόμενη κατά της ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΑΕ επικαλούμενη τις διατάξεις της Οδηγίας.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ:

(1) Συμφωνείτε με την πρόθεση της κα Βασιλείου να προσφύγει, διεκδικώντας την επιστροφή της προκαταβολής διδάκτρων, στρεφόμενη κατά της ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΑΕ;

(2) Θα είχατε να προτείνετε στην κα Βασιλείου άλλον ένδικο χειρισμό για την προάσπιση των συμφερόντων της;

ΛΥΣΗ:

Η άσκηση θέτει το ζήτημα της προστασίας των δικαιωμάτων, που αντλούν οι ιδιώτες από το δίκαιο της Ένωσης, ιδιαίτερα στην περίπτωση που οι αρχές Κράτους-μέλους παραβιάζουν την υποχρέωση να ενσωματώσουν διατάξεις Οδηγίας εμπρόθεσμα και με προσήκοντα τρόπο στην εθνική έννομη τάξη. Το ζήτημα έχει αντιμετωπισθεί από την νομολογία του Δικαστηρίου, σύμφωνα με την πάγια νομολογία του οποίου διατάξεις Οδηγιών αποκτούν άμεση ισχύ όταν πληρούνται σωρευτικά οι εξής προϋποθέσεις (α) είναι νομικά πλήρης, αυτάρκης και ανεπιφύλακτες, με αποτέλεσμα να μην καταλείπουν διακριτική ευχέρεια στις αρχές των Κρατών-μελών κατά τη διαδικασία ενσωμάτωσής τους στις εθνικές έννομες τάξεις, (β) απονέμουν δικαιώματα στους ιδιώτες και (γ) έχει λήξει η προθεσμία ενσωμάτωσης, που έθεσε η Οδηγία στα Κράτη-μέλη. Μια τέτοια διάταξη μπορούν, δηλαδή, οι ιδιώτες να την επικαλούνται έναντι των κρατικών αρχών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και να αξιώνουν δικαστικής προστασίας (ΔΕΚ, 41/74, Van Duyn). Ωστόσο, το Δικαστήριο αρνείται σταθερά να δεχθεί την οριζόντια άμεση ισχύ διατάξεων Οδηγιών, τη δυνατότητα επίκλησης του αμέσου αποτελέσματος στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών. Κατά το ΔΕΕ μια τέτοια δυνατότητα θα ήταν αντίθετη με την αρχή της ασφάλειας του δικαίου, στο βαθμό που Οδηγία ως πράξη δεν απευθύνεται στους ιδιώτες (ΔΕΚ, 152/84 Marshall). Στην περίπτωση που η διάταξη της Οδηγίας δεν είναι αμέσου ισχύος ή τα δικαιώματα που αντλούνται από την Οδηγία δεν μπορούν να προβληθούν λόγω της άρνησης του Δικαστηρίου να δεχθεί την οριζόντια άμεση ισχύ παρουσιάζεται κενό στην προστασία των ιδιωτών. Το κενό αυτό κατά το Δικαστήριο καλύπτεται, μεταξύ άλλων, από τη δυνατότητα που έχουν να προσφεύγουν κατά των εθνικών αρχών και να αξιώνουν αποκατάσταση της ζημίας, που προκλήθηκε από την αντίθετη με το ενωσιακό δίκαιο συμπεριφορά του Κράτους (μη εμπρόθεσμη ή πλημμελή εφαρμογή Οδηγίας). Η θεμελίωση αυτής της εξωσυμβατικής ευθύνης του δημοσίου προϋποθέτει ότι: (α) η Οδηγία πρέπει να έχει ως σκοπό τη χορήγηση δικαιωμάτων στους ιδιώτες, (β) το περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών πρέπει να μπορεί να προσδιοριστεί βάσει των διατάξεων της Οδηγίας και (γ) υφίσταται αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της παραβάσεως της υποχρεώσεως του κράτους και της βλάβης που υπέστησαν οι ζημιωθέντες (ΔΕΚ, C-6/90 και 9/90 Francovich κλπ). Το ΔΕΚ έχει τονίσει, πάντως, ότι για την θεμελίωση της ευθύνης θα

πρέπει η παραβίαση των ενωσιακών κανόνων εκ μέρους του Κράτους-μέλους να είναι «κατάφωρη» (ΔΕΚ, C-46/93 και C-48/93, Brasserie du pêcheur και Factortame). Τέτοια κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου είναι η απουσία κάθε μέτρου ενσωμάτωσης μιας Οδηγίας εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας (ΔΕΚ, C-178, 179, 188-190/94 Dillenkofer). Σύμφωνα με τα παραπάνω οι απαντήσεις στα τεθέντα ερωτήματα είναι:

(1) Η πρόθεση της κα Βασιλείου να προσφύγει, διεκδικώντας την επιστροφή της προκαταβολής διδάκτρων, στρεφόμενη κατά της ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΑΕ, δεν είναι ορθή. Η έννομη σχέση της με την ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΑΕ είναι οριζόντια (έννομη σχέση μεταξύ ιδιωτών) και το Δικαστήριο αρνείται σταθερά να δεχθεί την οριζόντια άμεση ισχύ διατάξεων Οδηγιών, τη δυνατότητα, δηλαδή, επίκλησης του αμέσου αποτελέσματος στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών (ΔΕΚ, 152/84 Marshall).

(2) Στερούμενη η κα Βασιλείου της δυνατότητας επίκλησης των διατάξεων της Οδηγίας στρεφόμενη κατά της ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΑΕ, ώστε να διεκδικήσει την επιστροφή της προκαταβολής διδάκτρων, θα πρέπει να στραφεί κατά του Ελληνικού δημοσίου, που παρέλειψε να λάβει μέτρα ενσωμάτωσης των διατάξεων της Οδηγίας 2017/59 στην ελληνική έννομη τάξη. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι οι σχετικές διατάξεις της Οδηγίας στερούνται αμέσου ισχύος, αφού απαιτούν για την εφαρμογή τους τη λήψη μέτρων εκ μέρους των ελληνικών αρχών (θέσπιση ενός αξιόπιστου, διαφανούς και αποτελεσματικού συστήματος ποιοτικού ελέγχου των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων). Κατά συνέπεια η ενδεδειγμένη λύση για την κα Βασιλείου είναι να προσφύγει στο αρμόδιο ελληνικό δικαστήριο κατά του ελληνικού δημοσίου και να αξιώσει αποκατάσταση της ζημίας (προκαταβολή διδάκτρων) που της προκάλεσε αυτό μη εφαρμόζοντας την Οδηγία 2016/59 κατά την αδειοδότηση της ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΑΕ (ΔΕΚ, 91/92 Dori).

ΑΣΚΗΣΗ 7

Άμεση ισχύς Οδηγιών – Οριζόντια άμεση ισχύς – Έννοια κρατικής αρχής

Βαθμός δυσκολίας 3

Ως μέρος του νομοθετικού προγράμματος της ΕΕ στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής και σύμφωνα με το άρθρο 157 ΣΛΕΕ, το Συμβούλιο θέσπισε δυο Οδηγίες στις 30 Ιανουαρίου 2016. Η πρώτη Οδηγία 2016/1 προβλέπει μεταξύ άλλων ότι «τα κράτη μέλη θα λάβουν μέτρα, που θεωρούν κατάλληλα για την ενθάρρυνση των εργοδοτών να υιοθετήσουν τις ίδιες συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις για άνδρες και γυναίκες που εκτελούν το ίδιο είδος εργασίας». Η δεύτερη Οδηγία 2016/2 προβλέπει ότι «τα κράτη μέλη θα διασφαλίζουν ότι οι εργοδότες δεν κάνουν διάκριση μεταξύ ανδρών και γυναικών που εκτελούν την ίδια εργασία αναφορικά με το δικαίωμα διακοπών (αργιών)».

Για την ενσωμάτωση στο εθνικό τους δίκαιο και των δύο Οδηγιών δόθηκε στα Κράτη-μέλη προθεσμία δύο ετών, που εξέπνευσε στις 30 Ιανουαρίου 2018. Μέχρι σήμερα η Ελλάδα δεν έχει λάβει κάποιο μέτρο για την ενσωμάτωση στην εθνική έννομη τάξη των διατάξεων των δύο Οδηγιών.

Το Μάιο του 2017, το Δημοτικό Αναψυκτήριο του Δήμου Καλαμαριάς, που λειτουργεί ως δημοτική επιχείρηση, προσέλαβε την κα Αποστόλου και τον κο Ιωάννου ως υπαλλήλους στο τμήμα πωλήσεών του. Η εργασία τους είναι όμοια και η αμοιβή τους ισόποση. Ωστόσο, η σύμβαση εργασίας του κου Ιωάννου προβλέπει ότι δικαιούται πέντε εβδομάδες διακοπών το χρόνο και περιλαμβάνεται στο ίδιο το συνταξιοδοτικό πρόγραμμα της εταιρείας, ενώ η σύμβαση εργασίας της κας Αποστόλου προβλέπει ότι δικαιούται τρεις εβδομάδες διακοπές το χρόνο και αποκλείεται από το συνταξιοδοτικό πρόγραμμα της εταιρείας.

Το Φεβρουάριο του 2017, το Δημοτικό Αναψυκτήριο του Δήμου Καλαμαριάς προσέλαβε ακόμη μία υπάλληλο, την κα Αθανασίου, με όρους απασχόλησης ίδιους με εκείνους της κα Αποστόλου.

Η κα Αποστόλου και η κα Αθανασίου είναι δυσαρεστημένες με τις συμβάσεις εργασίας τους και ιδιαίτερα με τη διακρίνουσα μεταχείριση σε βάρος τους σε σχέση με αυτή του κ. Ιωάννου. Έτσι η κα Αποστόλου προσέφυγε τον Δεκέμβριο του 2017 στο αρμόδιο δικαστήριο ζητώντας να υποχρεωθεί το Δημοτικό Αναψυκτήριο του Δήμου Καλαμαριάς να την εντάξει στο ίδιο συνταξιοδοτικό πρόγραμμα της εταιρείας και να της καταβάλλει αποζημίωση για τις δύο εβδομάδες που εργάσθηκε ενώ δικαιούταν αδείας. Όταν η κα Αθανασίου έμαθε τις ενέργειες της κα Αποστόλου προσέφυγε τον Μάρτιο του 2018 στο αρμόδιο Δικαστήριο με παρόμοια αιτήματα.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ:

(1) Ποια θα είναι η τύχη των αγωγών της κας Αποστόλου και της κας Αθανασίου εναντίον του Δημοτικού Αναψυκτηρίου του Δήμου Καλαμαριάς;

(2) Θα ήταν διαφορετική η θέση σας σε περίπτωση που το Δημοτικό Αναψυκτήριο του Δήμου Καλαμαριάς είχε εκμισθωθεί την επίμαχη περίοδο σε ιδιώτη και οι δύο κυρίες είχαν προσληφθεί από τον μισθωτή;

ΛΥΣΗ:

Η άσκηση θέτει το ζήτημα της προστασίας των δικαιωμάτων, που αντλούν οι ιδιώτες από το δίκαιο της Ένωσης, ιδιαίτερα στην περίπτωση που οι αρχές Κράτους-μέλους παραβιάζουν την υποχρέωση να ενσωματώσουν διατάξεις Οδηγίας εμπρόθεσμα και με προσήκοντα τρόπο στην εθνική έννομη τάξη. Το ζήτημα έχει αντιμετωπισθεί από την νομολογία του Δικαστηρίου. Κατά την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου διατάξεις Οδηγιών αποκτούν άμεση ισχύ όταν πληρούνται σωρευτικά οι εξής προϋποθέσεις: (α) είναι νομικά πλήρης, αυτάρκης και ανεπιφύλακτες, με αποτέλεσμα να μην καταλείπουν διακριτική ευχέρεια στις αρχές των Κρατών-μελών κατά τη διαδικασία ενσωμάτωσής τους στις εθνικές έννομες τάξεις, (β) απονέμουν δικαιώματα στους ιδιώτες και (γ) έχει λήξει η προθεσμία ενσωμάτωσης, που έθεσε η Οδηγία στα Κράτη-μέλη. Μια τέτοια διάταξη μπορούν, δηλαδή, οι ιδιώτες να την επικαλούνται έναντι των κρατικών αρχών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και να αξιώνουν δικαστικής προστασίας (ΔΕΚ, 41/74, Van Duyn). Ωστόσο, το Δικαστήριο αρνείται σταθερά να δεχθεί την οριζόντια άμεση ισχύ διατάξεων Οδηγιών, τη δυνατότητα δηλαδή επίκλησης του αμέσου αποτελέσματος στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών. Κατά το ΔΕΕ μια τέτοια δυνατότητα θα ήταν αντίθετη με την αρχή της ασφάλειας του δικαίου, στο βαθμό που Οδηγία ως πράξη δεν απευθύνεται στους ιδιώτες (ΔΕΚ, 152/84 Marshall). Στην περίπτωση που η διάταξη της Οδηγίας δεν είναι αμέσου ισχύος ή τα δικαιώματα που αντλούνται από την Οδηγία δεν μπορούν να προβληθούν λόγω της άρνησης του Δικαστηρίου να δεχθεί την οριζόντια άμεση ισχύ παρουσιάζεται κενό στην προστασία των ιδιωτών. Για την κάλυψη αυτού του κενού έχει συμβάλει η νομολογία του ΔΕΕ με τους εξής τρόπους: (α) διεύρυνε σημαντικά την έννοια της κρατικής αρχής, έτσι περισσότερες έννομες σχέσεις γίνονται κάθετες (σχέση Κρατικών αρχών – Ιδιώτη). Έτσι, το Δικαστήριο δέχτηκε ότι «ότι οι ιδιώτες μπορούν να επικαλούνται τις ανεπιφύλακτες και επαρκώς σαφείς διατάξεις των οδηγιών έναντι οργανισμών ή φορέων που υπόκεινται στην εποπτεία ή στον έλεγχο του κράτους» (ΔΕΚ, 188/89 Foster), (β) αναγνώρισε (ΔΕΚ, 14/83 Van Colson) την υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων να ερμηνεύουν το εθνικό δίκαιο «υπό το φως των διατάξεων και του στόχου της οδηγίας» (σύμφωνη ερμηνεία) και, τέλος (γ) αναγνώρισε τη δυνατότητα των ιδιωτών να προσφεύγουν κατά των εθνικών αρχών και να αξιώνουν αποκατάσταση της ζημίας, που προκλήθηκε από την αντίθετη με το ενωσιακό δίκαιο συμπεριφορά του Κράτους (μη εμπρόθεσμη ή πλημμελή εφαρμογή Οδηγίας). Η θεμελίωση αυτής της εξωσυμβατικής ευθύνης του δημοσίου προϋποθέτει ότι: (α) η Οδηγία πρέπει να έχει ως σκοπό τη χορήγηση δικαιωμάτων στους ιδιώτες, (β) το περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών πρέπει να μπορεί να προσδιοριστεί βάσει των διατάξεων της Οδηγίας και (γ) υφίσταται αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της παραβάσεως της υποχρεώσεως του κράτους και της βλάβης που υπέστησαν οι ζημιωθέντες (ΔΕΚ, C-6/90 και 9/90 Francovich κλπ). Το ΔΕΚ έχει τονίσει, πάντως, ότι για την θεμελίωση της ευθύνης θα πρέπει η παραβίαση των ενωσιακών κανόνων εκ μέρους του Κράτους-μέλους να είναι «κατάφωρη» (ΔΕΚ, C-46/93 και C-48/93, Brasserie

du pêcheur και Factortame). Τέτοια κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου είναι η απουσία κάθε μέτρου ενσωμάτωσης μιας Οδηγίας εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας (ΔΕΚ, C-178, 179, 188-190/94 Dillenkofer). Σύμφωνα με τα παραπάνω οι απαντήσεις στα τεθέντα ερωτήματα είναι:

(1) Αν θεωρήσουμε ότι οι διατάξεις των δύο Οδηγιών, που απονέμουν δικαιώματα στις κκ Αποστόλου και Αθανασίου, είναι νομικά πλήρης και αυτάρκεις (τουλάχιστον ως προς τον πυρήνα των δικαιωμάτων (ΔΕΚ, 8/81 Becker) εξαγγέλλοντας την απαγόρευση κάθε διάκρισης μεταξύ ανδρών και γυναικών στην άδεια και στην ασφάλιση) και η έννομη σχέση τους με τον εργοδότη τους είναι κάθετη (Δημοτική Αρχή), θα πρέπει να εξεταστεί αν πληρούται και η τρίτη προϋπόθεση αμέσου ισχύος διατάξεων Οδηγιών, δηλαδή, αν η επίκληση έγινε μετά τη λήξη της προθεσμίας ενσωμάτωσης. Από το ιστορικό διαπιστώνεται ότι η προθεσμία, που είχε η Ελλάδα για να ενσωματώσει τις Οδηγίες ήταν η 30η Ιανουαρίου 2018. Έτσι, η προσφυγή της κας Αποστόλου, που ασκήθηκε πριν από τη λήξη της προθεσμίας (Δεκέμβριο 2017) θα απορριφθεί, αφού αυτή δεν μπορεί να επικαλεστεί τις διατάξεις των Οδηγιών, ενώ η προσφυγή της κας Αθανασίου, που ασκήθηκε μετά τη λήξη της προθεσμίας ενσωμάτωσης (Μάρτιος 2018) θα γίνει δεκτή, αφού πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις για την επίκληση των διατάξεων των Οδηγιών, που την αφορούν.

(2) Στην περίπτωση που η Δημοτική Αρχή είχε εκμισθώσει την επίμαχη περίοδο το Δημοτικό Αναψυκτήριο σε ιδιώτη και οι δύο κυρίες είχαν προσληφθεί από τον μισθωτή τότε δημιουργήθηκε έννομη σχέση μεταξύ ιδιωτών (οριζόντια), οπότε οι δύο εργαζόμενες δεν μπορούν να επικαλεστούν την άμεση ισχύ διατάξεις των Οδηγιών από τις οποίες αντλούν δικαιώματα έναντι του εργοδότης τους, αφού το Δικαστήριο αρνείται την οριζόντια άμεση ισχύ. Έτσι η δυνατότητα αντίδρασης που διαθέτουν είναι να προσφύγουν κατά του Ελληνικού Δημοσίου, αφού συγκεντρώνουν τις προϋποθέσεις που έθεσε η νομολογία Francovich, αξιώνοντας την αποκατάσταση της ζημίας που προκλήθηκε σε αυτές από τη μη εφαρμογή των διατάξεων της Οδηγίας στην ελληνική έννομη τάξη (ΔΕΚ, 91/92 Dori).

Θα μπορούσε, εξάλλου, να διερευνηθεί αν η Δημοτική Αρχή ασκεί επί του μισθωτή «εποπτεία» κατά την έννοια της αποφάσεως Foster. Στην περίπτωση αυτή, που για να υποστηριχθεί θα έπρεπε να έχουμε περισσότερα στοιχεία στο ιστορικό σχετικά με τους όρους της σύμβαση μίσθωσης, δημιουργείται κάθετη έννομη σχέση, οπότε η δύο κυρίες θα μπορούσαν να προσφύγουν ευθέως κατά του ιδιώτη – εργοδότης τους.

ΑΣΚΗΣΗ 8

Άμεση ισχύς Οδηγιών – Οριζόντια άμεση ισχύς – Έννοια κρατικής αρχής

Βαθμός δυσκολίας 3

Στις 5 Ιανουαρίου 2018 το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησαν την Οδηγία 2018/5 για την ισότητα των δύο φύλων. Μεταξύ των διατάξεων της Οδηγίας είναι και αυτή του άρθρου 12 σύμφωνα με την οποία «Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίσουν ότι οι εργαζόμενοι που είναι γονείς παιδιών με αναπηρία δικαιούνται ειδικής άδειας φροντίδας από την εργασία τους τουλάχιστον δέκα ημερών ανά έτος». Τα Κράτη-μέλη έπρεπε να λάβουν μέτρα ενσωμάτωσης των διατάξεων της Οδηγίας στην εθνική έννομη τάξη μέχρι τις 4 Ιανουαρίου 2020. Ωστόσο, η Λετονία μέχρι σήμερα δεν έλαβε κανένα μέτρο συμμόρφωσης προς τις διατάξεις της Οδηγίας. Έτσι, στην εθνική νομοθεσία δεν προβλέπεται κάποια ειδική ρύθμιση για γονείς παιδιών με αναπηρία.

Η Helena εργάζεται ως γραμματέας διοίκησης στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Ρίγα. Το Πανεπιστήμιο, που ιδρύθηκε με νόμο, απολαμβάνει συνταγματικά κατοχυρωμένης αυτοτέλειας, λειτουργεί όμως κάτω από την εποπτεία του Λετονικού Υπουργείου Παιδείας. Έχει κατά το νόμο την αρμοδιότητα χορήγησης πτυχίων ενώ ο ετήσιος προϋπολογισμός του χρηματοδοτείται κατά 75 % από κρατικούς πόρους.

Η Helena έχει μια κόρη δύο ετών, που λίγους μήνες πριν διαγνώστηκε με σοβαρή αναπηρία. Τον Μάιο του 2020 η Helena που πληροφορήθηκε την ύπαρξη της Οδηγίας 2018/5 ζήτησε από την υπηρεσία της και για το υπόλοιπο έτος ειδική άδεια δέκα ημερών για τη φροντίδα της κόρης της. Ωστόσο ο εργοδότης της αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημά της, υποστηρίζοντας είχε ήδη επωφεληθεί μιας γενναιόδωρης άδειας μητρότητας και ότι δεν δικαιούνται περαιτέρω άδεια σύμφωνα με την κείμενη νομοθεσία.

ΕΡΩΤΗΣΗ:

Μπορεί και με ποιο τρόπο να επικαλεστεί η Helena την ευνοϊκή για αυτήν διάταξη του άρθρου 12 της Οδηγίας 2018/5

ΛΥΣΗ:

Η άσκηση θέτει το ζήτημα της προστασίας των δικαιωμάτων, που αντλούν οι ιδιώτες από το δίκαιο της Ένωσης, ιδιαίτερα στην περίπτωση που οι αρχές Κράτους-μέλους παραβιάζουν την υποχρέωση να ενσωματώσουν διατάξεις Οδηγίας εμπρόθεσμα και με προσήκοντα τρόπο στην εθνική έννομη τάξη. Το ζήτημα έχει αντιμετωπισθεί από την νομολογία του Δικαστηρίου, το οποίο έχει κάνει δεκτό ότι διατάξεις Οδηγιών αποκτούν άμεση ισχύ όταν πληρούνται σωρευτικά οι εξής προϋποθέσεις: (α) είναι νομικά πλήρης, αυτάρκης και ανεπιφύλακτες, με αποτέλεσμα να μην καταλείπουν διακριτική ευχέρεια στις αρχές των Κρατών-μελών κατά τη διαδικασία ενσωμάτωσής τους στις εθνικές έννομες τάξεις, (β) απονέμουν δικαιώματα στους ιδιώτες και (γ) έχει λήξει η προθεσμία ενσωμάτωσης, που έθεσε η Οδηγία στα Κράτη-μέλη. Μια τέτοια διάταξη μπορούν, δηλαδή, οι ιδιώτες να την επικαλούνται έναντι των κρατικών αρχών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και να αξιώνουν δικαστικής προστασίας (ΔΕΚ, 41/74, Van Duyn). Ωστόσο, το Δικαστήριο αρνείται σταθερά να δεχθεί την οριζόντια άμεση ισχύ διατάξεων Οδηγιών, τη δυνατότητα δηλαδή επίκλησης του αμέσου αποτελέσματος στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών. Κατά το ΔΕΕ μια τέτοια δυνατότητα θα ήταν αντίθετη με την αρχή της ασφάλειας του δικαίου, στο βαθμό που Οδηγία ως πράξη δεν απευθύνεται στους ιδιώτες (ΔΕΚ, 152/84 Marshall). Στην περίπτωση που η διάταξη της Οδηγίας δεν είναι αμέσου ισχύος ή τα δικαιώματα που αντλούνται από την Οδηγία δεν μπορούν να προβληθούν λόγω της άρνησης του Δικαστηρίου να δεχθεί την οριζόντια άμεση ισχύ παρουσιάζεται κενό στην προστασία των ιδιωτών. Για την κάλυψη αυτού του κενού έχει συμβάλει η νομολογία του ΔΕΕ με τους εξής τρόπους: (α) διεύρυνε σημαντικά την έννοια της κρατικής αρχής, έτσι περισσότερες έννομες σχέσεις γίνονται κάθετες (σχέση Κρατικών αρχών – Ιδιώτη), (β) αναγνώρισε (ΔΕΚ, 14/83 Van Colson) την υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων να ερμηνεύουν το εθνικό δίκαιο «υπό το φως των διατάξεων και του στόχου της οδηγίας» (σύμφωνη ερμηνεία) και, τέλος (γ) αναγνώρισε τη δυνατότητα των ιδιωτών να προσφεύγουν κατά των εθνικών αρχών και να αξιώνουν αποκατάσταση της ζημίας, που προκλήθηκε από την αντίθετη με το ενωσιακό δίκαιο συμπεριφορά του Κράτους (ΔΕΚ, C-6/90 και 9/90 Francovich κλπ).

Λαμβάνοντας υπόψη ότι η διάταξη του άρθρου 12 της Οδηγίας 2018/5 συγκεντρώνει της προαναφερθείσες προϋποθέσεις για την αναγνώριση αμέσου ισχύος το ζήτημα που πρέπει να διερευνηθεί είναι αν η Helena μπορεί να επικαλεστεί την ευνοϊκή για αυτήν διάταξη της Οδηγίας. Ειδικότερα θα πρέπει να διερευνηθεί αν το Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Ρίγα αποτελεί κρατική αρχή έτσι ώστε η έννομη σχέση του με την Helena είναι κάθετη, με αποτέλεσμα αυτή να μπορεί να επικαλεστεί εναντίον του την διάταξη της Οδηγίας και να αξιώσει δικαστική προστασία των δικαιωμάτων της. Στην αντίθετη περίπτωση θα πρέπει να αναζητηθεί άλλη οδός έννομης προστασίας.