ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΩΝ ΖΩΩΝ

Πρόλογος 

Εισαγωγή 1

Προσέγγιση των μορφών της κακοποίησης
των παραγωγικών ζώων στο πλαίσιο
της εντατικής κτηνοτροφίας

1. Άμεση κακοποίηση ή κακοποίηση με στενή έννοια 6

1.1. Η έννοια της ευζωίας 7

1.2. Διάκριση κακοποίησης από εκμετάλλευση ζώων 9

1.3. Φαινομενολογία κακοποίησης και περιστατικά εκμετάλλευσης (ενδεικτικά) 11

2. Κακοποίηση σχετικά με τον τρόπο μεταφοράς και σφαγής
των ζώων 17

2.1. Κακοποίηση κατά τη μεταφορά των ζώων 17

2.2. Κακοποίηση κατά τη σφαγή των ζώων 21

2.3. Η ιδιαίτερη περίπτωση της θρησκευτικής σφαγής 23

A. Παράνομη η σφαγή του ζώου χωρίς προηγούμενη
αναισθητοποίηση 24

Β. Η στάση της εθνικής νομολογίας 25

Γ. Η στάση της υπερεθνικής νομολογίας 30

3. Έμμεση κακοποίηση των παραγωγικών ζώων
ή κακοποίηση με ευρεία έννοια. Κακοποίηση μέσω της διατροφής και της εν γένει χορήγησης χημικών ουσιών και συνέπειες
για τα ζώα 32

3.1. Ιδανικές πρακτικές σίτισης 33

3.2. Χημικές ουσίες και συνέπειες αυτών στα παραγωγικά ζώα 34

Α. Αντιβιοτικά 35

Β. Ορμόνες 39

Γ. Μυκοτοξίνες 41

Δ. Παρασιτοκτόνα 50

Εθνικό και υπερεθνικό
νομικό πλαίσιο για την κακοποίηση
των παραγωγικών ζώων

1. Εθνικές νομοθεσίες 57

1.1. Ελληνική νομοθεσία 57

1.2. Παραδείγματα αλλοδαπών νομοθεσιών 60

2. Υπερεθνικό νομοθετικό πλαίσιο 62

2.1. Ευρωπαϊκό πλαίσιο για την προστασία των παραγωγικών ζώων
κατά την εκτροφή 63

2.2. Ευρωπαϊκό πλαίσιο για την προστασία των παραγωγικών ζώων
κατά την μεταφορά και σφαγή 68

Α. Ευρωπαϊκό πλαίσιο σχετικά με τη μεταφορά των ζώων 68

Β. Ευρωπαϊκό πλαίσιο σχετικά με τη σφαγή των ζώων 74

2.3. Ευρωπαϊκό πλαίσιο για τη διατροφή των παραγωγικών ζώων 75

3. Προβλήματα από την εφαρμογή του νομοθετικού πλαισίου 83

Συνέπειες της κακοποίησης των ζώων
για τον άνθρωπο και το περιβάλλον

1. Κατηγορίες τοξικών ουσιών διεισδύουσες στον ανθρώπινο
οργανισμό μέσω των ζωικών προϊόντων 86

1.1. Αντιβιοτικά 86

1.2. Ορμόνες 89

1.3. Παρασιτοκτόνα 90

1.4. Αφλατοξίνες 91

2. Η επίδραση του παραγόμενου ζωικού προϊόντος από τη σύνθεση
των ζωοτροφών σε συνδυασμό με τις επωάζουσες βακτηριακές λοιμώξεις και ασθένειες 93

2.1. Η επίδραση στο γάλα 93

2.2. Η επίδραση στα αυγά 94

2.3. Η επίδραση στο κρέας 95

3. Οι λανθάνουσες συνέπειες της εργοστασιακής κτηνοτροφίας
για το περιβάλλον: Το περιβαλλοντικό αποτύπωμα 99

Πορίσματα της έρευνας:
Η γνώμη του κοινού

1. Η έρευνα 105

2. Τα συγκεντρωτικά πορίσματα 126

3. Αλλαγή της αντίληψης των καταναλωτών 128

Συμπερασματικές παρατηρήσεις 133

Παράρτημα

Ερωτηματολόγιο για την κακοποίηση
των παραγωγικών ζώων 139

Κυριότερες βιβλιογραφικές πηγές 145

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Κατ’αρχάς, σύμφωνα τόσο με το άρθρο 1 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την προστασία των ζώων στις εκτροφές, όσο και με το άρθρο 2 της Οδηγίας 98/58/ΕΚ, ως παραγωγικά, ορίζονται τα ζώα τα οποία εκτρέφονται ή κατέχονται για την παραγωγή τροφίμων, μαλλιού, δέρματος, γούνας ή για άλλους σκοπούς γεωργικής εκμετάλλευσης, συμπεριλαμβανομένων των ιχθύων, των ερπετών και των αμφιβίων.

Στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας περιοριστήκαμε στην κακοποίηση βοοειδών, αιγοπροβάτων, χοίρων και ορνίθων, εξετάζοντας ολιστικά όλες τις μορφές κακοποίησής τους, συμπεριλαμβανομένης και της εκμετάλλευσης, στο πλαίσιο της εντατικής κτηνοτροφίας.

Όπως συνάγεται από τον ως άνω ορισμό, ο κύριος σκοπός της ύπαρξης των παραγωγικών ζώων είναι η εκμετάλλευσή τους, αλλά και η κατανάλωση των ίδιων, συνεπώς και η θανάτωσή τους με σκοπό την διατροφή των ανθρώπων. Το οξύμωρο είναι ότι η θανάτωση, που αποτελεί την έσχατη μορφή κακοποίησης (και που για τα ζώα συντροφιάς αυτό συνιστά κακούργημα), για τα περισσότερα παραγωγικά ζώα απλώς αποτελεί τον λόγο ύπαρξής τους. Βεβαίως, όπως θα αναπτύξουμε, στο πλαίσιο της παρούσας μελέτης, υπάρχει νομοθετικό πλαίσιο τόσο εθνικό, όσο υπερεθνικό, που απαγορεύει την κακοποίηση και των παραγωγικών ζώων, ωστόσο αυτό δεν είναι αρκε-

τό για να αποτρέψει τις ευρύτατες μορφές κακοποίησης και εκμετάλλευσης των παραγωγικών ζώων.

Ας σημειωθεί ότι, παρά το γεγονός ότι τα τελευταία πενήντα χρόνια ο αριθμός των ανθρώπων στον πλανήτη έχει διπλασιαστεί, η κατανάλωση του κρέατος έχει τριπλασιαστεί. Υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο θανατώνονται 92,2 δισεκατομμύρια παραγωγικά ζώα για το κρέας τους, εκ των οποίων 84,6 δισεκατομμύρια όρνιθες και επιπλέον 200-300 δισεκατομμύρια θαλάσσια είδη. Οι αριθμοί είναι συγκλονιστικοί, οι πρακτικές θανάτωσης των ζώων τρομακτικές, αλλά και οι συνέπειες για την υγεία των ανθρώπων και ολόκληρο τον πλανήτη ανυπολόγιστες. Τα τελευταία μόλις χρόνια οι επιστήμονες έχουν αρχίσει να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου και να συσχετίζουν την αύξηση κρουσμάτων σοβαρών ασθενειών, ιδίως καρκίνου, με την κατανάλωση ζωικών προϊόντων, αλλά και να συνδέουν το φαινόμενο του θερμοκηπίου με την εντατική κτηνοτροφία.

Η παρούσα μελέτη έχει στόχο να συμβάλλει στον προβληματισμό και στον επιστημονικό διάλογο για τη βελτίωση της νομοθεσίας και τη μείωση πρακτικών κακοποίησης των παραγωγικών ζώων.

Η μελέτη διακρίνεται σε τέσσερις κύριες ενότητες. Στην πρώτη, προσεγγίζονται οι μορφές της κακοποίησης των παραγωγικών ζώων στο πλαίσιο της εντατικής κτηνοτροφίας, τοποθετώντας σε ιδιαίτερες υποενότητες την κακοποίηση των παραγωγικών ζώων κατά τη μεταφορά και τον τρόπο σφαγής τους, συμπεριλαμβανομένης και της ιδιαίτερης κακοποίησης που συντελείται στο πλαίσιο θρησκευτικής σφαγής, καθώς και την έμμεση κακοποίηση μέσω της διατροφής και της εν γένει χορήγησης χημικών ουσιών, αναλύοντας τις κυριότερες χημικές ουσίες και τις συνέπειές τους για την υγεία των ζώων.

Στη δεύτερη ενότητα, αναλύεται το νομοθετικό πλαίσιο τόσο σε εθνικό, όσο και υπερεθνικό επίπεδα, με ενδεικτικά παραδείγματα αλλοδαπών δικαίων. Παράλληλα, σε ιδιαίτερη υποενότητα, εντοπίζονται τα κυριότερα προβλήματα από την εφαρμογή του νομοθετικού πλαισίου. Στη συνέχεια, στην τρίτη ενότητα, εξετάζονται οι συνέπειες της κακοποίησης των ζώων για τον

άνθρωπο και το περιβάλλον, αναλύοντας σε αντίστοιχες υποενότητες τις κατηγορίες τοξικών ουσιών που διεισδύουν στον ανθρώπινο οργανισμό μέσω των ζωικών προϊόντων, καθώς και την επίδραση του παραγόμενου ζωικού προϊόντος από τη σύνθεση των ζωοτροφών σε συνδυασμό με τις επωάζουσες βακτηριακές λοιμώξεις και ασθένειες και τέλος, τις λανθάνουσες συνέπειες της εργοστασιακής κτηνοτροφίας για το ίδιο το περιβάλλον.

Στην τέταρτη και τελευταία ενότητα παρουσιάζονται τα πορίσματα της έρευνας που αποτυπώνει τη γνώμη του κοινού για την κακοποίηση των παραγωγικών ζώων. Η ενότητα αυτή διακρίνεται σε τρεις υποενότητες. Στην πρώτη, παρουσιάζονται τα πορίσματα με βάση τις απαντήσεις σε κάθε μία από τις τριάντα ερωτήσεις του ερωτηματολογίου (που παρατίθεται σε παράρτημα) και στη δεύτερη, τα πορίσματα συγκεντρωτικά. Τέλος, στην τρίτη και τελευταία υποενότητα, εξετάζεται η αλλαγή της αντίληψης των καταναλωτών ζωικών προϊόντων σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση.

I

Προσέγγιση των μορφών της κακοποίησης
των παραγωγικών ζώων στο πλαίσιο
της εντατικής κτηνοτροφίας

Στο πλαίσιο της παρούσας μελέτης αναφερόμαστε στην κακοποίηση των παραγωγικών ζώων στο πλαίσιο της εντατικής κτηνοτροφίας. Σ’αυτή την ενότητα εξετάζουμε τη στενή έννοια της κακοποίησης ή άμεση κακοποίηση, δηλ. οποιαδήποτε βάναυση μεταχείριση ή βίαια συμπεριφορά κατά του ζώου, στην οποία περιλαμβάνεται και η κακοποίηση που υφίσταται το ζώο κατά τη διαδικασία μεταφοράς και σφαγής του (που λόγω της ιδιαιτερότητας θα αναλύσουμε σε ξεχωριστή ενότητα). Επίσης, στην ίδια ενότητα, επιλέξαμε να αναπτύξουμε και την έννοια της ευζωίας των ζώων γιατί η κακοποίηση συνιστά εν πρώτοις παραβίαση των κανόνων ευζωίας, καθώς και την έννοια της εκμετάλλευσης που —αν και πρόκειται για ξεχωριστή έννοια— στα παραγωγικά ζώα, ιδίως στην εντατική κτηνοτροφία, φτάνει μέχρι του σημείου κακοποίησης τους.

Στη συνέχεια, διακρίνουμε την ευρεία έννοια της κακοποίησης ή έμμεση κακοποίηση, που περιλαμβάνει τη χορήγηση χημικών ουσιών στα ζώα είτε μέσω της διατροφής τους, είτε μέσω της χορήγησης φαρμάκων ή ενέσιμων σκευασμάτων απ’ευθείας στα ζώα είτε για την πρόληψη ασθενειών, είτε για την αύξηση της παραγωγής και η οποία έχει συνέπειες τόσο στα ίδια τα ζώα, όσο και στον άνθρωπο μέσω της κατανάλωσης ζωικών προϊόντων, αλλά και στο ίδιο το περιβάλλον μέσω της βιοσυσσώρευσης. Αυτή η τελευταία αποτελεί και την πιο εκτεταμένη μορφή κακοποίησης, όχι μόνο γιατί γίνεται συστηματικά στα ζώα, αλλά και γιατί είναι περισσότερα τα υποκείμενα της κακοποίησης (ζώα, άνθρωποι, περιβάλλον). Δυστυχώς, στο πλαίσιο της έρευνας διαπιστώσαμε ότι γίνεται συστηματική χρήση παρασιτοκτόνων,

αντιμικροβιακών και ακόμη και προληπτική χρήση αντιβιοτικών (παρ’όλο που έχει απαγορευτεί από την Ε.Ε.).

1. Άμεση κακοποίηση ή κακοποίηση με στενή έννοια

Η στενή έννοια της κακοποίησης δίνεται από τον ορισμό που περιέχεται στο άρθρο 24 παρ. 1 περιπτώσεις α΄ και β΄ του Ν. 4830/2021, όπου απαγορεύεται: α) η κακή και βάναυση μεταχείριση οποιουδήποτε είδους ζώου, όπως ιδίως ο δραστικός και ο μη ιατρογενής περιορισμός της φυσιολογικής κίνησης, όπως ενδεικτικά η ιπποπέδη, οι μη επιτρεπτές μέθοδοι εκπαίδευσης, η εργασία που δεν προβλέπεται για το είδος του ζώου, η μη σύννομη αναπαραγωγή, ο εκούσιος τραυματισμός με απλή σωματική βλάβη, καθώς και β) ο φόνος και ο βασανισμός αυτού με την εσκεμμένη πρόκληση έντονου σωματικού πόνου ή σωματικής εξάντλησης, επικίνδυνης για την υγεία τους, ιδίως με δηλητηρίαση, στραγγαλισμό, απαγχονισμό, πνιγμό/πνιγμονή, πρόκληση εγκαύματος, θερμοπληξία, ηλεκτροπληξία, κρυοπαγήματα, σύνθλιψη, ακρωτηριασμό (μη θεραπευτικό), πυροβολισμό (πρόκληση τραύματος ή θάνατος ζώου), ο εκούσιος τραυματισμός (βαριά, επικίνδυνη σωματική βλάβη), ή η κτηνοβασία και η σεξουαλική κακοποίηση ζώου. H κακοποίηση στην παραπάνω (β) περίπτωση συνιστά πλέον κακούργημα και διώκεται αυτεπαγγέλτως (άρθ. 24). Ο νόμος αναφέρει ρητώς ότι οι καταγγελίες δύναται να είναι και ανώνυμες (άρθ. 25 παρ.2). Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι στην έννοια της κακοποίησης δεν περιλαμβάνεται μόνο η ενεργητική κακοποίηση με συγκεκριμένες πράξεις π.χ. βασανισμού, αλλά στην έννοια της «κακής και βάναυσης μεταχείρισης» εντάσσονται και παραλείψεις, όπως η μη σίτιση του ζώου ή μη περίθαλψη αυτού.

Αξίζει να αναφερθεί επίσης, ότι ναι μεν ο Ν. 4830/2021 υιοθετήθηκε κυρίως για τα ζώα συντροφιάς, ωστόσο το άρθρο 24 αναφέρεται στην «κακοποίηση των ζώων», χωρίς να γίνεται διάκριση ή ρητή αναφορά στα ζώα συντροφιάς και συνεπώς εύλογα μπορεί να συναχθεί ότι ο νόμος καλύπτει όλα τα ζώα, συμπεριλαμβανομένων και των παραγωγικών. Άλλωστε, η νομολογία έχει αποφανθεί ότι η απαγόρευση αυτή καλύπτει κάθε ζώο «ανεξαρτήτως του αν είναι ζώο συντροφιάς».

1.1. Η έννοια της ευζωίας

Για να οριοθετηθεί επαρκώς η έννοια της κακοποίησης των παραγωγικών ζώων, θα πρέπει παράλληλα να διερευνηθεί και η έννοια της ευζωίας τους. Ευζωία (αγγλικά: Animal Welfare) είναι η καλή φυσική και ψυχική κατάσταση του ζώου σε σχέση με τις συνθήκες στις οποίες διαβιεί και πεθαίνει. Καλές συνθήκες ευζωίας υπάρχουν όταν τα ζώα είναι υγιή, αισθάνονται ασφάλεια και άνεση στο περιβάλλον που διαβιούν, διατρέφονται καλά, έχουν τη δυνατότητα να εκφράζουν την επιθυμητή σε αυτά συμπεριφορά και δεν υποφέρουν από δυσάρεστες καταστάσεις. Η ικανοποίηση των βασικών αναγκών για συντήρηση, ανάπτυξη και αναπαραγωγή, όμως, δε σημαίνει ότι υπάρχει και ευζωία. Η έννοια της ευζωίας συνδέεται με το αν αισθάνεται καλά το ζώο.

Στα άρθρα 3-7 της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης «περί προστασίας των ζώων στις εκτροφές» (κύρωση με Ν. 1444/1984 (ΦΕΚ 78/Α/30-5-

1984), παρατίθεται το πλαίσιο ευζωίας των ζώων με τις «πέντε ελευθερίες» των ζώων. Συγκεκριμένα:

1) Ελευθερία από πείνα και δίψα: Η Σύμβαση προβλέπει ότι στα ζώα πρέπει να παρέχεται τροφή υγιεινή, κατάλληλη με βάση το είδος και την ηλικία τους και ποσότητα που να καλύπτει τις θρεπτικές τους ανάγκες. Το ίδιο ισχύει και για το νερό, το οποίο πρέπει να είναι ικανοποιητικό τόσο σε ποσότητα όσο και ποιότητα. Δεν επιτρέπεται η περιττή ταλαιπωρία του ζώου ή και η βλάβη αυτού λόγω της μη ικανοποίησης των αναγκαίων διατροφικών του αναγκών.

2) Ελευθερία από άσκοπη ταλαιπωρία και καταπόνηση: πρέπει να λαμβάνεται μέριμνα για τον χώρο σταβλισμού και ανάπαυσης των ζώων ώστε να μην συντρέχει κίνδυνος τραυματισμού αυτών. Επιπλέον πρέπει οι συνθήκες διαβίωσης τους να παρομοιάζουν με τις φυσιολογικές συνθήκες υπό τις οποίες θα διαβιούσαν εκτός των κτηνοτροφικών μονάδων. Η κυκλοφορία του αέρα, η θερμοκρασία, η υγρασία, η συγκέντρωση αερίων, το ποσοστό κονιορτού, καθώς και ο φωτισμός πρέπει να ρυθμίζονται, ώστε τα ζώα να μην δυσφορούν κατά τη διαβίωση τους στο χώρο.

3) Ελευθερία από πόνο, τραυματισμό ή ασθένειες: στα ζώα πρέπει να παρέχεται άμεσα η κατάλληλη διάγνωση και θεραπεία και κτηνιατροφαρμακευτική περίθαλψη από ειδικευμένο πρόσωπο. Μέριμνα πρέπει να λαμβάνεται επίσης στην πρόληψη των ασθενειών στα ζώα και μετέπειτα στον περιορισμό της εξάπλωσης αυτών, ούτως ώστε να μην κινδυνεύσουν τα υπόλοιπα ζώα.

4) Ελευθερία από φόβο και αγωνία: τα ζώα που παραμένουν σε εγκαταστάσεις εκτροφής πρέπει να λαμβάνουν συχνή και κατάλληλη ανθρώπινη προσοχή. Οι άνθρωποι που είναι υπεύθυνοι για την διαβίωση τους, ελέγχουν και προσαρμόζουν τις συνθήκες, ούτως ώστε να μην καταπονούνται τα ζώα.

5) Ελευθερία κίνησης και έκφρασης φυσιολογικής συμπεριφοράς, με κατάλληλες συνθήκες διαβίωσης και κοινωνικοποίησης: τα ζώα πρέπει να κινούνται ελεύθερα και να μην παραμένουν περιορισμένα, προσδεδεμένα ή αλυσοδεμένα. Επιπλέον η επαφή των παραγωγικών ζώων με αλλά ζώα είναι απαραίτητη για την προαγωγή της εκ φύσεως τους κανονικής συμπεριφοράς.

Οι παραπάνω ελευθερίες διασφαλίζονται και στον Ν. 4830/2021 «Νέο πλαίσιο για την ευζωία των ζώων συντροφιάς - Πρόγραμμα «AΡΓΟΣ» και λοιπές

διατάξεις», ο οποίος ορίζει στο άρθ.2 ως «ευζωία»: την καλή φυσική και ψυχική κατάσταση του ζώου σε σχέση με τις συνθήκες στις οποίες διαβιεί και πεθαίνει. Έτσι, σύμφωνα με τον νόμο, ένα ζώο ζει σε συνθήκες ευζωίας εάν: (α) έχει εξασφαλισμένο άνετο, ασφαλές, υγιεινό και κατάλληλο κατάλυμα, προσαρμοσμένο στον φυσικό τρόπο διαβίωσής του, (β) δεν υποφέρει από καταστάσεις, όπως πόνος, φόβος και αγωνία και (γ) είναι ικανό να εκφράζει συμπεριφορές, οι οποίες είναι σημαντικές για την καλή φυσική και ψυχική του κατάσταση. Κατ’αυτή την έννοια, η κακοποίηση του ζώου συνιστά και παραβίαση των κανόνων ευζωίας του ζώου.

Στην έννοια της κακοποίησης μπορεί να περιληφθεί κάθε είδους καταπόνηση ή ταλαιπωρία, που προσβάλλει τους κανόνες ευζωίας του ζώου, λαμβάνοντας υπόψη βέβαια ότι οι κανόνες αυτοί διαφέρουν ανάλογα με το είδος και το γενότυπο του ζώου. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ανάλογα με την καταπόνηση του ζώου και την ακατάλληλη μεταχείριση και συμπεριφορά, οποιαδήποτε παραβίαση των κανόνων ευζωίας του ζώου μπορεί να στοιχειοθετεί και άμεση κακοποίηση.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στην Ελλάδα η ευζωία των παραγωγικών ζώων περιορίζεται στις ελάχιστες απαιτήσεις που απορρέουν από τις εθνικές και υπερεθνικές διατάξεις, γεγονός που μειώνει την πραγματική προστασία της υγείας των ζώων, αλλά και τη δημόσια υγεία.

1.2. Διάκριση κακοποίησης από εκμετάλλευση ζώων

Στο σημείο αυτό, πρέπει να γίνει διαχωρισμός της έννοιας της κακοποίησης από αυτήν της εκμετάλλευσης, γιατί οι δύο έννοιες είναι κατ’αρχάς αυτόνομες. Με την εκμετάλλευση νοείται η χρήση (του ζώου) για αποκόμιση οικο-

νομικού κέρδους με τρόπο θεμιτό ή αθέμιτο και αυτό καθιστά την έννοια αυτή αυτόνομη από αυτήν της κακοποίησης. Ωστόσο, συχνά φαίνεται να συμπορεύονται παράλληλα στη μεταχείριση των παραγωγικών ζώων από τους ανθρώπους, ιδίως στο πλαίσιο της εντατικής κτηνοτροφίας.

Παρατηρείται, λοιπόν, το εξής παράδοξο: δύο έννοιες εντελώς αυτόνομες μεταξύ τους (εκμετάλλευση και κακοποίηση) κατορθώνουν να υπεισέρχονται η μία στην άλλη και να αλληλοσυνδέονται τόσο στενά, ώστε εν τέλει να καθίσταται αρκετά δύσκολο να διακρίνει κανείς που είναι τα όρια της κάθε έννοιας. Σ’αυτή την περίπτωση, είναι χρήσιμο να αναζητήσει κανείς τα κριτήρια που διακρίνουν τις αλληλοσυνδεόμενες έννοιες.

Εν πρώτοις, ένα από τα βασικότερα κριτήρια που διακρίνει την κακοποίηση από την εκμετάλλευση, γίνεται αμέσως γνωστό από τον ίδιο τον ορισμό της εκμετάλλευσης: η ύπαρξη κέρδους, οικονομικού ή μη. Και ενώ για τα ζώα συντροφιάς η έννοια της εκμετάλλευσης είναι απαγορευμένη, η εκμετάλλευση των παραγωγικών ζώων, αλλά και των προϊόντων τους θεωρείται συνυφασμένη με την ύπαρξη αυτών, αφού —εδώ και πολλά χρόνια— είναι ιδιαίτερα κερδοφόρα για τους ανθρώπους από την κατανάλωση κρέατος για τροφή ή δέρματος και μαλλιού για ρουχισμό, μέχρι και τη διεξαγωγή μονομαχιών, αγώνων και διοργάνωση εντυπωσιακών θεαμάτων για διασκέδαση (όπως το τσίρκο). Η ίδια η ύπαρξη των παραγωγικών ζώων με σκοπό τη θανάτωσή τους για κατανάλωση περιέχει μια αντίφαση με την έννοια της κακοποίησης, αφού η θανάτωση αποτελεί το έσχατο σημείο της κακοποίησης. Ωστόσο, η νομοθεσία επιτρέπει αυτή την «κακοποίηση» για τα παραγωγικά ζώα.

Ένα δεύτερο βασικό κριτήριο είναι ο τρόπος και η συχνότητα εκμετάλλευσης του ζώου. Αν η εκμετάλλευση εξαντλεί το ζώο σωματικά (ή και ψυχικά) αυτό συνιστά κακοποίηση και μάλιστα άμεση. Η ψυχική εξάντληση ή δυσφορία του ζώου έχει μεγάλη σημασία, παρά το γεγονός ότι για την εντατική κτηνοτροφία αυτό είναι αδιάφορο. Στο πλαίσιο της εντατικής κτηνοτροφίας η άνευ μέτρου εκμετάλλευση του ζώου, που προϋποθέτει ζώα ακινητοποιημένα, στοιβαγμένα σε μικρούς χώρους με ακατάλληλη και μη

φυσική τροφή, καθώς και οι απαράδεκτες συνθήκες μεταφοράς και σφαγής —που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της παραγωγικής εκμετάλλευσης των ζώων— προσεγγίζει (και εντάσσει) την έννοια της εκμετάλλευσης στην έννοια της κακοποίησης.

Ας σημειωθεί ότι η νομοθεσία —παρά το γεγονός ότι περιέχει πλέον κανόνες για την απαγόρευση της κακοποίησης και για την ευζωία των ζώων— συνεχίζει να κατατάσσει όλα τα ζώα στο εμπράγματο δίκαιο, δηλαδή τα θεωρεί αντικείμενα δεκτικά εξουσίασης και όχι έμβια όντα, που νιώθουν πόνο, αγωνία, ταλαιπωρία και δημιουργούν δεσμούς με άλλα ζώα του είδους τους.

1.3. Φαινομενολογία κακοποίησης και περιστατικά εκμετάλλευσης (ενδεικτικά)

Στην παρούσα ενότητα παρουσιάζουμε ενδεικτικά ορισμένες περιπτώσεις κακοποίησης και εκμετάλλευσης ζώων.

Μεταξύ των περιπτώσεων άμεσης κακοποίησης, που συναντήσαμε στο πλαίσιο της έρευνας, είναι χαρακτηριστικά η ιπποπέδη («παστούρωμα»), δηλαδή το δέσιμο των ποδιών ενός ζώου μεταξύ τους ή το δέσιμο του ενός ποδιού με το κεφάλι, καθιστώντας το ζώο ανήμπορο να κινηθεί και προκαλώντας του παράλληλα έντονο πόνο. Η πρακτική αυτή χρησιμοποιείται είτε για να αποτρέψει τα ζώα από το να ξεφύγουν από τον χώρο που φυλάσσονται, είτε για να επιταχύνει την πάχυνση τους λόγω της έλλειψης κίνησης. Τούτο συμβαίνει μόνο και μόνο για να μην επιβαρυνθούν οι ιδιοκτήτες τους με περιττά έξοδα, όπως οι περιφράξεις ή η επιτήρησή τους. Στις περισσότερες δε περιπτώσεις, τα παστουρωμένα ζώα παραμένουν απροφύλακτα από ακραίες καιρικές συνθήκες ακόμα και τους θερμούς μήνες του καλοκαιριού. Η πρακτική αυτή έχει σοβαρότατες συνέπειες, αφού προκαλεί πληγές στα ζώα, μυοσκελετικές κακώσεις, μέχρι και ακρωτηριασμό, ενώ στερεί από τα ζώα τη δυνατότητα εκδήλωσης φυσιολογικής για το είδος τους συμπεριφοράς.

Άλλη περίπτωση είναι ο εγκλεισμός μεγάλου αριθμού ζώων σε δυσανάλογα μικρό χώρο, ειδικά στα πουλερικά, που αποτελεί επίσης κακοποίηση, καθώς τους προκαλεί πόνο τόσο από την παρατεταμένη ακινησία, όσο και από τραυματισμούς που προκαλούνται μεταξύ των ζώων.

Αξίζει να σημειωθεί, ότι από τα περιστατικά που καταγράφονται στον τύπο καθίσταται σαφές ότι αυτά είναι πολλά, ωστόσο, απ’ότι φαίνεται, οι κυρώσεις κατά των δραστών δεν είναι συχνές.

Ενδεικτικά, μερικά από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι κατ’αρχάς από μία Κτηνοτροφική μονάδα στη Κω, όπου πενήντα στο σύνολο αγελάδες, διαβιούσαν σε άθλιες συνθήκες, υποσιτισμένες και αποστεωμένες. Εύλογα συμπεραίνεται, ότι στα ζώα αυτά δεν παρεχόταν η απαιτούμενη, για την καλή υγεία τους, ποσότητα και ποιότητα τροφής, όπως ο νόμος ορίζει. Οι δράστες παραπέμφθηκαν για παράβαση του νόμου περί προστασίας των ζώων σε βαθμό πλημμελήματος σύμφωνα με το άρθ. 34 παρ. 2 του Ν. 4830/2021.

Δεύτερο παράδειγμα είναι περιστατικό που καταγράφηκε στο Μουζάκι Ζακύνθου, όπου ένας 63χρονος έσερνε μια κατσίκα, δεμένη πίσω από το αυτοκίνητό του. Το ζώο προφανώς δεν ήταν σε θέση να βηματίσει στην ταχύτητα του αυτοκινήτου, με αποτέλεσμα να προκαλείται πόνος από τον βίαιο ελκυσμό του.

Τρίτο παράδειγμα είναι αυτό του συχνού περιορισμού χοιρομητέρων σε εξαιρετικά μικρό χώρο, με σκοπό την απρόσκοπτη ενασχόλησή τους με την θρέψη των νεαρών χοίρων. Οι χοιρομητέρες δεν έχουν την δυνατότητα να κινηθούν και σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη και να σηκωθούν, καθώς έχουν περιοριστεί πλήρως. Γίνεται αντιληπτό ότι ο περιορισμός αυτός βλάπτει την υγεία των ζώων αυτών.

Όσον αφορά στη σύμπτωση της έννοιας της εκμετάλλευσης με αυτήν της κακοποίησης των παραγωγικών ζώων, χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ένα περιστατικό με χριστουγεννιάτικες φάτνες. Το 2022, στην πλατεία Αγ. Νικολάου στον Βόλο, τοποθετήθηκαν δύο φάτνες με πρόβατα και πόνυ ώστε να αποτελέσουν θέαμα για το κοινό. Το γεγονός προκάλεσε την έντονη αντίδραση του Συλλόγου Κτηνιάτρων, ωστόσο αυτό δεν εμπόδισε τον Δήμαρχο Βόλου να επανατοποθετήσει τη φάτνη και το 2023. Γιατί, όμως, πρόκειται για κακοποίηση των ζώων που υπήρχαν μέσα στη φάτνη, ιδιαίτερα παρά τη διαβεβαίωση του Δήμου πως τα ζώα φυλάσσονταν διαρκώς και είχαν άμεση πρόσβαση σε φρέσκο νερό και τροφή; Το περιστατικό συνιστά κακοποί-

ηση, διότι η έκθεση των ζώων σε ευρύ κοινό και μουσική (που συνήθως συνοδεύει τέτοια δρώμενα) προκαλεί αναμφισβήτητα ψυχολογική ένταση στα ζώα. Επιπλέον, από το δρώμενο αυτό, ο Δήμος του Βόλου ωφελήθηκε οικονομικά με τον τουρισμό και τη δημοσιότητα που αυτό προσέλκυσε, συνεπώς τίθεται και το ζήτημα εκμετάλλευσης των ζώων.

Ωστόσο, η πραγματική εκμετάλλευση (που αγγίζει τα όρια της κακοποίησης), είναι η χρήση γαϊδουριών για μεταφορά αποσκευών και τουριστών στο νησί της Ύδρας. Όπως είναι γνωστό, στο συγκεκριμένο νησί απαγορεύονται οι μετακινήσεις με όχημα, συνεπώς οι κάτοικοι εφηύραν ένα άλλο μέσο διευκόλυνσης των μεταφορών και μετακινήσεων. Δεκάδες γαϊδούρια μεταφέρουν από ανθρώπους με τις βαλίτσες τους, μέχρι και ολόκληρες οικοσκευές (ντουλάπες, πολυθρόνες και ψυγεία), ενώ παράλληλα πρέπει να υπομείνουν τον καλοκαιρινό ήλιο, την αυξημένη θερμοκρασία και την πολυφωνία και την πολυκοσμία γύρω τους. Μόλις το 2024 ο Δήμος κατασκεύασε σκίαστρο στο λιμάνι μετά από πολυάριθμες καταγγελίες τουριστών.

Η κακοποίηση των παραγωγικών ζώων είναι κατά βάση ανθρωπογενής, οφείλεται δηλαδή σε ανθρώπινες δραστηριότητες, που βλάπτουν τα ζώα είτε άμεσα είτε έμμεσα προκειμένου να επιτευχθεί μεγιστοποίηση της πα-

ραγωγικότητας. Προκειμένου να γίνουν ευρύτερα γνωστοί και κατανοητοί οι τρόποι βλάβης των ζώων προτάθηκε η δημιουργία τεσσάρων τύπων βλαβών. Στους τύπους αυτούς αντιστοιχήθηκαν ανθρώπινες δραστηριότητες που συνδέονται συναφώς και βλάπτουν την ευζωία των ζώων. Η σειρά με την οποία κατατάσσονται οι βλάβες δεν σχετίζεται με την συχνότητα που αυτές προκαλούνται ούτε με την επιβλαβέστερη συνέπεια στην ευζωία των ζώων. Συγκεκριμένα οι τύποι βλάβης αναπτύσσονται ως εξής:

Τύπος 1: διατήρηση αιχμάλωτων ζώων για συντροφιά, κτηνοτροφία, ψυχαγωγία, εργαστηριακή χρήση, ιπποδρομίες, ασφάλεια κλπ. (οικόσιτα ζώα).

Τύπος 2: πρόκληση σκόπιμης βλάβης στα ζώα π.χ. σφαγή, αλιεία, κυνήγι, τοξικολογικές δοκιμές (άγρια και οικόσιτα ζώα).

Τύπος 3: πρόκληση άμεσης, αλλά ακούσιας βλάβης μέσω π.χ. εκκαθάρισης/εκχέρσωσης γης, σύγκρουσης από οχήματα (άγρια ζώα).

Τύπος 4: αρνητική επίδραση στην ευζωία των ζώων έμμεσα διαταράσσοντας τα οικολογικά συστήματα, όπως κλιματική αλλαγή, ρύπανση.

Με βάση την κατηγοριοποίηση αυτή χαρακτηρίστηκαν οι βλάβες που προκλήθηκαν στα ζώα στον παρακάτω πίνακα, που καταγράφηκαν κάποια δημοσιευμένα περιστατικά κακοποίησης.

Περιστατικά κακοποίησης παραγωγικών ζώων

2. Κακοποίηση σχετικά με τον τρόπο μεταφοράς και σφαγής των ζώων

Στην άμεση ή στενή έννοια της κακοποίησης δεν θα πρέπει να λησμονήσουμε δυο ακόμη μορφές που συνδέονται με τον τρόπο μεταφοράς και τον τρόπο σφαγής των ζώων (συμπεριλαμβανομένης της σφαγής χωρίς αναισθησία για θρησκευτικούς λόγους), που —πέρα από την βάναυση μεταχείριση του ζώου— καθιστούν τα ζώα διπλά τοξικά για τον άνθρωπο λόγω των τοξινών που εκλύονται στον οργανισμό του ζώου από την αγωνία στην οποία υποβάλλεται.

Ωστόσο, παρά τις ρητές επιταγές της ευρωπαϊκής νομοθεσίας στην πράξη οι παραβιάσεις είναι και πολλές και συχνές.

2.1. Κακοποίηση κατά τη μεταφορά των ζώων

To 2021, στην Ε.Ε. εκτρέφονταν 142 εκατομμύρια χοίροι, 76 εκατομμύρια βοοειδή, 60 εκατομμύρια πρόβατα, 11 εκατομμύρια κατσίκες και δισεκατομμύρια πουλερικά. Κατά τη διάρκεια της ζωής τους, αυτά τα ζώα μπορεί να ταξιδεύουν από τη μία φάρμα στην άλλη για αναπαραγωγή ή πάχυνση, ή σε σφαγεία για σφαγή. Στις περισσότερες περιπτώσεις, παραμένουν στην ίδια χώρα, αλλά ενδέχεται να ταξιδέψουν επίσης σε άλλο κράτος μέλος ή σε άλλη χώρα εκτός Ε.Ε. Οι αποστάσεις και η διάρκεια του ταξιδιού μπορεί να διαφέρουν σημαντικά.

Παρά το γεγονός ότι —όπως θα αναλύσουμε κατωτέρω— υπάρχει εκτενές νομοθετικό υπερεθνικό πλαίσιο, οι συνθήκες κατά τη μεταφορά ζω-

ντανών ζώων είναι επιεικώς απαράδεκτες. Σ’αυτό έχει συμβάλει η αύξηση της παραγωγής και των εξαγωγών ζωντανών ζώων. Ας σημειωθεί ότι οι χώρες της Ε.Ε. είναι σημαντικοί εξαγωγείς και εισαγωγείς ζώντων ζώων. Η συνολική μεταφορά ζώντων ζώων στην Ε.Ε. ανέρχεται σε περίπου 1,6 δισεκατομμύρια ετησίως. Σε παγκόσμιο επίπεδο η μεταφορά ζώντων ζώων ξεπερνά τα δύο δισεκατομμύρια. Μόνο κατά την περίοδο 2014-2017, η μεταφορά ζώντων βοοειδών, πουλερικών, αιγοπροβάτων, χοίρων και ιπποειδών, από την Ε.Ε. προς την Τουρκία, τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση ανατολή, αυξήθηκε κατά περισσότερο από 60% και έφτασε τους 568.000 τόνους.

Το άρθ. 4 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την προστασία των ζώων κατά τις διεθνείς μεταφορές (όπως κυρώθηκε με τον Ν. 3337/2005) απαιτεί ρητώς: α) τα ζώα να μεταφέρονται κατά τρόπο που να εγγυάται την ευημερία τους, περιλαμβανομένης και της υγείας αυτών, β) στο βαθμό που είναι δυνατό, τα ζώα να μεταφέρονται στον τόπο προορισμού τους χωρίς καθυστέρηση, γ) τα ζώα να τελούν υπό κράτηση, μόνο όταν είναι απολύτως απαραίτητο για την ευημερία τους ή για σκοπούς ελέγχου ασθενειών και επιπλέον, εάν κρατούνται, θα πρέπει να γίνονται οι κατάλληλες διευθετήσεις για τη φροντίδα τους και, εάν χρειάζεται, την εκφόρτωση και παραμονή τους. Επιπλέον, κάθε Συμβαλλόμενο Μέρος πρέπει να λάβει τα απαραίτητα μέτρα για την αποφυγή ή τη μείωση της καταπόνησης των ζώων στο ελάχιστο, σε περιπτώσεις όπου απεργίες ή άλλες απρόβλεπτες καταστάσεις, παρακωλύουν την αυστηρή εφαρμογή των διατάξεων της παρούσας Σύμβασης στο έδαφός του. Επίσης, το άρθ. 11 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τις διεθνείς μεταφορές των ζώων σαφώς αναφέρει ότι «τα ζώα πρέπει να προετοιμάζονται για το ταξίδι προορισμού τους, να συνηθίσουν στη ζωοτροφή που πρόκειται να τους παρέχεται και να είναι σε θέση να χρησιμοποιούν τα συστήματα παροχής νερού και τροφής, θα πρέπει να τους παρέχεται νερό, ζωοτροφή και διάστημα ανάπαυσης, όσο χρειάζεται» (παρ. 1).

Ωστόσο, οι παραβιάσεις ευρωπαϊκού πλαισίου είναι αναρίθμητες και σ’αυτό συμβάλλει το γεγονός ότι η νομοθεσία της Ε.Ε. για τη μεταφορά ζώων δεν εφαρμόζεται ομοιόμορφα σε όλα τα Κράτη μέλη. Το ίδιο ισχύει και για το εθνικό νομοθετικό πλαίσιο. Αρκεί μια ανάγνωση των εκθέσεων του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης για όλες τις περιφέρειες της χώρας για να διαπιστώσει κανείς το εύρος και την σοβαρότητα των παραβιάσεων. Ενδεικτικά, αναφέρουμε μερικά από τα σημαντικότερα ευρήματα παραβιάσεων στις εκτροφές ζώων, όπως καταγράφηκαν στις παραπάνω αναφερθείσες εκθέσεις για το 2023.

• Το δάπεδο των οχημάτων δεν ήταν αντιολισθητικό και τα ζώα έπεφταν το ένα πάνω στο άλλο. Επιπλέον το δάπεδο ήταν γεμάτο ακαθαρσίες παρά το γεγονός ότι η νομοθεσία σαφώς αναφέρει ότι το δάπεδο στα μεταφορικά μέσα ή τα κοντέινερ θα πρέπει να είναι αντιολισθητικό, ώστε να αποφεύγεται η ταλαιπωρία, η καταπόνηση και ο τραυματισμός των ζώων και να ελαχιστοποιείται η διαρροή ούρων και περιττωμάτων.

• Σε μεταφορά βοοειδών πραγματοποίηση του ταξιδιού υπό υψηλές θερμοκρασίες και ανεπαρκής συντονισμός των διάφορων τμημάτων του ταξιδιού από πλευράς διοργανωτή με δυσμενείς συνέπειες στη διαβίωση των ζώων.

• Σε μεταφορά χοίρων οι χοίροι δεν μπορούσαν να ξαπλώνουν, υπήρχε αυξημένη πυκνότητα φόρτωσης και εμφάνιζαν συμπτώματα αυξημένου στρες.

• Σε μεταφορά προβάτων διαπιστώθηκε ρυπαρότητα του κάτω μέρος του σώματος των ζώων με ακαθαρσίες και σχεδόν πλήρης απουσία στρωμνής με συνέπεια την κακή ισορροπία, την αυξημένη καταπόνηση και αυξημένο κίνδυνο για τραυματισμό των ζώων.

• Επίσης καταγράφηκε μη συμμόρφωση σχετικά με τον ελεύθερο χώρο, πιο συγκεκριμένα σε σχέση με το ύψος, καθώς τα ζώα δεν μπορούσαν να διατηρήσουν το κεφάλι τους στη φυσιολογική όρθια θέση και επιπλέον λόγω του μικρού ύψους κτυπούσαν το κεφάλι τους στην οροφή. Τέλος, καταγράφηκε λανθασμένος υπολογισμός του συνολικού χώρου αφού σύμφωνα με τον αριθμό των ζώων και το βάρος αυτών η διαθέσιμη επιφάνεια ήταν ανεπαρκής.

• Σε έλεγχο μεταφοράς ιπποειδών, διαπιστώθηκε ακαταλληλότητα οχήματος για μεταφορές έως οκτώ ώρες και πραγματοποίηση της μεταφοράς υπό δυσμενείς καιρικές συνθήκες, πιο συγκεκριμένα υψηλή θερμοκρασία.

• Σε έλεγχο μεταφοράς ορνίθων εντοπίσθηκαν μη συμμορφώσεις που αφορούσαν τις πρακτικές μεταφοράς, τον ελεύθερο χώρο δαπέδου, και το ύψος. Πιο συγκεκριμένα τα κλουβιά ήταν στοιβαγμένα και δεν επέτρεπαν τον έλεγχο των πτηνών δηλαδή την καλή επιθεώρησή τους, ούτε επέτρεπαν την προστασία τους από ακαθαρσίες. Επί-

σης, διαπιστώθηκε απουσία του απαιτούμενου εξοπλισμού για παροχή τροφής και νερού.

• Σε άλλο έλεγχο μεταφοράς ορνίθων οι κυριότερες μη συμμορφώσεις που διαπιστώθηκαν ήταν η τοποθέτηση των κλωβών σε στοίβες χωρίς να ληφθεί μέριμνα για την προστασία των ορνίθων από τις ακαθαρσίες, η επαφή των στηλών αμφίπλευρα με τις διπλανές στήλες των υπόλοιπων κλωβών και κατά συνέπεια ο μη επαρκής αερισμός, η αδυναμία επιθεώρησης όλων των ορνίθων λόγω του τρόπου φόρτωσης των κλωβών.

Βεβαίως, προσπάθειες γίνονται για την ανάπτυξη εργαλείων με στόχο την ευζωία των παραγωγικών ζώων κατά τη μεταφορά,ωστόσο —απ’ότι φαίνεται— αυτές δεν είναι αρκετές. Σε Ψήφισμα που υιοθετήθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 2019, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέφρασε την ανησυχία του για τη μεταφορά των ζώων σημειώνοντας, μεταξύ άλλων, ότι κατά τη μεταφορά τους τα ζώα συχνά ποτίζονται με μολυσμένο νερό, ακατάλληλο για κατανάλωση ή στερούνται πρόσβασης στο νερό λόγω δυσλειτουργίας ή εσφαλμένης τοποθέτησης των συσκευών ποτίσματος (σημείο 60).

2.2. Κακοποίηση κατά τη σφαγή των ζώων

Η Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προστασία των προς σφαγή ζώων ορίζει στο άρθ.2 ότι τα Κράτη μέλη πρέπει να εξασφαλίζουν τις κατάλληλες προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση, κατασκευή και λειτουργία των σφαγείων «προς αποφυγή, κατά το μέτρο του δυνατού, πρόκλησης διεγέρσεων, πόνων και ταλαιπωριών στα ζώα» και γενικότερα θα πρέπει να φροντίζουν, ώστε ν’απαλλάξουν τα ζώα «που θανατώνονται στα σφαγεία ή έξω από αυτά από κάθε πόνο ή ταλαιπωρία που μπορεί να αποφευχθεί». Στο ίδιο πνεύμα τάσσεται και ο Κανονισμός του Συμβουλίου της Ε.Ε. 1099/2009 της 24ης Σεπτεμβρίου 2009 για την προστασία των ζώων κατά τη θανάτωσή τους αναφέρει στο προοίμιο ότι πολλές μέθοδοι θανάτωσης

είναι επώδυνες για τα ζώα και γι’αυτό τον λόγο, η αναισθητοποίηση είναι απαραίτητη προκειμένου να προκαλείται απώλεια αισθητηριακής αντίληψης και ευαισθησίας πριν από τη θανάτωση ή κατά τη διάρκειά της (σημείο 20). Επιπλέον, αναφέρει ότι «τα ζώα ενδέχεται να υποφέρουν όταν οι διαδικασίες αναισθητοποίησης αστοχούν», γι’αυτό θα πρέπει να προβλέπεται «η ύπαρξη κατάλληλου εφεδρικού εξοπλισμού αναισθητοποίησης προκειμένου να περιορίζονται στο ελάχιστο ο πόνος, η αγωνία ή η ταλαιπωρία των ζώων» (σημείο 33).

Ωστόσο, όπως είδαμε παραπάνω, από τις εκθέσεις του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης προκύπτουν σοβαρές παραβιάσεις:

• δεν υπάρχει αντιολησθητικός τάπητας στις συσκευές ακινητοποίησης των βοοειδών

• ο αντιολησθητικός τάπητας της συσκευής ακινητοποίησης των βοοειδών είχε αφαιρεθεί χωρίς να έχει αντικατασταθεί

• οι συσκευές αναισθητοποίησης έχουν χαλασμένους δείκτες και δεν φαίνονται οι τιμές στις ηλεκτρικές παραμέτρους, με συνέπεια η εφαρμογή του ηλεκτρικού ρεύματος για την αναισθητοποίηση να μην είναι επαρκής με την πρώτη εφαρμογή (με συνέπεια την ταλαιπωρία του ζώου).

• μη καταγραφή σε ειδικό έντυπο της αποτελεσματικότητας της αναισθητοποίησης

• ο χρόνος μεταξύ αναισθητοποίησης και αφαίμαξης είναι μεγάλος

• δεν υπάρχουν φυσίγγια όλων των μεγεθών για ζώα που δεν μπορούν να περπατήσουν ώστε να γίνει επί τόπου η αναισθητοποίηση

• μη τοποθέτηση πλακών στήριξης στήθους σε πτηνοτροφεία (είναι υποχρεωτική).

Επιπλέον, πολλές είναι οι παραβιάσεις της νομοθεσίας που, ναι μεν δεν εντάσσονται στην έννοια της άμεσης κακοποίησης, αλλά προσβάλλουν τους κανόνες ευζωίας των ζώων, όπως το ότι δεν λαμβάνονται μέτρα ώστε τα ζώα που δεν σφάζονται αμέσως να έχουν νερό στη διάθεσή τους.