ΙΑΤΡΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΝΝΑΒΗΣ

Το φυτό της κάνναβης

1. Ιστορικά στοιχεία – Ποινικοποίηση και Νομιμοποίηση

Η κάνναβη είναι φυτό με πολλαπλές χρήσεις, γνωστό ευρέως στην ανθρωπότητα από το μακρινό παρελθόν, κυρίως για τις ευφορικές και ψυχοτρόπες ιδιότητές του. Η ελληνική ονομασία «κάνναβη», με την οποία το φυτό είναι πλέον γνωστό σε όλο τον κόσμο, προέρχεται κατά πάσα πιθανότητα από τις ασσυριακές λέξεις «Qunabu» και «Qunuby» που σημαίναν είδος μεθυστικού καπνού και αποτελούν την λεκτική της ρίζα. Πρόκειται για φυτό που ανήκει σε μια σειρά από φυτά που υπάρχουν στην φύση, τόσο σε ελεύθερη αναπαραγωγή, όσο και σε οργανωμένη καλλιέργεια, και που τα συστατικά τους επηρεάζουν την ανθρώπινη διάθεση. Παρόμοιες αντιδράσεις στον άνθρωπο προκαλούν και άλλα φυτά, όπως είναι η παπαρούνα του οπίου, τα φύλλα της coca, οι κάκτοι Πεγιότλ και τα μανιτάρια. Πρόκειται δηλαδή για φυτά που περιέχουν ουσίες που ενεργούν ως νευροδιαβιβαστές που «ξεκλειδώνουν» τους κατάλληλους υποδοχείς του ανθρώπινου σώματος και ενεργοποιούν συγκεκριμένες περιοχές του ανθρώπινου εγκεφάλου δηλ. του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Η κάνναβη συνοδεύει τον άνθρωπο ήδη από την προχριστιανική εποχή. Η αρχική της κοιτίδα εντοπίζεται στην κεντρική Ασία, τη Βόρεια Ινδία και την Κίνα. Από εκεί, η καλλιέργεια του φυτού επεκτάθηκε σταδιακά στη Δυτική Ασία, την Αίγυπτο και κατόπιν την Ευρώπη γύρω στο 1.000 – 2.000 π.Χ. Πρωτοπόρος στην καλλιέργεια της μέχρι και σήμερα είναι η Κίνα, ωστόσο, συστηματικά καλλιεργείται και στον ευρω-

παϊκό χώρο, μετά το 500 μ.Χ., και από εκεί έγινε γνωστή παγκοσμίως στην Αφρική και τελικά στην Αμερική. Όσον αφορά την ευφορική - ψυχαγωγική χρήση του φυτού, οι Σκύθες είναι πιθανότατα οι πρώτοι που καλλιεργούσαν συστηματικά το φυτό στη Νότια Σιβηρία από το 700 π.Χ. για τη χρήση αυτή και πιθανόν αυτοί είναι υπεύθυνοι για την εισαγωγή του στην Ινδία και την Περσία. Η τελετουργική χρήση του φυτού από τους Σκύθες, αλλά και από άλλες φυλές, καταγράφεται λεπτομερώς και από τον Έλληνα ιστορικό Ηρόδοτο. Ο Ηρόδοτος περιγράφει πώς οι στρατιώτες έστηναν πρόχειρα σκηνές απλώνοντας δέρματα πάνω σε ξύλινες βέργες, μέσα στις οποίες τοποθετούσαν με τη σειρά το κεφάλι τους για να εισπνεύσουν τον καπνό που έβγαινε από την κάνναβη που καιγόταν.

Εξαιτίας αυτής της ευφορικής και ψυχοτρόπου ιδιότητάς της, η χρήση της ποινικοποιήθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα από τα περισσότερα κράτη για λόγους οικονομικούς και πολιτικούς, και όχι αμιγώς για λόγους ιατρικούς, όπως θα δούμε παρακάτω, καθόσον -κατά την πιο σταθμισμένη προσέγγιση της έρευνάς μας- δεν υπάρχουν επαρκή κλινικά δεδομένα που να τεκμηριώνουν οτι η χρήση της για ιατρικούς σκοπούς (υπό όρους) είναι επιβλαβής για τον άνθρωπο και πρέπει να απαγορευθεί. Όπως ήταν λογικό, η ποινικοποίηση της χρήσης και της εμπορίας της, είχε ως αποτέλεσμα να γίνει προϊόν λαθρεμπορίου, το οποίο στην Ευρώπη καταπολεμήθηκε ιδιαίτερα σκληρά, ως τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Από τις χώρες που πρωτοστάτησαν στην ποινι-

κοποίηση της κάνναβης ως ναρκωτικής ουσίας ήταν οι Η.Π.Α., αρχικά με την θέσπιση του νόμου περί φορολόγησης της μαριχουάνας (1937) μέχρι και την επιβολή των πρώτων ποινών για «κατοχή» κάνναβης – μαριχουάνας τη δεκαετία του 1950, με τις υπόλοιπες χώρες να ακολουθούν σταδιακά.

Στην Ελλάδα, φαίνεται ότι για πρώτη φορά ποινικοποιείται η χρήση των ναρκωτικών το 1919 με το Ν. 1681/1919 «περί αλητείας και επαιτείας», όπου εκεί αναφέρεται και η απαγόρευση της «χασισοποτείας». Εν συνεχεία, το 1920 με τον Ν. 2107/1920 απαγορεύεται και η καλλιέργεια, εμπορία και κατανάλωση της ινδικής κάνναβης (χασίς) ως προέκταση της απαγόρευσης της χασισοποτείας. Έκτοτε η ποινικοποίηση αυστηροποιείται με το Ν. 5539/1932 για το κρατικό μονοπώλιο των ναρκωτικών φαρμάκων. Πάντως, θεωρούνταν απαγορευμένη ναρκωτική ουσία ήδη από την εποχή της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά (1936-1941) (ως πταίσμα της απαγόρευσης χασισοποτείας), με τελική απαγόρευση το 1957, όπου – το 1957- απαγορεύτηκε και η καλλιέργεια κλωστικής κάναβης και οριστική το 1972 (Ν.Δ. 1105/72) με την Κύρωση της Ενιαίας Σύμβασης του Ο.Η.Ε. του 1961 για τα Ναρκωτικά. Εν συνεχεία, η χώρα μας παρέμενε σταθερή στην ποινική αντιμετώπιση της χρήσης κάνναβης (βλ. Ν. 3459/2006), ακολουθώντας κατά βάση τις διεθνείς τάσεις των Ηνωμένων Εθνών, όπως αναλυτικά θα εξετάσουμε τις διεθνείς συνθήκες κατωτέρω, χωρίς ισχυρούς επιστημονικούς λόγους που να δικαιολογούν αυτή την στάση του Έλληνα νομοθέτη με αδιάσειστα τεκμηριωμένα ιατρικά επιστημονικά στοιχεία, όπως προέκυψε από την έρευνα μας.

Παρά το ότι οι ΗΠΑ πρωτοστάτησαν στην ποινικοποίηση της κάνναβης ως ναρκωτικής ουσίας, η ίδια χώρα ήταν αυτή που πρωτοστάτησε και στη νομιμοποίησή της για ιατρική χρήση και παραγωγή για την ίδια χρήση. Έτσι, η παγκόσμια ημέρα για τη

αναγνώριση της φαρμακευτικής χρήσης της κάνναβης ξεκίνησε στις ΗΠΑ το 1999, και πολύ σύντομα απέκτησε διεθνή χαρακτήρα σε ένα πλαίσιο αφύπνισης και ευαισθητοποίησης κοινού και αρχών πάνω στην αξιοποίησή της για ιατρικές εφαρμογές (awareness campaign). Σήμερα, εικοσιπέντε χώρες και πόλεις του κόσμου επιτρέπουν την ιατρική της χρήση και συγκεκριμένα οι ΗΠΑ (σε 31 πολιτείες) η Εσθονία, η Βραζιλία, το Νεπάλ, η Γερμανία, το Μεξικό, το Βέλγιο, ο Καναδάς, η Ινδία, το Περού, η Τσεχία, η Κροατία, η Τζαμάικα, το Εκουαδόρ, η Αυστραλία, η Πορτογαλία, η Ουρουγουάη, η Ισπανία, η Ολλανδία, η Χιλή, η Κολομβία, η Τσεχία, η Ελβετία, η Κόστα Ρίκα, η Βόρεια Κορέα, προσφάτως δε και η χώρα μας, η Ελλάδα (Ν. 4523/2018).

Εκτός από τις ευφορικές ιδιότητες, ιδίως ως προϊόν καπνίσματος, και τις δυνατότητες αξιοποίησής του για για ιατρικές εφαρμογές, στις οποίες αποκλειστικά αναφέρεται η παρούσα μελέτη μας, το φυτό είχε και έχει και άλλες κοινές καταναλωτικές χρήσεις, τις οποίες για την πληρότητα της παρούσας μελέτης, θα πρέπει να μην παραλείψουμε. Παλαιότερα αρχαιολογικά ευρήματα στην Κίνα, που χρονολογούνται αρκετές χιλιάδες χρόνια πριν, αποδεικνύουν ότι ίνες του φυτού χρησιμοποιούνταν ήδη από το 4.000 π.Χ. για τη δημιουργία σκοινιών, υφασμάτων ακόμη και χαρτιού. Οι Κινέζοι συνήθιζαν επίσης να τρώνε τους καρπούς του φυτού ως φρούτα, ενώ τα σπέρματα του φυτού της κάνναβης χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα για την παρασκευή λαδιού μαγειρέματος στο Νεπάλ. Επομένως, εκτός της αντιμετώπισης του ως ναρκωτικό, και πρόσφατα ως φάρμακο, αποτελεί συστατικό στοιχείο μεγάλης γκάμας κοινών καταναλωτικών προϊόντων ευρείας χρήσης.

2. Χημική πολυπλοκότητα

Το φυτό της κάνναβης εμφανίζει έντονη χημική πολυπλοκότητα, καθώς περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό συστατικών και ενώσεων, που μπορεί να αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους και διαμορφώνονται από ποικίλους παράγοντες, όπως είναι οι συνθήκες που επικρατούν στο περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει το φυτό. Για παράδειγμα, ποικιλίες του υποείδους sativa που παρατηρήθηκε ότι έχουν μικρή περιεκτικότητα σε ψυχοτρόπες ενώσεις απαντώνται στη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη και την Ασία, ενώ ποικιλίες του υποείδους indica με μεγαλύτερο περιεχόμενο σε ψυχοτρόπες ενώσεις βρίσκονται κυρίως στην Ασία.

3. Βοτανική κατάταξη

Λόγω της γενετικής αυτής χημικής πολυπλοκότητας του φυτού, ήταν και είναι εξαιρετικά δύσκολο να ταξινομηθεί στην Βοτανική Κατάταξη.

Ειδικότερα, η Cannabis sativa ως φυτό της ευρύτερης οικογένειας Cannabaceae ανήκει στο γένος Cannabis που κατατάχθηκε βοτανικά το 1753. Ομοίως εξαιρετικά περίπλοκη εμφανίζεται και η ταξινόμησή του σε υποείδη, καθώς ήδη πριν τον 18ο αιώνα μέσα από τη βοτανική μελέτη του φυτού υπήρξαν διαφορετικές προσεγγίσεις του ως μονοειδούς γένους και μη. Σήμερα, μια διφασική προσέγγιση είναι αυτή των Small E. και Cronquist A βασιζόμενη σε μία μέθοδο που συνδυάζει μορφολογικά και χημικά χαρακτηριστικά, όπως η μορφολογία των καρπών και η περιεκτικότητα των φυτών σε THC. Πλέον η μόνη αποδεκτή ονομασία του φυτού κατά την βοτανική κατάταξη είναι η Cannabis sativa L, η οποία υποδιαιρείται στις παρακάτω τέσσερις ταξινομικές ομάδες:

1. Cannabis sativa L. subsp. sativa var. sativa

2. Cannabis sativa L. subsp. sativa var. spontanea Vavilov

3. Cannabis sativa L. subsp. indica Small & Cronquist var. indica (Lam) Wehmer

4. Cannabis sativa L. subsp. indica Small & Cronquist var. kafiristanica (Vavilov) Small & Cronquist.

4. Νομική ορολογία

Εκ προοιμίου, ο νομικός της πράξης παρατηρεί μια δυσκολία στην οριοθέτηση της χαρακτηριστικής παροχής, ωστόσο, για τις ανάγκες της παρούσας μελέτης, ο όρος «κάνναβη» χρησιμοποιείται καταχρηστικά ως έννοια γένους και περιλαμβάνει κάθε περιπτωσιολογία του γένους Cannabis sativa L, ήτοι συνολικά τα άνθη,

τον ξηρό ανθό, τη ρητίνη, το βάμμα και τα έλαια κάνναβης, τα κανναβινοειδή που εμπεριέχουν, καθώς επίσης τα προϊόντα που παράγονται από αυτά μετά από επεξεργασία (δρόγες) ή εκχύλιση, αλλά και όσα νέα θα προκύψουν στο μέλλον. Περιπτωσιολογικές εξειδικεύσεις θα τονίζονται εξαρχής ως ειδικότερα γένη (ενοχές είδους).

Ορολογικά σημειώνουμε εκ των προτέρων ότι η κάνναβη με περιεκτικότητα στην ψυχοτρόπο ουσία THC άνω του 0,2% συναντάται συχνά και ως «μαριχουάνα». Διευκρινίζεται επίσης ότι οι όροι «φαρμακευτική κάνναβη» και «κάνναβη για ιατρική χρήση» ή «τελικά προϊόντα φαρμακευτικής κάνναβης για ιατρικούς σκοπούς», χρησιμοποιούνται στο κείμενο αυτό ως ταυτόσημοι, για την απόδοση της κάνναβης και των ουσιών της που εμφανίζουν φαρμακολογικές και ιατρικές εφαρμογές (με περιεκτικότητα του THC άνω του 0,2%), χωρίς ωστόσο να υφίσταται προς το παρόν ακριβής νομικός ορισμός των εννοιών αυτών πέραν των ανωτέρω περιφράσεων, γεγονός που προσδίδει μια εγγενή δυσκολία προσδιορισμού της παροχής, καθόσον αποτελεί σημείο ορολογικής συνάντησης της φαρμακολογίας με την νομική επιστήμη. Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για την ιατρική αξιοποίηση της κάνναβης.

5. Τα συστατικά της παροχής: φυτοκανναβινοειδή συστατικά CBD και THC

Η έννοια του συστατικού κατά το δίκαιο είναι γνωστή. Σύμφωνα με την 953ΑΚ αποτελεί το μέρος του πράγματος που δεν μπορεί να αποχωριστεί από το κύριο πράγμα και για αυτό δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο χωριστής κυριότητας ή άλλου εμπράγματου δικαιώματος. Ενδιαφέρον όμως εμφανίζει για το δίκαιο το γεγονός ότι, ειδικά στην περίπτωση της κάνναβης, τα συστατικά της παροχής, ναι μεν δεν μπορούν να αποχωριστούν, ωστόσο διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο για τον προσδιορισμό της χαρακτηριστικής παροχής, σε βαθμό που συναντώνται με την έννοια της ειδοποιίας (1061ΑΚ). Η πιο γνωστή κατηγορία συστατικών του φυτού της κάνναβης, ως γένος, όπως αναφέρθηκε ανωτέρω, είναι αυτή των τερπενόφιλων κανναβινοειδών, που ονομάζονται συνήθως «φυτοκανναβινοειδή», με περισσότερα από 100 διαφορετικά φυτοκανναβινοειδή να έχουν απομονωθεί και αναγνωριστεί μέχρι σήμερα. Τα άνθη και οι καρποί είναι τα μέρη του φυτού που εμφανίζουν τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις σε κανναβινοειδή. Ειδικά τo φυτοκανναβινοειδές THC που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα, από φαρμακευτικής και νομικής σκοπιάς, εντοπίζεται κυρίως στα θηλυκά φυτά κάνναβης. Στην εικόνα που ακολουθεί διακρίνονται τα τριχώματα των φύλλων στο μίσχο του ανθού της κάνναβης, στα οποία εμπεριέχονται τα κανναβινοειδή:

Οι δύο σημαντικότερες ενώσεις φυτοκανναβινοειδών είναι η κανναβιδιόλη (CBD) και η Δ9 – τετραϋδροκανναβινόλη (Δ9-THC). Μέσα από την απομόνωση των ουσιών αυτών και τη μελέτη των ερευνητών με πειράματα σε ζώα και εθελοντές, η ουσία THC διακρίθηκε για την ψυχοδραστική της δράση, με την ανακάλυψη της επίδρασής της αυτής να οδηγήσει μετέπειτα τόσο στην διερεύνηση του ενδοκανναβινοειδούς συστήματος (ECS) στον ανθρώπινο οργανισμό, που θα παρουσιάσουμε εν συντομία αμέσως παρακάτω, όσο και στη δυνατότητα δημιουργίας συνθετικών κανναβινοειδών. Αντίθετα, η καναβιδιόλη (CBD) δεν είναι ψυχοδραστική, ενώ παρατηρείται ότι όταν συνυπάρχει με την THC περιορίζει την ψυχοτρόπο δράση της δεύτερης και συνεπώς τις ανεπιθύμητες συνέπειες λήψης της.

6. Το ενδοκανναβινοειδές σύστημα του ανθρώπινου οργανισμού

Η αξιοποίηση της κάνναβης για ιατρικούς σκοπούς συνδέεται έντονα με την ύπαρξη στον ανθρώπινο οργανισμό του λεγόμενου «ενδοκανναβινοειδούς συστήματος». Πρόκειται για εγγενές σύστημα της ανθρώπινης φυσιολογίας, το οποίο ανακαλύφθηκε από τους επιστήμονες στο πλαίσιο της μελέτης της επίδρασης της κάνναβης στο ανθρώπινο οργανισμό και πήρε το όνομά του από το ίδιο το φυτό. Ωστόσο, τονίζεται ότι το σύστημα αυτό της ανθρώπινης νευροφυσιολογίας αντιδρά με παρόμοιο τρόπο και σε άλλα φυτά παρά το ότι καλείται «ενδοκανναβινοειδές», δίνοντας έτσι εσφαλμένα την εντύπωση ότι αφορά μόνο την κάνναβη. Με απλά λόγια, πρόκειται για μια σειρά φυσικών υποδοχέων καναβιννοειδών, που βρίσκονται στον εγκέφαλο, στα όργανα, στους συνδετικούς ιστούς, στους αδένες, στα κύτταρα του ανοσοποιητικού μας συστήματος και συνδέονται με την λειτουργία όλου του ανθρώπινου σώματος, χαρίζοντας του ευεξία, ομοιοστασία και εν τέλει ισορροπία.

Στην πραγματικότητα όλα τα ζώα, έχουν ενδοκανναβινοειδές σύστημα και οι επιστήμονες πιστεύουν ότι το σύστημα αυτό αναπτύχθηκε γενετικά στο ανθρώπινο οργανισμό περί τα 6 εκ. χρόνια πριν. Παρά το ότι, μέχρι και σήμερα, υπάρχουν μεγάλα γνωστικά κενά στην κατανόησή του, ωστόσο οι επιστήμονες έχουν συγκεντρώσει μεγάλο όγκο πληροφοριών σε σχέση με την λειτουργία του και έχουν καταλήξει σε εδραιωμένα ιατρικά συμπεράσματα, ιδίως για την μεγάλη του χρησιμότητα στην ανθρώπινη νευροφυσιολογία και την άρρηκτη σχέση του με την εσωτερική ισορροπία του ανθρώπινου οργανισμού.

Ειδικότερα, το ενδοκανναβινοειδές σύστημα (ECS), θεωρείται σημαντικό νευροδιαμορφωτικό σύστημα, εκτείνεται σε όλο το ανθρώπινο σώμα και αποτελείται από φυσικούς υποδοχείς κανναβινοειδών CB1 που εντοπίζονται κυρίως στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (εγκέφαλο και νωτιαίο μυελό) και τους CB2 υποδοχείς που βρίσκονται κυρίως στο ανοσοποιητικό – λεμφικό σύστημα (λευκά αιμοσφαίρια, σπλήνας, αμυγδαλές). Η «πρόσδεση» των κανναβινοειδών στους ανωτέρω φυσικούς υποδοχείς που υπάρχουν στο σώμα μας, «ξεκλειδώνει» τους υποδοχείς αυτούς και έτσι ενεργεί φαρμακοκινητικά και φαρμακοδυναμικά και επηρεάζει τη διάθεση, την όρεξη, την πέψη, τον πόνο, το ανοσοποιητικό σύστημα ακόμα και τον έλεγχο της κίνησης (δηλ. την ισορροπία μας).

Εκτός από τα εξωγενή φυτικά κανναβινοειδή συστατικά, το ανθρώπινο σώμα συνθέτει και από μόνο του ενδογενή κανναβινοειδή, άλλως ενδοκανναβινοειδή, δηλ. ενδογενή λιπίδια που λειτουργούν και αυτά ως διαβιβαστές μηνυμάτων, συνδεόμενα με όμοιο τρόπο στους υποδοχείς του ενδοκανναβινοειδούς μας συστήματος και προκαλώντας όμοιες αντιδράσεις, δηλ. το ανθρώπινο σώμα αντιδρά τόσο στα ενδογενή όσο και στα εξωγενή (φυτικά) κανναβινοειδή. Τα πιο γνωστά ενδογενή κανναβινοειδή είναι το ανανταμίδιο (ΑΕΑ) που ανακαλύφθηκε το 1992 (με την ονομασία του στα σανσκριτικά να σημαίνει «ευδαιμονία») και το ενδοκανναβινοειδές 2-ΑG (αραχιδονοϋλο-γλυκερόλη) που ανακαλύφθηκε το 1995.

Οι ίδιοι ακριβώς ενδογενείς υποδοχείς κανναβινοειδών CB1 και CB2 είναι αυτοί που «διαμεσολαβούν», ώστε να επηρεαζόμαστε από τα κανναβινοειδή, που προ

σλαμβάνουμε με τη χρήση της κάνναβης, καθώς τα CBD και THC φυτοκανναβινοειδή, που αναφέρθηκαν ανωτέρω, μολονότι παρουσιάζουν διαφορετική δομή μορίων από τα ενδοκανναβινοειδή, μπορούν και εκείνα να αλληλοεπιδρούν με τους υποδοχείς CB1 και CB2 του ενδοκανναβινοειδούς μας συστήματος, μπορούν δηλαδή να ενεργούν και ως διαβιβαστές με όμοιο τρόπο. Παρόμοια διενεργεί και το όπιο από την παπαρούνα, το οποίο και αυτό αντιστοιχεί σε ενδογενή οπιούχα ή αλλιώς ενδορφίνες (ενδογενείς μορφίνες) που αποτελούν τα φυσικά παυσίπονα που παράγει ο ανθρώπινος οργανισμός για να καταπολεμήσει καταστάσεις έντονου άγχους, σωματικού πόνου, κάματου γυμναστικών ασκήσεων κλπ.

Όπως ακριβώς συμβαίνει με την κάνναβη, τόσο τα ενδογενή οπιούχα όσο και τα εξωγενή οπιούχα προσδένονται στους ίδιους ακριβώς υποδοχείς και εμφανίζουν την ίδια φαρμακολογική δράση, δηλαδή αναλγησία και βελτίωση της διάθεσης. Αντίστοιχα, λειτουργεί και ο βασικός νευροδιαβιβαστής του οργανισμού μας που λέγεται ντοπαμίνη και ανήκει στις φαινυλαιθυλαμίνες. Τον συναντάμε στην φύση στον κάκτο Πεγιότλ ως μεσκαλίνη. Ομοίως λειτουργεί και η κοκαΐνη που προέρχεται από τα φύλλα του φυτού ερυθρόξυλο της κόκας και χρησιμοποιούνταν ευρέως τα αρχαία χρόνια για την αντοχή στην αϋπνία και την ασιτία, και η τρυπταμίνη και η ψιλοκυβίνη που εμπεριέχονται στο μανιτάρι psilocybe Mexicana που ενεργούν όπως ακριβώς η σεροτονίνη για την κατάθλιψη. Έτσι, διαπιστώνουμε ότι στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν τέσσερα (4) ενδογενή συστήματα, των ενδοκανναβινοειδών, των ενδορφινών, της ντοπαμίνης και της σεροτονίνης που εμφανίζουν κοινά χαρακτηριστικά στον τρόπο λειτουργίας τους και φέρουν τον άνθρωπο σε ευχάριστη ψυχική κατάσταση, μειώνουν τον πόνο, αυξάνουν την καλή του διάθεση, την ευφορία, την απόλαυση και την ισορροπία.

Τα ενδογενή αυτά συστήματα λειτουργούν διαλεκτικά με πολύ ενδιαφέροντα τρόπο με τα όμοια τους (φυσικά) εξωγενή. Αν μπορούσαμε να τα αναφέρουμε ως ζεύγη, αυτά θα ήταν: ανανταμίδη – κάνναβη, ενδορφίνες – οπιούχα, σεροτονίνη - μανιτάρια, ντοπαμίνη - κόκα. Εξ αυτών, τα ζεύγη ενδορφινών και ντοπαμίνης συνδέονται με αισθήματα ικανοποίησης «ζωϊκού τύπου», ενώ τα ζεύγη κανναβινοειδών και σεροτονίνης με αισθήματα περισσότερο «πνευματικού» τύπου. Όλα δε τα συστήματα αυτά ως υποδοχείς, συνδέονται με τα κυκλώματα του εγκεφάλου που βρίσκονται στην ανατομική περιοχή του Μετωπιαίου Φλοιού και της Μεταιχμημιακής περιοχής (επικλινής πυρήνας διαφράγματος) του Ιππόκαμπου και μπορούν

να ενεργοποιηθούν από τον άνθρωπο είτε αυτοδύναμα (π.χ. με σωματική άσκηση, μουσική, νηστεία, καλλιτεχνική δημιουργία, κοινωνικές εκδηλώσεις κλπ) είτε τεχνητά με την χρήση ουσιών.

Η παρακάτω φωτογραφία αναπαριστά το ενδοκανναβινοειδές σύστημα του ανθρώπινου οργανισμού, όπου εντοπίζονται με πράσινο χρώμα οι CB1 υποδοχείς κανναβινοειδών και με μπλε χρώμα οι CB2 υποδοχείς που βρίσκονται στο σώμα μας:

Εικόνα 2 | Πηγή: Wikipedia

Η αμέσως παρακάτω εικόνα, αναπαριστά τον τρόπο λειτουργίας του ενδοκανναβινοειδούς συστήματος του ανθρώπου και αποδίδει τον τρόπο «πρόσδεσης» των κανναβινοειδών στους υποδοχείς που υπάρχουν στο σώμα μας.

7. Νέοι δρόμοι στην ιατρική επιστήμη – Ο αγώνας κατά της ανεκπλήρωτης ιατρικής ανάγκης – Η πρόοδος της κλινικής έρευνας

Η ανακάλυψη και η μελέτη των χημικών συστατικών της κάνναβης (δηλ. των φυτοκανναβινοειδών), του ενδοκανναβινοειδούς συστήματος του ανθρώπου και των ενδογενών λιπιδίων που βρίσκονται εκ φύσεως στο ανθρώπινο σώμα (δηλ. των ενδοκανναβινοειδών) επέτρεψαν την ανάπτυξη συνθετικών κανναβινοειδών στο εργαστήριο και την διαμόρφωση τελικών προϊόντων για ιατρικούς σκοπούς με συστατικά προερχόμενα από το φυτό της κάνναβης. Σκοπός των ανακαλύψεων αυτών ήταν η αξιοποίηση των φαρμακολογικών δράσεων της κάνναβης δια της αλληλεπίδρασής τους με τους υποδοχείς κανναβινοειδών CB1 και CB2, που υπάρχουν στον ανθρώπινο οργανισμό και γενικά η εύρεση νέων εφαρμογών στην ιατρική επιστήμη στον αγώνα κατά της ανεκπλήρωτης ιατρικής ανάγκης, κυρίως στην μάχη κατά του ανίατου πόνου, και κατ’ επέκταση νέους δρόμους και στην φαρμακευτική αλλά και στην νομική επιστήμη, καθόσον, σιγά σιγά, η θεώρηση της χρήσης και παραγωγής κάνναβης υπό όρους για ιατρικούς σκοπούς ως ειδικού ποινικού αδικήματος, αρχίζει να τίθεται εν αμφιβόλω τόσο από τον νομικό της πράξης, όσο κυρίως από τον δικαστή, σύμφωνα με πορίσματα της διεθνούς νομολογίας που θα αναφέρουμε παρακάτω.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η συζήτηση για την ιατρική αξιοποίηση της κάνναβης άρχισε όταν οι επιστήμονες εντόπισαν ότι διαταραχές του ενδοκανναβινοειδούς συστή

ματος του ανθρώπου, συνδέονται με χρόνιες παθήσεις. Για τον λόγο αυτό, επεμβάσεις κατά των διαταραχών του συστήματος αυτού, με τελικά προϊόντα που φέρουν τα κατάλληλα συστατικά από το φυτό, μπορεί να είναι ευεργετικές για τους χρόνια πάσχοντες και εκεί στρέφεται πλέον στοχευμένα η κλινική έρευνα. Το γεγονός δε ότι οι υποδοχείς CB1 και CB2 τελικώς επηρεάζουν όλες τις ανθρώπινες λειτουργίες, κάνει τους επιστήμονες να εμβαθύνουν περισσότερο στην σχέση και την αλληλεπίδραση του σώματος με το μυαλό.

Μάλιστα, σιγά σιγά οι περισσότεροι επιστήμονες συνηγορούν ότι απ’ όλα τα ψυχότροπα βότανα, η κάνναβη παρουσιάζει τα χαμηλότερα ποσοστά οξείας τοξικότητας και ταυτόχρονα σημαντική κλινική αποτελεσματικότητα για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών, πάντα υπό την καθοδήγηση ιατρού, σε συγκεκριμένη δοσολογία και με συγκεκριμένο τρόπο χορήγησης. Για παράδειγμα, μέχρι σήμερα, έχει διαπιστωθεί ότι η αξιοποίησή της ιατρικά μειώνει την ενδοοφθάλμια πίεση και προστατεύει από την τύφλωση που προκαλεί η ασθένεια του γλαυκώματος, ανακόπτει την εξέλιξη της σκλήρυνσης κατά πλάκας (ΣΚΠ) και δύναται να αποκαταστήσει τις διαταραχές της ως και την παράλυση σε κάποιες περιπτώσεις. Σύμφωνα με ιατρικές πηγές, σε μέτρια δοσολογία καθυστερεί και την καρκινική διαδικασία, δηλ. καθυστερεί τις μεταστάσεις, ενώ σε μεγαλύτερη δοσολογία, υπάρχουν ενδείξεις ακόμα και για καταστροφή των καρκινικών κυττάρων. Αντίστροφα όμως, σε άτομα με υποβόσκουσα ψυχωσική προδιάθεση, ενδέχεται να επιταχύνει την εκδήλωση ψύχωσης. Βεβαίως η κλινική έρευνα συνεχίζεται καθόσον τα ευρήματα είναι πολύ ενθαρρυντικά και θα τα παρουσιάσουμε αναλυτικά στο 3ο κεφάλαιο του βιβλίου αυτού.

8. Φυσικά (τελικά) προϊόντα κάνναβης με εμπορικό ενδιαφέρον

Ενδεικτικά, στον πίνακα που ακολουθεί αναφέρονται μορφές κάνναβης ως φυσικά τελικά προϊόντα και δρόγες και οι πιο γνωστές χρήσεις αυτών.

Ως φυσικά προϊόντα εξυπακούεται ότι συναντώνται συχνά με τις αρχές της φαρμακοποιίας ως δρόγες και ως συστατικά.

9. Επεξεργασμένα (τελικά) αδειοδοτημένα φαρμακευτικά προϊόντα κάνναβης (φάρμακα)

Ενδεικτικά, στον πίνακα που ακολουθεί αναφέρονται, κατά την εμπορική τους ονομασία, τελικά φαρμακευτικά προϊόντα κάνναβης (φάρμακα), που έχουν παραχθεί στο εργαστήριο και κυκλοφορούν νομίμως αδειοδοτημένα από τον ΕΜΑ και στον FDA, στην Ευρώπη και στην Αμερική, ως την ημερομηνία συγγραφής της παρούσας, σύμφωνα με την έρευνά μας. Πρόκειται δηλαδή για φάρμακα με βασικό συστατικό την κάνναβη και δραστική ουσία παράγωγα ή συστατικά της:

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

1

Η νομική φύση της κάνναβης

1. Η κάνναβη ως πράγμα

Αρχικά το φυτό της κάνναβης, ευρύτερα ως γένος, λογίζεται ως πράγμα υπό την έννοια του εμπραγμάτου δικαίου. Σύμφωνα με την ΑΚ 947, ως πράγμα ορίζεται «κάθε ενσώματο, απρόσωπο και αυθύπαρκτο αντικείμενο που επιδέχεται εξουσίασης από τον άνθρωπο». Το φυτό της κάνναβης εντάσσεται στην έννοια του πράγματος και μάλιστα, στην φυσική του μορφή, στην υποκατηγορία του «απλού» και όχι του σύνθετου πράγματος, καθώς παρουσιάζει φυσική ενότητα, αποτελούμενο από μία και μόνο ύλη, αφού, ως φυτό, δεν προκύπτει από τη σύνθεση περισσότερων απλών πραγμάτων. Ωστόσο, υπόκειται συχνά και σε επεξεργασία (ΑΚ 1058 – ΑΚ 1061) με σκοπό την παραγωγή τελικών προϊόντων για εμπορική ή φαρμακευτική (ιατρική) χρήση, αλλά και για την παράνομη παρασκευή ναρκωτικών και ψυχοτρόπων ουσιών ως πρόδρομη ουσία και σε σύμμειξη με έτερα προϊόντα και ουσίες.

Ως πράγμα δεκτικό φυσικού εξουσιασμού, το φυτό της κάνναβης μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο εμπράγματων δικαιωμάτων, υποσχετικών και εκποιητικών συμβάσεων και ειδικότερα αντικείμενο εμπορικής εκμετάλλευσης υπό τους όρους του νόμου και στις απλές μορφές επεξεργασίας και φαρμακοποιίας, που παρουσιάσαμε στον ανωτέρω πίνακα (βλ. Εισαγωγή, υπό 8.). Στο πλαίσιο αυτό, είναι δυνατή στη χώρα μας η κατά τους όρους του νόμου καλλιέργεια φυτών κάνναβης για βιομηχανική χρήση και ιατρική εφαρμογή και ειδικά φυτών του είδους Cannabis sativa L, που εμφανίζουν περιεκτικότητα σε THC μέχρι 0,2% και άνω του 0,2% αντίστοιχα, εφόσον έχουν χαρακτηριστεί κατάλληλα για την χρήση αυτή. Αντίθετα, όσα φυτά κάνναβης δεν πληρούν τις προϋποθέσεις που ορίζει ο νόμος για τη νόμιμη καλλιέργεια βιομηχανικής κάνναβης ή για την νόμιμη καλλιέργεια και επεξεργασία κάνναβης για ιατρικούς σκοπούς, λόγω του νομικού τους χαρακτηρισμού ως ναρκωτικών ουσιών, θα μπορούσαν μεν να θεωρηθούν πράγματα, ωστόσο πράγματα εκτός συναλλαγής (ΑΚ 966) και αντικείμενο απαγορευμένων από το νόμο συμβάσεων (ΑΚ 174, AK 365), καθώς ο νόμος απαγορεύει ή περιορίζει (με εξαιρετικό καθεστώς αδειοδότησης μέσω του Κρατικού Μονοπωλίου βλ. Ν. 4139/2013) τη συναλλαγή τους για λόγους δημοσίου συμφέροντος (και δημόσιας υγείας θα προσθέταμε εμείς).

Τέλος, τα κοινά καταναλωτικά προϊόντα με πρώτη ύλη (συστατικό) την κάνναβη (σκοινιά, χαρτί, ζωοτροφές κλπ που θα δούμε παρακάτω υπό 7.), διακρίνονται ως πράγματα κατά το αντικειμενικό κριτήριο και ως «αναλωτά», όπου αναλωτά είναι «τα κινητά πράγματα των οποίων η χρήση, σύμφωνα με τον προορισμό τους, συνίσταται στην κατανάλωση» (951ΑΚ»). Επίσης, και «θέσει αναλωτά» καθόσον η φύση τους ως εμπορεύσιμα αγαθά, συνίσταται και στην εκποίηση (χονδρικώς και λιανικώς).

Διακρίνουμε και τις περαιτέρω εξειδικεύσεις της νομικής φύσης των παραγώγων προϊόντων:

2. Η κάνναβη ως ναρκωτική και πρόδρομη ουσία

Όπως είδαμε, η κάνναβη χαρακτηρίζεται εκ του νόμου και ως ναρκωτική ουσία. Στη διεθνή έννομη τάξη, η αναγνώριση της κάνναβης επισήμως ως ναρκωτικής και ψυχοτρόπου ουσίας θεσπίστηκε με τρεις Ενιαίες Συμβάσεις των Η.Ε. (1961, 1971, 1988) για τον έλεγχο των ναρκωτικών ουσιών και μάλιστα συγκαταλέχθηκε μεταξύ των πιο εθιστικών και επιβλαβών ουσιών που ενέχουν σοβαρό κίνδυνο κατάχρησης. Ωστόσο, το ζήτημα αυτό είναι έντονα αμφισβητούμενο και αποτελεί αντικείμενο πολιτικής συζήτησης και επαναξιολόγησης της στάσης των Κρατών, όπως θα δούμε παρακάτω και επισημάνθηκε ακροθιγώς στην Εισαγωγή του παρόντος, λόγω των νέων κλινικών δεδομένων.

Πάντως, κατά τον ορισμό του άρθρου 1 της Σύμβασης του 1961, στον όρο κάνναβη περιλαμβάνεται κάθε φυτό του γένους κάνναβης και ειδικά: «Ο όρος “Κάνναβις δηλοί τας ανθοφόρους ή καρποφόρους κορυφάδας του φυτού της καννάβεως (εξαιρέσει των σπερμάτων και των φύλλων τα οποία δεν συνοδεύονται υπό κορυφάδων) των οποίων η ρητίνη δεν αφηρέθη, οιαδήποτε και εάν είναι η χρήσις αυτών.» «Ρητίνη κάνναβης: η διαχωρισμένη ρητίνη ακατέργαστη ή καθαρισμένη που λαμβάνεται από το φυτό της κάνναβης», ενώ ως «ναρκωτικό» ορίζεται γενικά κάθε φυσική ή συνθετική ουσία που κατατάσσεται στους πίνακες I, II, III και IV της Σύμβασης του 1961.

Ειδικά, η κάνναβη, η ρητίνη κάνναβης, τα εκχυλίσματα και τα βάμματα κάνναβης κατατάσσονται μέχρι σήμερα στον πίνακα Ι της Σύμβασης αυτής. Η χώρα μας έχει επικυρώσει τις εν λόγω Συμβάσεις των Η.Ε., με αποτέλεσμα η κάνναβη και η ρητίνη κάνναβης να θεωρούνται πρωτίστως ναρκωτικές ουσίες από την εθνική μας έννομη τάξη, υπαγόμενες συγκεκριμένα – στον ελληνικό νόμο - στα ναρκωτικά του πίνακα Β της παρ. 2 του άρθρου 1 του Ν. 3459/2006, όπως ισχύει μετά την τροποποίησή του από τον Ν. 4139/2013.

Αντίστοιχα, ως «ψυχοτρόπες» ορίζονται διεθνώς οι φυσικές ή συνθετικές ουσίες των καταλόγων της Σύμβασης του 1971, μεταξύ των οποίων συναντάμε τη συνθετική μορφή της κύριας ψυχοδραστικής ουσίας της κάνναβης, Δ-9 τετραϋδροκανναβινόλης (THC), με την ονομασία δροναμπινόλη (dronabinol). Η δροναμπινόλη ή δροναβινόλη υπόκειται σε αυστηρούς νομοθετικούς περιορισμούς ως ελεγχόμενη ουσία, ωστόσο αποτελεί και ισχυρή δραστική ουσία φαρμάκων που έχουν εγκριθεί και κυκλοφορούν σε διάφορες χώρες (όπως είδαμε στην εισαγωγή στον πίνακα υπό 9.), οπότε κατά περίπτωση υπόκειται και στο δίκαιο των φαρμάκων. Έτσι, εκ προοιμίου, διαπιστώνει κανείς την διττή νομική φύση της κάνναβης ως ναρκωτικού αλλά και ως φαρμάκου, γεγονός που αποτελεί μια εγγενή δυσκολία του θέματος για τον νομικό της πράξης.

2.1. Διεθνής έννομη τάξη: Οι Ενιαίες Συμβάσεις των Η.Ε.

Όπως έχει ήδη επισημανθεί, στη διεθνή έννομη τάξη τυγχάνουν εφαρμογής οι τρεις συμβάσεις των Ηνωμένων Εθνών (1961, 1971, 1988) που θέτουν το ευρύτερο νομικό πλαίσιο για τον έλεγχο της παραγωγής, της κατοχής και της εμπορίας των ναρκωτικών και ψυχοδραστικών ουσιών σε παγκόσμιο επίπεδο, μεταξύ των οποίων κατατάσσεται η κάνναβη, η ρητίνη, τα εκχυλίσματα και τα βάμματα κάνναβης. Όλα τα κράτη της Ε.Ε., έχουν υπογράψει τις Συμβάσεις αυτές και δεσμεύονται από τους όρους τους, ενώ ειδικά η χώρα μας έχει κυρώσει τις Συμβάσεις των Η.Ε. ως εξής: α) την Ενιαία Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών του 1961 για τα ναρκωτικά, όπως τροποποιήθηκε από το Πρωτόκολλο του 1972 και τέθηκε σε ισχύ στις 8 Αυγούστου 1975, με το Ν.Δ. 1105/1972 (A’ 36) «Περί κυρώσεως της Ενιαίας Συμβάσεως του 1961 επί των Ναρκωτικών», και το τροποποιητικό της Πρωτόκολλο με τον Ν. 1549/1985 (A’ 93) «Κύρωση Πρωτοκόλλου τροποποίησης Ενιαίας Σύμβασης του 1961 για τα ναρκωτικά», β) την Ενιαία Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τις ψυχοτρόπες ουσίες του 1971, που τέθηκε σε ισχύ στις 16 Αυγούστου 1976, με τον N. 348/1976 (Α’ 146) «Περί κυρώσεως της από 21ης Φεβρουαρίου 1971 Συμβάσεως επί των ψυχοτρόπων ουσιών (του 1971)», γ) την Ενιαία Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών κατά της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών και ψυχοτρόπων ουσιών του 1988, η οποία έθεσε πρόσθετα μέτρα για την εφαρμογή των δύο προηγούμενων συμβά-

σεων, με τον Ν. 1990/1991 (Α’ 193) «Κύρωση Σύμβασης Ηνωμένων Εθνών κατά της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών φαρμάκων και ψυχοτρόπων ουσιών (του 1988)». Δηλαδή, μετά την επικύρωσή τους με νόμο έχουν καταστεί εθνικό δίκαιο, σύμφωνα με το άρθρο 28 του Συντάγματος.

Στις ανωτέρω Συμβάσεις των Η.Ε. ορίζονται τέσσερις κατάλογοι στους οποίους κατατάσσονται τα ναρκωτικά και οι ψυχοτρόπες ουσίες, με κριτήριο τον βαθμό απειλής της υγείας, τον βαθμό κατάχρησης που μπορεί να προκαλέσουν αλλά και τη θεραπευτική τους αξία. Στην Ενιαία Σύμβαση των Η.Ε. του 1988 για την καταστολή της παράνομης διακίνησης των ουσιών αυτών, επισυνάπτονται επίσης άλλοι δύο πίνακες με τις λεγόμενες «πρόδρομες ουσίες ναρκωτικών». Ως πρόδρομες ουσίες ναρκωτικών ορίζονται οι χημικές ουσίες και οι διαλύτες που κυκλοφορούν νόμιμα αλλά υπό κρατική εποπτεία και παρακολούθηση, καθώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για την παράνομη παρασκευή ναρκωτικών και ψυχοτρόπων ουσιών.

Η κατάταξη των ουσιών στους καταλόγους αυτούς γίνεται από τους ειδικούς επιστήμονες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO) και συγκεκριμένα την Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων για την Εξάρτηση από τα Ναρκωτικά (WHO Expert Committee on Drug Dependence), η οποία μελετά τον βαθμό εξάρτησης που μπορούν να προκαλέσουν οι ουσίες αυτές και τον βαθμό βλάβης της υγείας και καταλήγει στο κατά πόσον πρέπει οι ουσίες αυτές να τεθούν υπό διεθνή έλεγχο ή όχι. Το παρακάτω σχήμα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας αναπαριστά την διαδικασία εξέτασης, εκτίμησης και λήψης απόφασης:

Εικόνα 12 | Η περιγραφή του ρόλου του ΠΟΥ (WHO) όπως προκύπτει από τις Συμβάσεις Η.Ε. για τα ναρκωτικά και τις ψυχοτρόπες ουσίες. Πηγή: Ιστοσελίδα Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.

Με τις Διεθνείς αυτές Συμβάσεις ανατίθενται επίσης σημαντικές αρμοδιότητες προς εκπλήρωση των επιταγών τους, σε τρία βασικά όργανα: α) την Επιτροπή για τα Nαρκωτικά (CND), β) τη Διεθνή Επιτροπή για τον Έλεγχο των Ναρκωτικών (INCB) και γ) τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ). Ειδικά, η Επιτροπή για τα