ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΔΙΚΑΙΟ

Σελ. 5

I. ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΔΙΚΑΙΟΥ

Τυπικές / ουσιαστικές πηγές

Τρόποι διαμόρφωσης εθιμικού και συμβατικού δικαίου

Σχέσεις/συλλειτουργία των πηγών του διεθνούς δικαίου

Ιεραρχία κανόνων του διεθνούς δικαίου

Εισαγωγή

Πώς παράγονται οι κανόνες του διεθνούς δικαίου; Οι τρόποι παραγωγής του δημοσίου διεθνούς δικαίου διαφοροποιούνται από το εσωτερικό δίκαιο, και ανταποκρίνονται στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του δικαιϊκού κλάδου αυτού:

• Αρχή της κυρίαρχης ισότητας των κρατών και αποκεντρωμένη διάρθρωση της διεθνούς κοινότητας

• Απουσία κεντρικής νομοθετικής εξουσίας

Οι ιδιαιτερότητες του διεθνούς δικαίου αντικατοπτρίζονται και στις θεωρίες των πηγών του διεθνούς δικαίου.

Το άρθρο 38 παρ. 1 είναι σήμερα το κοινό σημείο αναφοράς ως προς τις πηγές του διεθνούς δικαίου. Το έθιμο και οι διεθνείς συνθήκες είναι οι κύριες (τυπικές, formal) πηγές. Οι υπόλοιπες (γενικές αρχές, δικαστικές αποφάσεις, διδάγματα) είναι επικουρικές. Υποστηρίζεται ότι η καταγραφή των πηγών του διεθνούς δικαίου στο άρθρο 38 ΚατΔΔ δεν ανταποκρίνεται με ακρίβεια στην εικόνα της σύγχρονης πραγματικότητας. Για παράδειγμα, πράξεις των διεθνών οργανισμών, όπως τα ψηφίσματα των Ηνωμένων Εθνών, καίτοι δεν περιλαμβάνονται στο άρθρο 38 ως πηγή του διεθνούς δικαίου, εντάσσονται στο δικαιοπαραγωγικό έργο της διεθνούς κοινότητας. Εξάλλου, πολύ σημαντικό ρόλο στην επιβεβαίωση των κανόνων διεθνούς δικαίου έχει η νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου των Ηνωμένων Εθνών και άλλων διεθνών δικαιοδοτικών οργάνων, επίσης δε και η νομολογία εθνικών δικαστηρίων (πχ. ως προς την ετεροδικία κράτους, βλ. κατωτέρω). Από την άλλη, κανόνες συμπεριφοράς διατυπώνονται και σε μη-δεσμευτική μορφή (soft law). Παρά την έλλειψη τυπικής νομικής δεσμευτικότη-

τας, τέτοιες ρυθμίσεις μπορούν να συμβάλλουν στην αποκρυστάλλωση εθιμικών κανόνων ή να αναβαθμισθούν σε δεσμευτικούς κανόνες.

Το διεθνές έθιμο

Στοιχεία του εθίμου: πρακτική και πεποίθηση δικαίου

Πρακτική

Η πρακτική των κρατών μπορεί να προκύπτει, για παράδειγμα, από δηλώσεις ή ενέργειες κρατικών φορέων αρμοδίων για την άσκηση εξωτερικής πολιτικής, διπλωματική αλληλογραφία, αποφάσεις εθνικών δικαστηρίων, εσωτερική νομοθεσία, συμμετοχή σε διεθνή συμβατικά κείμενα, κλπ.

«Παρότι η πάροδος ενός σύντομου μόνο χρονικού διαστήματος δεν συνιστά απαραίτητα, αυτή καθ’εαυτή, εμπόδιο στη διαμόρφωση ενός νέου κανόνα εθιμικού διεθνούς δικαίου βάσει αυτού που αρχικά ήταν ένας αποκλειστικά συμβατικός κανόνας, απαραίτητη προϋπόθεση είναι, εντός του εν λόγω χρονικού διαστήματος, όσο σύντομο κι αν είναι, η κρατική πρακτική, συμπεριλαμβανομένης αυτής των κρατών των οποίων τα συμφέροντα επηρεάζονται ιδιαίτερα, να είναι τόσο εκτεταμένη όσο και σχεδόν ομοιόμορφη...και, επιπλέον, να έχει λάβει χώρα κατά τρόπο που να εκδηλώνει γενική αναγνώριση ότι εμπλέκεται κανόνας δικαίου ή νομική υποχρέωση.»

ΔΔΧ, Υπόθεση Υφαλοκρηπίδας Βόρειας Θάλασσας,1969, παρ. 69.

Πεποίθηση δικαίου (opinio juris sive necessitatis)

«Οι επιμέρους πράξεις πρέπει, όχι μόνο να συνιστούν μια καθιερωμένη πρακτική, αλλά και πρέπει να είναι τέτοιες ή να πραγματοποιούνται κατά τέτοιο τρόπο, που να αποδεικνύουν την πεποίθηση ότι αυτή η πρακτική είναι υποχρεωτική επειδή υπάρχει κανόνας δικαίου που την απαιτεί. Η ανάγκη μιας τέτοιας πεποίθησης, δηλαδή ενός υποκειμενικού στοιχείου, είναι συμφυής προς την έννοια της opinio juris sive necessitatιs. Τα ενδιαφερόμενα κράτη

πρέπει λοιπόν να αισθάνονται πως συμμορφώνονται σε ό,τι αποτελεί νομική υποχρέωση».

ΔΔΧ, Υπόθεση Υφαλοκρηπίδας της Βόρειας Θάλασσας, 1969, παρ. 77.

Διεθνείς συνθήκες

Κάθε συμβατική σχέση που συνάπτεται μεταξύ υποκειμένων του διεθνούς δικαίου και αποσκοπεί στην παραγωγή εννόμων αποτελεσμάτων. Οι διεθνείς συνθήκες (διμερείς και πολυμερείς) δεσμεύουν μόνο τα συμβαλλόμενα μέρη. Το δίκαιο των συνθηκών έχει κωδικοποιηθεί στη Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο Συνθηκών του 1969 (βλ. και Κεφ. 2)

Σχέσεις συμβατικού και εθιμικού διεθνούς δικαίου

Μια διεθνής σύμβαση μπορεί:

• να κωδικοποιεί διεθνή εθιμικό κανόνα

• να αποκρυσταλλώνει ήδη υφιστάμενο κανόνα εθιμικού χαρακτήρα

• να συμβάλλει στη δημιουργία νέου κανόνα εθιμικού διεθνούς δικαίου (εφόσον τηρούνται οι προϋποθέσεις στοιχειοθέτησης εθιμικού κανόνα, δηλαδή πρακτική και πεποίθηση δικαίου (βλ. ανωτ.)

«Δεν δύναται να υποστηριχθεί ότι, όταν το εθιμικό διεθνές δίκαιο αποτελείται από κανόνες πανομοιότυπους με εκείνους του συμβατικού δικαίου, το δεύτερο ‘επικαλύπτει’ το πρώτο, έτσι ώστε το εθιμικό διεθνές δίκαιο να μην έχει αυτοτελή ύπαρξη».

ΔΔΧ, Στρατιωτικές και παραστρατιωτικές δραστηριότητες στη Νικαράγουα και κατ’αυτής, 1986, παρ. 177.

«Το εθιμικό διεθνές δίκαιο συνεχίζει να υφίσταται και να εφαρμόζεται, ανεξάρτητα από τον διεθνή συμβατικό κανόνα, ακόμη και στην περίπτωση που οι δύο κατηγορίες κανόνων έχουν ίδιο περιεχόμενο».

ΔΔΧ, Στρατιωτικές και Παραστρατιωτικές Δραστηριότητες στη Νικαράγουα και κατ’αυτής, 1986, παρ. 179.

Ψηφίσματα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ

Σε ορισμένες περιπτώσεις Ψηφίσματα της ΓΣ ΗΕ μπορεί να αποτελούν απόδειξη της πρακτικής/opinio juris των κρατών, ωστόσο πρέπει να εξετάζεται το περιεχόμενο και η ορολογία που χρησιμοποιείται, η ψηφοφορία και οι τοποθετήσεις κρατών κατά την υιοθέτησή τους.

«Τα ψηφίσματα της Γενικής Συνέλευσης, ακόμη και αν δεν είναι νομικά δεσμευτικά, μπορεί μερικές φορές να έχουν κανονιστική αξία. Μπορούν, υπό ορισμένες συνθήκες, να παρέχουν σημαντικά στοιχεία για την απόδειξη της ύπαρξης ενός κανόνα ή της εμφάνισης μιας opinio juris. Για να διαπιστωθεί εάν αυτό ισχύει για ένα συγκεκριμένο ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης, είναι απαραίτητο να εξεταστεί το περιεχόμενο και οι συνθήκες έγκρισής του· είναι επίσης απαραίτητο να διαπιστωθεί εάν υπάρχει opinio juris ως προς τον κανονιστικό του χαρακτήρα. Ή μια σειρά ψηφισμάτων μπορεί να αναδεικνύει τη σταδιακή εξέλιξη της opinio juris που απαιτείται για τη θέσπιση ενός νέου κανόνα».

ΔΔΧ, Νομιμότητα της Απειλής ή Χρήσης Πυρηνικών Όπλων, Γνωμοδότηση, 1996, παρ. 70.

«Το Δικαστήριο θεωρεί ότι, αν και το Ψήφισμα 1514 (XV) είναι από τυπικής απόψεως μη δεσμευτικό, έχει διακηρυκτικό χαρακτήρα όσον αφορά το δικαίωμα αυτοδιάθεσης ως εθιμικό κανόνα, δεδομένου του περιεχομένου του και των όρων έγκρισής του. Το ψήφισμα εγκρίθηκε με 89 ψήφους έναντι 9 αποχών. Κανένα από τα κράτη που συμμετείχαν στην ψηφοφορία δεν αμφισβήτησε την ύπαρξη του δικαιώματος των λαών στην αυτοδιάθεση. Ορισμένα κράτη δικαιολόγησαν την αποχή τους με βάση τον χρόνο που απαιτείται για την εφαρμογή ενός τέτοιου δικαιώματος. Η διατύπωση που χρησιμοποιείται στο Ψήφισμα 1514 (XV) έχει κανονιστικό χαρακτήρα, στο βαθμό που επιβεβαιώνει ότι ‘[ό]λοι οι λαοί έχουν το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση’... Η φύση και το πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος αυτοδιάθεσης των λαών, συμπεριλαμβανομένου του σεβασμού της ‘εθνικής ενότητας και εδαφικής ακεραιότητας ενός Κράτους ή χώρας’, επαναλήφθηκαν στη Διακήρυξη για τις Αρχές του Διεθνούς Δικαίου σχετικά με τις Φιλικές Σχέσεις και τη Συνεργασία μεταξύ Κρατών σύμφωνα με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.

Αυτή η Διακήρυξη προσαρτήθηκε στο Ψήφισμα 2625 (XXV) της Γενικής Συνέλευσης, το οποίο υιοθετήθηκε με συναίνεση το 1970. Αναγνωρίζοντας το δικαίωμα αυτοδιάθεσης ως μία από τις «βασικές αρχές του διεθνούς δικαίου», η Διακήρυξη επιβεβαίωσε τον κανονιστικό του χαρακτήρα βάσει του εθιμικού διεθνούς δικαίου.»

ΔΔΧ, Έννομες Συνέπειες του Χωρισμού του Αρχιπελάγους Chagos από τον Μαυρίκιο το 1965, Γνωμοδότηση, 2019, παρ. 152-155.

Κανόνες αναγκαστικού διεθνούς δικαίου (jus cogens) και υποχρεώσεις και δικαιώματα έναντι πάντων (erga omnes) (βλ. και Κεφ. VI)

«Θα πρέπει να γίνεται μια ουσιαστική διάκριση μεταξύ των υποχρεώσεων ενός Κράτους έναντι της διεθνούς κοινότητας στο σύνολό της και εκείνων που προκύπτουν έναντι ενός άλλου Κράτους στον τομέα της διπλωματικής προστασίας. Από την ίδια τους τη φύση, οι πρώτες αποτελούν μέλημα όλων των Κρατών. Δεδομένης της σημασίας των εμπλεκόμενων δικαιωμάτων, όλα τα Κράτη μπορούν να θεωρηθούν ότι έχουν έννομο συμφέρον για την προστασία τους· πρόκειται για υποχρεώσεις erga omnes. Τέτοιες υποχρεώσεις απορρέουν, για παράδειγμα, στο σύγχρονο διεθνές δίκαιο, από την απαγόρευση της επίθεσης και της γενοκτονίας, καθώς και από τις αρχές και τους κανόνες που αφορούν τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας από τη δουλεία και τις φυλετικές διακρίσεις. Ορισμένα από τα αντίστοιχα δικαιώματα προστασίας έχουν ενταχθεί στο σώμα του γενικού διεθνούς δικαίου (Επιφυλάξεις στη Σύμβαση για την Πρόληψη και Τιμωρία του Εγκλήματος της Γενοκτονίας, Γνωμοδότηση, 1951, σ. 23)· άλλες παρέχονται από διεθνή κείμενα οικουμενικού ή σχεδόν οικουμενικού χαρακτήρα.»

ΔΔΧ, Υπόθεση Barcelona Traction, Light and Power Company, Limited, 1970, παρ. 33-34.

«Το Δικαστήριο θα ξεκινήσει επιβεβαιώνοντας ότι ‘οι αρχές που διέπουν τη Σύμβαση [Γενοκτονίας] είναι αρχές που αναγνωρίζονται από τα πολιτισμένα έθνη ως δεσμευτικές για τα κράτη, ακόμη και χωρίς καμία συμβατική υποχρέωση’ και ότι συνέπεια αυτής της αντίληψης είναι ‘ο παγκόσμιος χαρακτήρας τόσο της καταδίκης της γενοκτονίας όσο και της συνεργασίας που απαιτείται ‘για να απελευθερωθεί η ανθρωπότητα από μια τόσο ειδεχθή μάστιγα’ (Προοίμιο της Σύμβασης) (Επιφυλάξεις στη Σύμβαση για την Πρόληψη και Τιμωρία του Εγκλήματος της Γενοκτονίας, Γνωμοδότηση,1951, σ. 23). Συνεπώς, ‘τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις που κατοχυρώνονται από τη Σύμβαση είναι δικαιώματα και υποχρεώσεις erga omnes’ (Εφαρμογή της Σύμβασης για την Πρόληψη και την Τιμωρία του Εγκλήματος Γενοκτονίας (Βοσνία-Ερζεγοβίνη κατά Γιουγκοσλαβίας), Προκαταρκτικές Ενστάσεις, Απόφαση,1996, σ. 616, παρ. 31). Το Δικαστήριο παρατηρεί, ωστόσο, όπως είχε ήδη την ευκαιρία να τονίσει, ότι ‘ο χαρακτήρας erga omnes ενός κανόνα και ο κανόνας συναίνεσης στη δικαιοδοσία είναι δύο διαφορετικά πράγματα’ (Ανατολικό Τιμόρ (Πορτογαλία κατά Αυστραλίας), Απόφαση,1995, σ. 102, παρ. 29), και ότι το γεγονός ότι δικαιώματα και υποχρεώσεις erga omnes μπορεί να αμφισβητούνται σε μια διαφορά δεν δίνει στο Δικαστήριο τη δικαιοδοσία να εξετάσει τη διαφορά αυτή. Το ίδιο ισχύει και για τη σχέση μεταξύ των αναγκαστικών κανόνων του γενικού διεθνούς δικαίου (jus cogens) και της θεμελίωσης της δικαιοδοσίας του Δικαστηρίου: το γεγονός ότι μια διαφορά αφορά τη συμμόρφωση με έναν κανόνα τέτοιου χαρακτήρα, κάτι που σίγουρα ισχύει όσον αφορά την απαγόρευση της γενοκτονίας, δεν μπορεί από μόνο του να αποτελέσει βάση για τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου να εκδικάσει τη διαφορά αυτή. Σύμφωνα με το Καταστατικό του Δικαστηρίου, η δικαιοδοσία αυτή βασίζεται πάντα στη συναίνεση των μερών.»

ΔΔΧ, Ένοπλες Δραστηριότητες στο Έδαφος του Κογκό (Κογκό κ. Ρουάντας), Δικαιοδοσία και παραδεκτό, Απόφαση, 2006, παρ. 64.

«Δεδομένου ότι ο σεβασμός του δικαιώματος αυτοδιάθεσης είναι υποχρέωση erga omnes, όλα τα κράτη έχουν έννομο συμφέρον να προστατεύσουν αυτό το δικαίωμα».

ΔΔΧ, Έννομες Συνέπειες του Χωρισμού του Αρχιπελάγους Chagos από τον Μαυρίκιο το 1965, Γνωμοδότηση, 2019, παρ. 180.

«Το Δικαστήριο θεωρεί ότι, σε περιπτώσεις ξένης κατοχής όπως η παρούσα υπόθεση, το δικαίωμα αυτοδιάθεσης αποτελεί αναγκαστικό κανόνα του διεθνούς δικαίου».

ΔΔΧ, Έννομες Συνέπειες που προκύπτουν από τις πολιτικές και τις πρακτικές του Ισραήλ στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη, συμπεριλαμβανομένης της Ανατολικής Ιερουσαλήμ, Γνωμοδότηση, 2024, παρ. 233.

Η Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου του ΟΗΕ κατέληξε το 2022 σε Σχέδιο συμπερασμάτων σχετικά με τον προσδιορισμό και τις νομικές συνέπειες των επιτακτικών κανόνων του γενικού διεθνούς δικαίου (jus cogens), όπου περιλαμβάνεται η ακόλουθη απαρίθμηση κανόνων αναγκαστικού διεθνούς δικαίου (συμπέρασμα 23):

• Απαγόρευση της επίθεσης (Υπόθεση Νικαράγουα κ. ΗΠΑ, 1985)

• Απαγόρευση της γενοκτονίας (Υπόθεση Κονγκό κ. Ρουάντας 2006)

• Απαγόρευση των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας

• Οι θεμελιώδεις κανόνες διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου

• Απαγόρευση δουλείας

• Απαγόρευση φυλετικών διακρίσεων και αpartheid

• Απαγόρευση βασανιστηρίων (ΔΔΧ, Ζητηματα Σχετικά με την Υποχρέωση Δίωξης ή Έκδοσης, Βέλγιο κ. Σενεγάλης, 2012, ΕΔΔΑ, Al-Adsani κ. Ην. Βασιλείου 2001)

• Δικαίωμα της αυτοδιάθεσης (Υπόθεση Ανατολικού Τιμόρ 1995, Γνωμοδότηση Chagos, 2019)

Επίσης, ως προς τη σχέση κανόνων jus cogens και υποχρεώσεων erga omnes, κατά την Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου:

Αν και όλοι οι κανόνες jus cogens του γενικού διεθνούς δικαίου δημιουργούν υποχρεώσεις erga omnes, θεωρείται ευρέως ότι δεν προκύπτουν όλες οι υποχρεώσεις erga omnes από κανόνες jus cogens. Για παράδειγμα, ορισμένοι κανόνες που αφορούν τους κοινούς χώρους, ιδίως τα καθεστώτα κοινής κληρονομιάς, μπορούν να δημιουργήσουν υποχρεώσεις erga omnes ανεξάρτητα από το εάν έχουν επιτακτικό χαρακτήρα. Το Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας έχει αποφανθεί ότι οι υποχρεώσεις των κρατών σχετικά με τη διατήρηση του περιβάλλοντος της ανοικτής θάλασσας και του βυθού της θάλασσας Σύμφωνα με τη Σύμβαση των ΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982 έχουν χαρακτήρα erga omnes. (Συμπέρασμα 17, παρ. 3). (Βλ. και Κεφ. VI).

«Το Δικαστήριο παρατηρεί ότι ορισμένοι κανόνες του διεθνούς δικαίου που αφορούν τα παγκόσμια κοινά αγαθά, όπως το κλιματικό σύστημα, μπορούν

να δημιουργήσουν υποχρεώσεις erga omnes... Εν προκειμένω, το Δικαστήριο θεωρεί ότι όλα τα κράτη έχουν κοινό συμφέρον στην προστασία των παγκόσμιων περιβαλλοντικών κοινών αγαθών, όπως η ατμόσφαιρα και η ανοικτή θάλασσα. Κατά συνέπεια, οι υποχρεώσεις των κρατών σχετικά με την προστασία του κλιματικού συστήματος και άλλων τμημάτων του περιβάλλοντος από τις ανθρωπογενείς εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, ιδίως η υποχρέωση να αποτρέπουν σημαντικές διασυνοριακές βλάβες σύμφωνα με το εθιμικό διεθνές δίκαιο, είναι υποχρεώσεις erga omnes. Στο πλαίσιο των διεθνών συνθηκών, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η UNFCCC και η Συμφωνία του Παρισιού αναγνωρίζουν ότι η κλιματική αλλαγή αποτελεί ‘κοινό μέλημα της ανθρωπότητας’... που απαιτεί ‘μια παγκόσμια απάντηση’... Επιδιώκουν να προστατεύσουν το ουσιαστικό συμφέρον όλων των κρατών για τη διαφύλαξη του κλιματικού συστήματος, το οποίο ωφελεί το σύνολο της διεθνούς κοινότητας. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο θεωρεί ότι οι υποχρεώσεις των κρατών βάσει των συνθηκών αυτών είναι υποχρεώσεις erga omnes partes.»

ΔΔΧ, Γνωμοδότηση για την Κλιματική Αλλαγή, 2025, παρ. 440.

Πρακτικό θέμα

Ο κ. Χ., δικαστής του Συμβουλίου της Επικρατείας, ορίζεται από την Ελλάδα στο Διεθνές Δικαστήριο των ΗΕ ως ad hoc δικαστής σε μια υπόθεση με διάδικο την Ελλάδα που έχει παραπεμφθεί στο Δικαστήριο. Μετά από πολλά χρόνια ενασχόλησης με νομικά ζητήματα εθνικού δικαίου, έχει τώρα να αξιολογήσει υλικό διεθνούς δικαίου που υποβάλλουν στο Δικαστήριο οι διάδικοι. Το υλικό αυτό περιλαμβάνει:

α) Τα Άρθρα περί ευθύνης κρατών από διεθνώς άδικες ενέργειες που έχουν εκπονηθεί από την Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου (2001),

β) Ένα ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών,

γ) Μια διεθνής συνθήκη την οποία έχει κυρώσει η Ελλάδα (αλλά όχι το αντίδικο κράτος)

δ) Μια επίσημη δήλωση του Υπουργού Εξωτερικών ενός εκ των διαδίκων

ε) Μια απόφαση ανωτάτου εθνικού δικαστηρίου

στ) Μια προηγούμενη απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου επί συναφούς θέματος

ζ) ένα επιστημονικό άρθρο διακεκριμένου καθηγητή διεθνούς δικαίου στο European Journal of International Law.

Σας ζητείται να ετοιμάσετε ένα υπόμνημα για τον Δικαστή κ. Χ., στο οποίο να εξηγείτε τις πηγές του σύγχρονου διεθνούς δικαίου, συμβουλεύοντάς τον ιδίως ως προς τη βαρύτητα που πρέπει να αποδώσει σε καθένα από τα παραπάνω στοιχεία ως πηγές και αποδεικτικά στοιχεία του διεθνούς δικαίου.

Συνοπτική απάντηση

Το πρακτικό αυτό πραγματεύεται τις πηγές του διεθνούς δικαίου που καλείται να εφαρμόσει ο διεθνής δικαστής. Για την ορθή προσέγγιση και απάντηση στο υπό ανάλυση πρακτικό, απαιτείται κατά πρώτον η αναφορά στο άρθρο 38 ΚατΔΔΔ, ως κύρια καταγραφή των πηγών του δδ. Παρόλο που το άρθρο 38 Κατ. κατ’ουσίαν αναφέρεται στο εφαρμοστέο δίκαιο ενώπιον του ΔΔ, αποτελεί το κύριο σημείο αναφοράς των πηγών του διεθνούς δικαίου. Το πρακτικό απαιτεί μια ανάλυση των πηγών, και τις μεταξύ τους σχέσεις, καθώς και μια συζήτηση για ενδεχόμενες άλλες πηγές του δδ, που δεν αναφέρονται στο άρθρο 38 Κατ.

α) Η Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου των Ηνωμένων Εθνών (International Law Commission) είναι επιφορτισμένη με την κωδικοποίηση και την προοδευτική ανάπτυξη του διεθνούς δικαίου. Το έργο της έχει συχνά οδηγήσει στην υιοθέτηση πολυμερών συνθηκών, π.χ. της Σύμβασης της Βιέννης του 1969 για το Δίκαιο των Συνθηκών, των Συμβάσεων για τις Διπλωματικές και Προξενικές Σχέσεις.

Τα σχέδια άρθρων μπορεί να είναι δηλωτικά της κατάστασης του εθιμικού διεθνούς δικαίου, οπότε αποτελούν πηγή βάσει του άρθρου 38 (1)(β). Εναλλακτικά, τα σχέδια άρθρων μπορεί να έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση του εθιμικού διεθνούς δικαίου, εάν έχουν ακολουθηθεί από την κρατική πρακτική. Είναι πιθανό τα σχέδια άρθρων να περιέχουν άρθρα που δηλώνουν το εθιμικό διεθνές δίκαιο εάν έχουν ακολουθηθεί από τη συνεπή κρατική πρακτική. Αυτή είναι η περίπτωση των άρθρων για την Κρατική Ευθύνη. Κάθε μεμονωμένο άρθρο πρέπει να εξεταστεί για να διαπιστωθεί εάν δηλώνει ή απλώς επιδιώκει να αναπτύξει το εθιμικό διεθνές δίκαιο.

Τα σχέδια άρθρων μπορούν επίσης να αποτελέσουν τη βάση μιας διεθνούς νομοθετικής διάσκεψης. Τα σχέδια άρθρων συχνά ακολουθούνται είτε από μια διεθνή σύμβαση είτε από ένα ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης. Σε αυτή την περίπτωση, αυτές οι πηγές θα πρέπει να ληφθούν υπόψη. Τα σχέδια άρθρων μπορούν ναν υνιστούν απόδειξη της ύπαρξης εθιμικού διεθνούς δικαίου, σύμφωνα με το άρθρο 38(1)(β).

β) Τα Ψηφίσματα της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών δεν αποτελούν sticto sensu πηγή του διεθνούς δικαίου. Σε ορισμένες περιπτώσεις Ψηφίσματα της ΓΣ ΗΕ μπορεί να αποτελούν απόδειξη της πρακτικής/opinio juris ων κρατών, ωστόσο λαμβάνονται υπόψη παράγοντες όπως το περιεχόμενο και η ορολογία που χρησιμοποιείται, η ψηφοφορία και οι τοποθετήσεις κρατών κατά την υιοθέτησή τους.

Ένα ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης μπορεί να είναι διακηρύσσει κανόνα εθιμικού διεθνούς δικαίου εάν έχει εγκριθεί ομόφωνα ή με μεγάλη πλειοψηφία. Για παράδειγμα, το ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης 1803: Ψήφισμα για τη Μόνιμη Κυριαρχία επί των φυσικών πόρων, 1962). Δεύτερον, εάν εγκριθεί ομόφωνα ή με μεγάλη πλειοψηφία, μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση του εθίμου, εφόσον ακολουθείται από συνεπή κρατική πρακτική. Το ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης θα πρέπει να εξεταστεί από τον κ. Χ σε σχέση με τον πιθανό ρόλο του στη διακήρυξη κανόνα εθιμικού διεθνούς δικαίου.

γ) Οι διεθνείς συμβάσεις αποτελούν πηγή του διεθνούς δικαίου κατά το άρθρο 38 (1)(α) Κατ. ΔΔΧ. Ωστόσο, σύμφωνα με γενική αρχή του διεθνούς δικαίου, οι διεθνείς συμβάσεις δεσμεύουν μόνο τα κράτη που είναι συμβαλλόμενα μέρή (βλ. άρθρο 34 της Σύμβασης της Βιέννης του 1969). Αυτή η αρχή προκύπτει από τη συναινετική φύση των συνθηκών και την αρχή της κρατικής κυριαρχίας. Ωστόσο, το γεγονός ότι ένα κράτος δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος δεν σημαίνει ότι η συνθήκη στερείται νομικής ισχύος. Όπως έκρινε το ΔΔΧ στην Υπόθεση της Υφαλοκρηπίδας της Βόρειας Θάλασσας, μια διεθνής σύμβαση συνθήκη μπορεί να είναι δηλωτική διεθνούς εθίμου, οπότε θα μπορούσε να έχει δεσμευτική ισχύ ως εθιμικός κανόνας για ένα μη συμβαλλόμενο μέρος. Εναλλακτικά, η συνθήκη θα μπορούσε να εμπεριέχει έναν συγκεκριμένο κανόνα που στη συνέχεια ακολουθήθηκε από τόσο συνεπή κρατική πρακτική ώστε η συνθήκη να θεωρηθεί ότι συνέβαλε στη διαμόρφωση κανόνα εθιμικού διεθνούς δικαίου. Η μεταγενέστερη πρακτική πρέπει να αποδεικνύεται με σαφή στοιχεία. Η πρακτική θα πρέπει να είναι εκτεταμένη και ομοιόμορφη και να έχει κάποια διάρκεια. Εάν πρόκειται για πολυμερή συνθήκη, μπορεί να είναι είτε δηλωτική εθίμου, είτε αν δημιουργεί κανόνα εθιμικού διεθνούς δικαίου. Εάν η συνθήκη θεωρηθεί ως «dispositive», τότε θα δεσμεύει ένα μη συμβαλλόμενο μέρος ως εξαίρεση από τη γενική αρχή (πχ συνθήκες οριοθέτησης συνόρων). Επιπλέον, το κείμενο της συνθήκης θα πρέπει να μελετηθεί για να προσδιοριστεί εάν προκύπτουν οφέλη ή επιβάλλονται υποχρεώσεις σε μη συμβαλλόμενα κράτη (άρθρα 35 και 36 της Σύμβασης της Βιέννης του 1969).

δ) Μια δήλωση που γίνεται από τον Yπουργό των Εξωτερικών ενός εκ των διαδίκων δεν αποτελεί πηγή στο πλαίσιο του άρθρου 38. Ωστόσο, η δήλωση μπορεί να έχει έννομες συνέπειες. Θα είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε το πλαίσιο εντός του οποίου έγινε η δήλωση. Σύμφωνα με το άρθρο 7(2) της Σύμβασης της Βιέννης του 1969 για το δίκαιο των συνθηκών, ο Υπουργός Εξωτερικών εκπροσωπεί το Κράτος του. Στην υπόθεση Νομικό Καθεστώς της Ανατολικής Γροιλανδίας (Δανία κατά Νορβηγίας, 1933), η δήλωση του Νορβηγού Υπουργού Εξωτερικών κρίθηκε ότι είχε έννομες συνέπειες. Στις υποθέσεις Πυρηνικών Δοκιμών (Αυστραλία κατά Γαλλίας· Νέα Ζηλανδία κατά Γαλλίας), η μονομερής δήλωση του Γάλλου Υπουργού Εξωτερικών κρίθηκε ότι έχει έννομες συνέπειες. Συνεπώς, μια μονομερής δήλωση, αν και δεν αποτελεί πηγή, μπορεί να αποτελεί απόδειξη της αποδοχής δικαιοδοσίας ή να έχει επίδραση στον καθορισμό των ουσιαστικών δικαιωμάτων των μερών, και άρα πρέπει να συνεκτιμηθεί.

ε) Απόφαση δικαστηρίου κατ’αρχήν εμπίπτει στο άρθρο 38 (1)(δ) ως επικουρική πηγή. Το βάρος που θα της αποδοθεί θα εξαρτηθεί από τη συνάφειά της

και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τα σχετικά ζητήματα διεθνούς δικαίου. Για παράδειγμα, η υπόθεση Schooner Exchange (1812) είναι μια απόφαση εθνικού δικαστηρίου που αναφέρεται συχνά μέχρι σήμερα.

στ) Το Άρθρο 38 (1)(δ) ορίζει ότι, με την επιφύλαξη του άρθρου 59, οι δικαστικές αποφάσεις αποτελούν επικουρική πηγή διεθνούς δικαίου. Το Άρθρο 59 ορίζει ότι η απόφαση του Δικαστηρίου δεν έχει δεσμευτική ισχύ παρά μόνο μεταξύ των διαδίκων και σε σχέση με τη συγκεκριμένη υπόθεση. Το Διεθνές Δικαστήριο, όπως και άλλα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα, δεν διαθέτει σύστημα προηγούμενου (precedent), αλλά επιδιώκει να ερμηνεύσει το διεθνές δίκαιo τηρώντας τις γενικές γραμμές των προηγούμενων αποφάσεων. Προηγούμενες αποφάσεις και γνωμοδοτήσεις συχνά αναφέρονται στο Δικαστήριο στα επιχειρήματά τους από τα μέρη και η προηγούμενη νομολογία συχνά αναφέρεται στις αποφάσεις.

ζ) Το European Journal of International Law είναι ένα από τα σημαντικά περιοδικά στον τομέα του δημόσιου διεθνούς δικαίου. Σύμφωνα με το άρθρο 38 (1)(δ) Κατ. ΔΔΧ, οι «διδασκαλίες των πιο εξειδικευμένων δημοσιολόγων» θεωρούνται ως επικουρική πηγή του διεθνούς δικαίου. Το Διεθνές Δικαστήριο δεν αναφέρεται ποτέ άμεσα σε γραπτά ακαδημαϊκών στις αποφάσεις του, αλλά οι δικαστές συχνά βασίζονται και σε ακαδημαϊκές μελέτες. Ένα επιστημονικό άρθρο μπορεί επίσης να είναι σχετικό εάν ο ακαδημαϊκός επιχειρεί να εντοπίσει ή να διατυπώσει έναν κανόνα του εθιμικού διεθνούς δικαίου.

ΙΙ. ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΕΘΝΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ

Σύμβαση της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών (1969)

Τυπολογία και σύναψη διεθνών συνθηκών

Γενικές αρχές του δικαίου των διεθνών συνθηκών

Επιφυλάξεις σε διεθνείς συνθήκες

Ερμηνεία διεθνών συνθηκών

Λήξη/αναστολή ισχύος διεθνών συνθηκών

Εισαγωγή

Οι διεθνείς συνθήκες (ή συμβάσεις) είναι δικαιοπραξίες μεταξύ υποκειμένων του διεθνούς δικαίου οι οποίες αποτελούν σήμερα ίσως το πλέον σημαίνον εργαλείο του διεθνούς δικαίου. Μέσω της σύναψης διεθνών συνθηκών τα κράτη και οι διεθνείς οργανισμοί δύνανται να διαπλάθουν τις έννομες σχέσεις τους, μέσω της ανάληψης δικαιωμάτων και υποχρεώσεων βάσει του διεθνούς δικαίου. Οι διεθνείς συνθήκες διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην εμβάθυνση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών, διασφαλίζοντας τη σταθερότητα στις διεθνείς σχέσεις και προάγοντας τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια.

Η κωδικοποίηση του δικαίου των διεθνών συνθηκών: η Σύμβαση της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών του 1969

Παρά την πασιφανή σημασία των συμβάσεων στη διεθνή ζωή, η ολοκλήρωση του έργου της κωδικοποίησης του δικαίου των διεθνών συνθηκών, δηλ. του συνόλου των κανόνων του διεθνούς δικαίου που διέπουν τον ορισμό, τη σύναψη, τη θέση σε ισχύ, την εφαρμογή, την ερμηνεία, αναθεώρηση, την ακυρότητα, την καταγγελία και την αναστολή των διεθνών συνθηκών, πραγματοποιήθηκε μόλις το 1969 με την υιοθέτηση του κειμένου της Σύμβασης της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών μεταξύ κρατών (ΣτΒ 1969). Η ΣτΒ 1969 έχει δικαίως χαρακτηριστεί ως «η συνθήκη για τις συνθήκες» και το κείμενό της βασίστηκε στο Σχέδιο άρθρων περί του δικαίου των διεθνών συνθηκών που είχε προετοιμάσει η Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου του ΟΗΕ το 1966, συνοδευόμενο από λεπτομερείς σχολιασμούς βάσει της διεθνούς πρακτικής. Μολονότι η ΣτΒ 1969 έχει σήμερα 116 συμβαλλόμενα μέρη (η Ελλάδα την κύρωσε με το ν.δ. 402/1974 - ΦΕΚ Α’ 141/74), η πλειοψηφία των ουσιαστικών διατάξεων αποκρυσταλλώνει διεθνές εθιμικό δίκαιο και άρα οι κανόνες που αντανακλώνται σε αυτές δεσμεύουν και μη συμβαλλόμενα κράτη (τούτο όμως δεν ισχύει για τις δικονομικές/διαδικαστικής φύσης διατάξεις της ΣτΒ 1969).

Τυπολογία και σύναψη διεθνών συνθηκών

Α. Ορισμός των διεθνών συνθηκών

Με τον όρο «συνθήκη» νοείται κάθε είδους δικαιοπραξία μεταξύ υποκειμένων του διεθνούς δικαίου (κρατών ή/και διεθνών οργανισμών) που παράγει έννομα αποτελέσματα κατά το διεθνές δίκαιο, ανεξάρτητα από το πώς τιτλοφορείται.