ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ

Ι. ΟΙ ΨΥΧΟΤΡΟΠΕΣ ΟΥΣΙΕΣ

Θα πρέπει να επισημανθεί ότι ο όρος «ναρκωτικά», τόσο από ετυμολογική όσο και από επιστημονική άποψη, είναι λανθασμένος, διότι υποδηλώνει ουσίες που «ναρκώνουν», που θέτουν το άτομο σε λήθαργο.

Ο όρος αυτός πιστεύεται ότι προτάθηκε από τον Γαληνό για να περιγράψει δραστικές ουσίες που μουδιάζουν ή νεκρώνουν, προκαλώντας απώλεια αισθήσεων ή παράλυση. Για τη διαδικασία ή την κατάσταση της έλλειψης αισθήσεων υπάρχουν αναφορές στα ομηρικά έπη καθώς και στην ιατρική του Ιπποκράτη.

Οι πραγματικά ναρκωτικές ουσίες εντούτοις αποτελούν ένα μέρος μόνο των ουσιών που αναφέρονται στα νομοθετικά κείμενα και περιλαμβάνονται στον όρο «ναρκωτικά». Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται στην καθομιλουμένη κυρίως για τις παράνομες εξαρτησιογόνες ή μη ουσίες. Ορθότερο είναι να γίνεται λόγος για τοξικές ψυχοδραστικές ή ψυχοτρόπες ουσίες, οι οποίες επηρεάζουν τις λειτουργίες του κεντρικού νευρικού συστήματος και προκαλούν αλλαγές στη διάθεση, την επίγνωση, τις σκέψεις, τα συναισθήματα ή τη συμπεριφορά, συχνά προκαλούν στο άτομο εξάρτηση από την οποία δεν μπορεί να απαλλαγεί χωρίς επίπονες προσπάθειες και χωρίς τη βοήθεια ειδικών, και στη χειρότερη περίπτωση είναι δυνατόν να προκαλέσουν ακόμα και θάνατο.

Η διάκριση των ουσιών μπορεί να γίνει είτε ανάλογα με την επίδραση που ασκούν στο κεντρικό νευρικό σύστημα, είτε ανάλογα με την ανοχή του οργανισμού σε αυτές, σε συνάρτηση με την τοξικότητα που έχουν. Σε σχέση με

την επίδρασή τους στο κεντρικό νευρικό σύστημα, διακρίνονται σε διεγερτικές, κατασταλτικές και παραισθησιογόνες.

1. Διεγερτικές

Στις διεγερτικές ουσίες ανήκουν, μεταξύ άλλων, οι αμφεταμίνες, οι μεθαμφεταμίνες και η «έκσταση», η κοκαΐνη και το κρακ, η καφεΐνη, η νικοτίνη και η κάνναβη.

α. Αμφεταμίνες – Μεθαμφεταμίνες – Έκσταση

Οι αμφεταμίνες παρασκευάστηκαν για πρώτη φορά το 1887 από τον Ρουμάνο χημικό Lazăr Edeleanu στο πανεπιστήμιο του Βερολίνου, αλλά οι θεραπευτικές τους ιδιότητες για το άσθμα και τη ναρκοληψία ανακαλύφθηκαν το 1927. Χρησιμοποιήθηκαν, μεταξύ άλλων, για τη θεραπεία των υπερκινητικών παιδιών, γνώρισαν μεγάλη διάδοση κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, καθώς και κατά τη δεκαετία του 1960 στα νεανικά κινήματα της εποχής. Αρχικά χρησιμοποιήθηκαν ως βοηθήματα δίαιτας για τη μείωση του σωματικού βάρους, λόγω της ιδιότητάς τους να «κόβουν» την όρεξη. Στις δεκαετίες του 1950 και του 1960 η ιατρική χρήση των αμφεταμινών για την αντιμετώπιση της ήπιας κατάθλιψης ήταν πολύ διαδεδομένη.

Στη συνέχεια κυκλοφορούν με διάφορα εμπορικά ονόματα και χρησιμοποιούνται ως διεγερτικά. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 δεν παρασκευάζονται πια φαρμακευτικά και βρίσκονται μόνο στην παράνομη αγορά. Αποτελούν υποκατάστατο της κοκαΐνης στα χαμηλότερα οικονομικά στρώματα, με παρόμοια δράση, είναι εξίσου καταστροφικές με αυτήν, αλλά η τιμή τους είναι αρκετά χαμηλότερη.

Η αμφεταμίνη ερεθίζει το νευρικό σύστημα. Είναι διεγερτικό του εγκεφάλου, δηλαδή αυξάνει την εγκεφαλική δραστηριότητα και προκαλεί αίσθηση ενέργειας, διαύγειας και όξυνση της πνευματικής λειτουργίας. Υπό την επήρειά της, οι χρήστες συχνά βιώνουν μία προσωρινή ενίσχυση της αυτοπεποίθησής τους και αισθάνονται ιδιαίτερη ενεργητικότητα, καθώς αυτή καταπολεμά το αίσθημα του ύπνου, της κούρασης και της πείνας. Ωστόσο, δεδομένου ότι – όπως είναι φυσικό – δεν εξαφανίζει την ανάγκη για τροφή και ανάπαυση, αλλά απλώς μεταθέτει την ικανοποίησή τους, το αποτέλεσμα είναι ότι

οι εθισμένοι στην αμφεταμίνη καταλήγουν στην πλήρη εξάντληση μετά από μία περίοδο παρατεταμένης χρήσης. Τέλος, η αμφεταμίνη μπορεί να προκαλέσει ευερεθιστότητα, επιθετικότητα και αίσθημα αδημονίας. Ακόμη προκαλεί ταχυκαρδία, εφίδρωση, ξηροστομία, διαστολή στις κόρες των ματιών, ναυτία και εμετό, τέντωμα των μυών της σιαγόνας και φθορά των δοντιών, θολή όραση και αϋπνία.

Η συστηματική χρήση των αμφεταμινών προκαλεί ανοχή, ψυχική εξάρτηση και σωματική εξάρτηση, η οποία δεν είναι ωστόσο τόσο συνηθισμένη. Οι χρήστες αναπτύσσουν γρήγορα ανοχή και οι συχνοί χρήστες μπορεί να έχουν δυσάρεστες παρενέργειες. Για τη διατήρηση του επιθυμητού αποτελέσματος, οι τακτικοί χρήστες αναγκάζονται να αυξάνουν συνεχώς τη δόση τους.

Μετά τη διακοπή της χρήσης, παρουσιάζονται συμπτώματα στέρησης. Οι αμφεταμίνες είναι ψυχικά εθιστικές. Οι χρήστες συχνά αποκτούν εξάρτηση από το φάρμακο προκειμένου να αποφύγουν τα δυσάρεστα συμπτώματα που συνοδεύουν τη λήξη της επενέργειάς του. Δηλαδή, κατάθλιψη, άγχος, ευερεθιστότητα, ληθαργικότητα, κόπωση, αϋπνία και ψυχοκινητική διέγερση. Κατά την περίοδο αυτήν υπάρχει κίνδυνος για αυτοκτονία. Το αποτέλεσμα είναι ο χρήστης να καταφεύγει σε όλο μεγαλύτερες και συχνότερες δόσεις αμφεταμινών ή να παίρνει άλλα πιο ισχυρά φάρμακα ή ουσίες, με συνέπεια την πλήρη εξάντλησή του μετά από μία μακρά περίοδο συνεχούς κατάχρησης.

Η μεθαμφεταμίνη είναι συνθετική, τεχνητή χημική ουσία και αποτελεί εξέλιξη της αμφεταμίνης. Για πρώτη φορά η κρυσταλλική μεθαμφεταμίνη παρασκευάστηκε το 1919 από τον Ιάπωνα χημικό Akira Ogata και χρησιμοποιήθηκε για φαρμακευτικούς λόγους (μεταξύ άλλων για θεραπεία του άσθματος).

Κατά τη δεκαετία του 1940 ήταν γνωστή ως «Nazi Speed», διότι οι Γερμανοί τη χρησιμοποιούσαν ευρέως («φτιάχνονταν» με αυτήν) κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Έπαιρναν το pervitin, μεθαμφεταμίνη σε μορφή χαπιού, ουσία η οποία μπορούσε να χορηγηθεί με ιατρική συνταγή μέχρι το 1988. Τα ονομαζόμενα «Stuka-Tabletten», τα «Panzerschokoladen» και τα

«Hermann Göring Pillen» περιείχαν pervitin και συμπεριλαμβάνονταν στον βασικό εξοπλισμό που έπαιρναν μαζί τους οι Γερμανοί στρατιώτες.

Το παρασκεύασμα αυτό εγκρίθηκε από την Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) των ΗΠΑ το 1944. Σύμφωνα με αυτήν, ήταν κατάλληλο για τη θεραπεία αρκετών παθήσεων, μεταξύ των οποίων της ναρκοληψίας, του αλκοολισμού, της ήπιας κατάθλιψης, ακόμα και των εποχικών αλλεργιών. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η χρήση της μεθαμφεταμίνης και ο εθισμός σε αυτήν ήταν βασικό πρόβλημα στις δυτικές ΗΠΑ. Σταδιακά, όμως, άρχισε να εξαπλώνεται σε αγροτικές και αστικές περιοχές του Νότου, στις Μεσοδυτικές Πολιτείες των HΠA, στην Αφρική, στις ανατολικές περιοχές της Ευρώπης και στην Άπω Ανατολή. Η εξάπλωσή της στην Αφρική και στην Ανατολική Ευρώπη οφείλεται και στο γεγονός, ότι οι λαθρέμποροι μπορούσαν εύκολα να προμηθευτούν τις δύο χημικές ουσίες που απαιτούνται για την παρασκευή της, την εφεδρίνη και την ψευδοεφεδρίνη.

Τελικά, το 1970 πέρασε στις ΗΠΑ μία νέα νομοθεσία ελέγχου των ουσιών, η οποία απαγόρευε τη χρήση μεθαμφεταμίνης.

Αμφεταμίνες και μεθαμφεταμίνες

Η λήψη μεθαμφεταμίνης και κρυσταλλικής μεθαμφεταμίνης δημιουργεί μία ψεύτικη αίσθηση ευεξίας και ενέργειας και έτσι το άτομο τείνει να ξεπεράσει γρήγορα τα όρια αντοχής του σώματός του. Καθώς η συνεχής χρήση του ναρκωτικού μειώνει τη φυσική αίσθηση της πείνας, οι χρήστες μπορεί να υποστούν ακραία απώλεια βάρους. Οι παρενέργειες μπορεί επίσης να περιλαμβάνουν: διαταραγμένο ύπνο, υπερκινητικότητα, ναυτία, εσφαλμένη αντίληψη ενέργειας, αυξημένη επιθετικότητα και οξυθυμία.

Άλλες σοβαρές παρενέργειες μπορεί να περιλαμβάνουν: αϋπνίες, σύγχυση, παραισθήσεις, άγχος και παράνοια. Σε μερικές περιπτώσεις, η χρήση μπορεί να προκαλέσει παροξυσμούς που είναι δυνατόν να οδηγήσουν ακόμη και στον θάνατο.

Με τη μακροχρόνια χρήση της μεθαμφεταμίνης το άτομο είναι πιθανόν να παρουσιάσει διάφορα ψυχωσικά συμπτώματα, όπως παρανοειδή σκέψη, διωκτικό παραλήρημα, ακουστικές, οπτικές και απτικές ψευδαισθήσεις (π.χ. αίσθηση εντόμων που κινούνται κάτω από το δέρμα) και αλλαγές στην αντίληψη του σώματος. Η χρόνια χρήση προκαλεί σημαντικές οργανικές αλλοιώσεις στον εγκέφαλο. Μελέτες σε χρόνιους χρήστες μεθαμφεταμίνης έχουν δείξει ότι τα άτομα αυτά υπόκεινται σε σοβαρές δομικές και λειτουργικές αλλαγές σε περιοχές του εγκεφάλου, που συνδέονται με τη συγκίνηση και τη μνήμη. Γι’ αυτόν τον λόγο, σε πολλούς χρήστες παρατηρούνται διάφορα συναισθηματικά, γνωστικά και μαθησιακά προβλήματα.

Οι χρήστες, εξαιτίας της σταδιακής τους ανοχής στην ουσία, προκειμένου να εντείνουν τα επιθυμητά ευχάριστα αποτελέσματα, συχνά παίρνουν υψηλότερες δόσεις σε μικρότερο χρονικό διάστημα ή αλλάζουν τον τρόπο χορήγησής της. Λόγω της μικρής χρονικής διάρκειας του συναισθήματος ευφορίας, αναγκάζονται να κάνουν πιο συχνή χρήση, παρότι δεν έχει φύγει ακόμα η ουσία από το αίμα τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τον εθισμό τους. Ο εθισμός αυτός, είναι τόσο σωματικός όσο και ψυχικός, με τα προαναφερθέντα συμπτώματα. Όταν ένας χρήστης απέχει από τη μεθαμφεταμίνη, τότε του προκαλείται σύνδρομο στέρησης με συμπτώματα κατάθλιψης, ανησυχίας, κούρασης, αϋπνίας, καθώς και ακόμα πιο έντονη επιθυμία για χρήση.

Η αμφεταμίνη και η μεθαμφεταμίνη παρασκευάζονται στην Ευρώπη για εγχώρια κατανάλωση, παρότι μέρος της παραγόμενης ποσότητας αμφεταμίνης προορίζεται για εξαγωγή, κυρίως στη Μέση Ανατολή.

Η αμφεταμίνη είναι γνωστό ότι παράγεται στο Βέλγιο, στις Κάτω Χώρες, στην Πολωνία, καθώς και στις χώρες της Βαλτικής.

Παρά το ότι ο αριθμός των εργαστηρίων παραγωγής αμφεταμινών στην Ευρώπη που εξαρθρώθηκαν παρέμεινε κατά τα έτη 2020 και 2021 σταθερός, η

ποσότητα του ναρκωτικού που κατασχέθηκε στην Ευρώπη μειώθηκε το 2021 κατά δύο τρίτα και η ποσότητα του ναρκωτικού που κατασχέθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση παρέμεινε σταθερή μεταξύ 2021 και 2022. Αυτή η μείωση των κατασχέσεων μπορεί να είναι ενδεικτική μιας μείωσης της παραγωγής, η οποία πιθανώς οφείλεται στη στροφή των παραγωγών σε άλλα διεγερτικά, όπως η μεθαμφεταμίνη, τα οποία μπορεί να είναι ιδιαίτερα επικερδή όταν διακινούνται σε αγορές εκτός ΕΕ.

Η παραγωγή μεθαμφεταμίνης εντοπίζεται σε δύο κυρίως περιοχές, αφενός στις χώρες της Βαλτικής, όπου η παραγωγή επικεντρώνεται στη Λιθουανία και προορίζεται για εξαγωγή στη Νορβηγία, τη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο (στην περιοχή αυτήν η κύρια πρόδρομη ουσία που χρησιμοποιείται είναι η βενζυλομεθυλοκετόνη ή BMK), και αφετέρου στην Τσεχική Δημοκρατία και τις γειτονικές Σλοβακία και Γερμανία, όπου η παραγωγή γίνεται, κυρίως με βάση την εφεδρίνη και την ψευδοεφεδρίνη, σε μικρά εργαστήρια με ερασιτεχνικά μέσα και διοχετεύεται κυρίως στην εγχώρια αγορά. Ενώ η μεθαμφεταμίνη χρησιμοποιείται λιγότερο συχνά και είναι λιγότερο ορατή στις διαθέσιμες πηγές δεδομένων, υπάρχουν αυξανόμενες ενδείξεις ότι η παραγωγή του ναρκωτικού αυξάνεται στην Ευρώπη και ότι το ναρκωτικό διαχέεται σε περισσότερες χώρες. Τα δεδομένα από την ανάλυση λυμάτων δείχνουν ότι τα δύο τρίτα των 59 ευρωπαϊκών πόλεων με στοιχεία για το 2021 και το 2022 σημείωσαν αύξηση των καταλοίπων μεθαμφεταμίνης που ανιχνεύθηκαν.

Ήδη από το 2012 παρατηρήθηκε συμμετοχή ομάδων οργανωμένου εγκλήματος από το Βιετνάμ που παρήγαγαν μεγάλες ποσότητες μεθαμφεταμίνης τόσο για την εγχώρια αγορά όσο και για το εξωτερικό. Στην Ταϊλάνδη επίσης εδώ και πολλά χρόνια γίνεται μεγάλη χρήση αυτής. Η παραγωγή της στο Χρυσό Τρίγωνο της ΝΑ Ασίας αυξάνει κατακόρυφα σύμφωνα με το Γραφείο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά και το Έγκλημα (UNODC). Για τους λόγους αυτούς σε μια συλλογική προσπάθεια για την αντιμετώπιση της κλιμακούμενης αυτής κατάστασης και της διακίνησης συνθετικών ναρκωτικών στην υποπεριοχή του Μεκόνγκ, μαζί με τις κυβερνήσεις της Καμπότζης, της Κίνας, της Λαϊκής Δημοκρατίας του Λάος, της Μιαν-

μάρ, της Ταϊλάνδης και του Βιετνάμ, εκπονήθηκε ένα νέο στρατηγικό σχέδιο για τον έλεγχο των ναρκωτικών κατά τη διάρκεια συνεδρίασης της επιτροπής αξιωματούχων στο Πεκίνο.

Από έρευνες που διενεργήθηκαν από 25 χώρες της ΕΕ μεταξύ 2016 και 2022 προκύπτει ότι 1,3 εκατομμύρια νεαροί ενήλικες (15 έως 34 ετών) έκαναν χρήση αμφεταμινών και μεθαμφεταμινών κατά το τελευταίο έτος (1,3% αυτής της ηλικιακής ομάδας).

Το ναρκωτικό με την ονομασία έκσταση (ecstasy XTC) δημιουργήθηκε από τη γερμανική φαρμακευτική εταιρεία Merck το 1912. Στην αρχική του μορφή ήταν γνωστό ως «MDMA» (μεθυλαινοδιοξυμεθαμφεταμίνη). Χρησιμοποιήθηκε το 1953 από τον στρατό των ΗΠΑ σε στρατιωτικά ψυχολογικά τεστ και στη συνέχεια επανεμφανίστηκε στη δεκαετία του 1960 ως ψυχοθεραπευτικό φάρμακο για να «μειώνει τις αναστολές». Από τη δεκαετία του 1970 και μετά χρησιμοποιήθηκε ως «ναρκωτικό των πάρτι» και εξακολούθησε να κυριαρχεί μέχρι τη μόδα του rave (πάρτι με ηλεκτρονική μουσική, κυρίως techno).

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, το MDMA διαφημιζόταν ως «το πιο καυτό πράγμα στη συνεχή αναζήτηση της ευτυχίας μέσω της χημείας» και ως το «ναρκωτικό της μόδας» για τα πάρτι του Σαββατοκύριακου.

Όντας ακόμη νόμιμο ναρκωτικό, το 1984 το MDMA διατίθετο στην αγορά με το όνομα «έκσταση». Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 πέρασε στην Αγγλία και στην υπόλοιπη Ευρώπη από το νησί Ίμπιζα, το οποίο αποκαλείτο «νησί της έκστασης».

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, ο όρος «έκσταση» χρησιμοποιήθηκε ευρέως στην προώθηση ναρκωτικών από εμπόρους που πουλούσαν ναρκωτικά «τύπου έκσταση», τα οποία μπορεί να περιείχαν πολύ λίγο ή καθόλου MDMA.

Πάντως, αυτό που κάνει το έκσταση ιδιαίτερα επικίνδυνο είναι ότι ο χρήστης ποτέ δεν ξέρει πραγματικά τι παίρνει.

Το έκσταση (MDMA) διεγείρει τη λειτουργία του εγκεφάλου, προκαλώντας έντονες παραισθήσεις και άλλες επιδράσεις όμοιες με εκείνες που προκαλεί η χρήση αμφεταμινών. Οι επιδράσεις στον οργανισμό ποικίλουν ανάλογα με την ποσότητα που λαμβάνεται, με ατομικούς παράγοντες, όπως το σωματι

κό βάρος και το φύλο, με το εάν το άτομο έχει ξανακάνει χρήση στο παρελθόν, με τον τρόπο λήψης της ουσίας και το περιβάλλον στο οποίο γίνεται η χρήση. Στο σώμα προκαλεί αύξηση της συστολικής αρτηριακής πίεσης, χημικό ερεθισμό των νεύρων, αύξηση των καρδιακών παλμών, υπερθερμία, εφίδρωση, ξηροστομία, έλλειψη όρεξης για φαγητό, νερό, μυϊκή ένταση, υπνηλία, κούραση, ναυτία, μούδιασμα και τάση για λιποθυμία. Από ψυχική άποψη, προκαλεί χαλάρωση, ευφορία, διαχυτικότητα προς τους άλλους, μείωση των αναστολών, σύγχυση και οπτικές παραισθήσεις ή ψευδαισθήσεις. Η χρήση μπορεί να οδηγήσει ακόμα και σε ψύχωση ή παράνοια.

Η εξάρτηση που προκαλείται είναι κατά βάση ψυχική. Αυτό συμβαίνει γιατί οι χρήστες συνδέουν τα συναισθήματα ευφορίας και ενεργητικότητας, με τη λήψη της ουσίας. Αργότερα όμως, όταν περνάει η επίδραση, νιώθουν άγχος, κυκλοθυμία, παραισθήσεις, αλλά κυρίως πέφτουν σε κατάθλιψη. Απογοητεύονται εύκολα από όλα, απομονώνονται και κλείνονται στον εαυτό τους και τέτοιες στιγμές γίνονται ευάλωτοι και πρόθυμοι να χρησιμοποιήσουν ξανά έκσταση. Οι χρήστες αντιλαμβάνονται την κατάθλιψή τους όχι ως παρενέργεια του έκσταση, αλλά ως μία φυσική κατάσταση που χρειάζεται το έκσταση για να μεταβληθεί.

Το MDMA είναι το δεύτερο πιο συχνά χρησιμοποιούμενο παράνομο διεγερτικό στην Ευρώπη, μετά την κοκαΐνη. Η χρήση του φαρμάκου φάνηκε να μειώθηκε προσωρινά κατά τις πρώτες φάσεις της πανδημίας COVID-19, αλλά ανέκαμψε όταν ήρθησαν τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης. Τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία υποδηλώνουν ότι η ετήσια κατανάλωση είναι σχετικά σταθερή και υπάρχουν ενδείξεις ελαφράς αύξησης της χρήσης σε ορισμένες χώρες. Σχεδόν τα δύο τρίτα των ευρωπαϊκών πόλεων που ανέφεραν ανάλυση λυμάτων διαπίστωσαν αύξηση του MDMA μεταξύ 2022 και 2023.

Το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής MDMA λαμβάνει χώρα κατά κύριο λόγο στην Ολλανδία και το Βέλγιο και πρόσφατα στην Ισπανία, και δευτερευόντως στη Γαλλία, την Πολωνία και τη Σουηδία. Το 2022 εξαρθρώθηκαν 48 εργαστήρια MDMA στην Ευρωπαϊκή Ένωση και 36 το 2023. Παρότι η χρήση MDMA σπάνια αποτελεί λόγο εισόδου σε θεραπευτικό πρόγραμμα στην Ευρώπη, αναφέρονται περιπτώσεις οξέων δηλητηριάσεων και θανάτων που συνδέονται με την κατανάλωση αυτής της ουσίας.

β. Κοκαΐνη - Κρακ

Η μάσηση των φύλλων του φυτού της κόκας ήταν μία διαδεδομένη συνήθεια μεταξύ των ιθαγενών των Άνδεων, επειδή τους βοηθούσε στην αναπνοή στα μεγάλα υψόμετρα, όπου ο αέρας ήταν αραιός. Χρησιμοποιείτο ως φάρμακο για να αυξήσει την αντοχή και τη δύναμή τους κατά της πείνας και του κρύου, κατά της νευρασθένειας, των εντερικών και στομαχικών ενοχλήσεων. Η συνήθεια αυτή υπήρχε ήδη από την εποχή των Ίνκας, περιοριζόταν όμως στην άρχουσα τάξη.

Το 1855 ο Γερμανός χημικός Friedrich Gaedcke απομόνωσε το ενεργό συστατικό της κόκας, την κοκαΐνη, ενώ το 1858 ο Γερμανός χημικός Wohler απομόνωσε την κοκαΐνη στην κρυσταλλική μορφή της από τα φύλλα του ερυθρόξυλου της κόκας και διαπίστωσε ότι προκαλεί αναισθησία στον βλεννογόνο της γλώσσας. Η κοκαΐνη χρησιμοποιείται ιατρικά ως τοπικό αναισθητικό, γι’ αυτό το 1884 χρησιμοποιήθηκε στην οφθαλμολογία ως αναισθητικό του κερατοειδούς και του επιπεφυκότος κατά τη διάρκεια χειρουργικών επεμβάσεων. Παρατηρήθηκε ότι εκτός από αναισθησία στους βλεννογόνους προξενεί και τοπική σύσπαση των αγγείων, περιορίζοντας την αιμορραγία στις χειρουργικές επεμβάσεις, με αποτέλεσμα να χρησιμοποιηθεί σε επεμβάσεις της μύτης, του φάρυγγα και του λάρυγγα. Το 1884 ο Freud τη συνιστά σε μελέτες του για διάφορες ασθένειες, όπως το άσθμα, τις γαστρικές διαταραχές, κ.ά.

Το 1892 ιδρύεται στην Αμερική η Coca Cola Company, προωθώντας στην αγορά ένα ποτό που προερχόταν από εκχύλισμα κόκας και φυσικό αεριούχο νερό, παίρνοντας την ιδέα από ένα κρασί με απόσταγμα κόκας που κυκλοφορούσε στην Ευρώπη από έναν Κορσικανό, ήδη στα τέλη του 19ου αιώνα.

Το 1903 η κοκαΐνη τίθεται εκτός νόμου και έτσι η Coca Cola αναγκάζεται να την αντικαταστήσει με καφεΐνη. Από το 1914 απαγορεύτηκε στα περισσότερα κράτη του κόσμου, ενώ στην ιατρική χρησιμοποιείται ως τοπικό αναισθητικό και ισχυρό παυσίπονο.

Ως ναρκωτική ουσία άρχισε να χρησιμοποιείται από τις αρχές του 20ού αιώνα. Διεγείρει το κεντρικό νευρικό σύστημα, ενώ έχει και ιδιότητες αναισθητικού. Ο χρήστης μπορεί στην αρχή να είναι εύθυμος, δραστήριος, να μη νιώθει κούραση, ενώ παράλληλα να εκδηλώνει ανησυχία, νευρικότητα, εριστικότητα και άγχος. Μία άλλη κύρια επίδρασή της στον οργανισμό είναι η ταχυκαρδία και η αύξηση της συστολικής αρτηριακής πίεσης. Η κοκαΐνη συνδέεται και με καρδιακά προβλήματα, ενώ έχουν αναφερθεί και περιπτώσεις θανατηφόρων καρδιακών επεισοδίων. Η μακρά ή εκτεταμένη χρήση μπορεί να έχει ως συνέπεια την ανάπτυξη χρόνιας φλεγμονής, νέκρωσης των ιστών και έλκους του βλεννογόνου της μύτης, με κατάληξη τη διάτρηση του ρινικού διαφράγματος. Καθώς η κοκαΐνη προκαλεί ανορεξία, χρόνιοι χρήστες ίσως αντιμετωπίσουν προβλήματα υγείας που σχετίζονται με την απώλεια βάρους και τον υποσιτισμό. Η μακροχρόνια χρήση ενδέχεται να οδηγήσει σε ψυχωσικά επεισόδια. Ο χρήστης καταλαμβάνεται από αδιαφορία για το περιβάλλον του, συχνά βρίσκεται υπό την επίδραση οπτικών, ακουστικών, οσφρητικών και γευστικών παραισθήσεων και παρουσιάζει συμπτώματα παραληρήματος. Σε επόμενο στάδιο, το άτομο μπορεί να καταλήξει σε παρανοϊκή ψύχωση που χαρακτηρίζεται από διέγερση και επιθετικότητα. Μπορεί να γίνει πολύ επιθετικό και να φθάσει σε σημείο να κάνει κακό στον εαυτό του ή στους άλλους. Η κύρια όμως ψυχική επίδραση της κοκαΐνης στο άτομο είναι η κατάθλιψη.

Δεν έχει ακόμη εξακριβωθεί εάν η κοκαΐνη προκαλεί σωματική εξάρτηση, το σίγουρο όμως είναι πως προκαλεί έντονη ψυχική εξάρτηση. Ο χρήστης κοκαΐνης βρίσκεται σε μία συνεχή και έντονη αναζήτησή της, επειδή του λείπει το αίσθημα της μεγάλης ευφορίας και υπερδιέγερσης που νιώθει όταν βρίσκεται υπό την επήρειά της. Η χρόνια χρήση κοκαΐνης μπορεί να επιφέρει αλλαγές στη λειτουργία του εγκεφάλου προκαλώντας τις φυσικές πτυχές του εθισμού, συμπεριλαμβανομένης της ανοχής στις υψηλές δόσεις και τα συμπτώματα στέρησης στην απότομη διακοπή της χρήσης. Ένας συνδυασμός φυσικών, ψυχικών και συμπεριφορικών καταστάσεων καθιστά τον εθισμό στην κοκαΐνη μία σύνθετη και δύσκολη να θεραπευτεί κατάσταση. Η έντονη επιθυμία για κοκαΐνη προκαλεί την υποτροπή. Το κύριο χαρακτηριστικό του συνδρόμου στέρησης από τη χρήση κοκαΐνης είναι πως το άτομο, όταν δεν βρίσκεται υπό την επίδρασή της, πέφτει σε κατάθλιψη.

Η κοκαΐνη είναι, μετά την κάνναβη, το δεύτερο συχνότερα χρησιμοποιούμενο παράνομο ναρκωτικό στην Ευρώπη και διατίθεται συνήθως σε δύο μορφές. Η πιο συνηθισμένη είναι η σκόνη κοκαΐνης (σε μορφή άλατος), ενώ λιγότερο συχνό είναι το κρακ κοκαΐνης (μια μορφή ελεύθερης βάσης που καπνίζεται). Εισάγεται στην Ευρώπη από τη Νότια Αμερική μέσω δια-

φόρων οδών, αλλά κυρίως μέσω θαλάσσιων διαδρομών. Η Κολομβία, η Βραζιλία και ο Ισημερινός θεωρείται ότι συνέβαλαν στην αύξηση της κοκαΐνης που διακινείται στην Ευρωπαϊκή Ένωση από ομάδες οργανωμένου εγκλήματος.

Μεταξύ του 2021 και του 2022 διαπιστώθηκε μετά από ανάλυση χρησιμοποιημένων συρίγγων σε 11 κράτη-μέλη της ΕΕ ότι συνολικά το ένα τρίτο από αυτές περιείχαν υπολείμματα δύο ή περισσότερων ειδών ναρκωτικών. Συχνός συνδυασμός ήταν ένα μείγμα ενός διεγερτικού και ενός οπιοειδούς. Η κοκαΐνη εντοπίστηκε σε πάνω από το 50% των συρίγγων που αναλύθηκαν στην Αθήνα, την Κολωνία, το Δουβλίνο και τη Θεσσαλονίκη, με μείγμα κοκαΐνης και ηρωίνης να είναι ο συχνότερος συνδυασμός που βρέθηκε.

Το κρακ είναι η πιο δυνατή μορφή κοκαΐνης και η πιο επικίνδυνη, αλλά ταυτόχρονα πολύ φθηνότερη. Κυκλοφορεί σε συγκεντρώσεις 75% με 100% (ανόθευτο), πολύ ισχυρότερο και πολύ δραστικότερο από την κοινή κοκαΐνη. Το κρακ ήταν η «προσπάθεια του Χάρλεμ» να δημιουργήσει ένα φθηνότερο υποκατάστατο της κοκαΐνης τη δεκαετία του 1980. Αποτέλεσμα ήταν η παρασκευή ενός από τα πιο καταστρεπτικά ναρκωτικά, καθώς κάποιος μπορεί να εθιστεί πολύ εύκολα σε αυτό. Η χρήση του κρακ παρουσίασε την τελευταία δεκαετία ανοδική τάση σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, καθώς και στις φτωχογειτονιές των ΗΠΑ. Εξαπλώθηκε με ραγδαίους ρυθμούς, αφού η τιμή του είναι χαμηλότερη της (υδροχλωρικής) κοκαΐνης.

Η δράση του κρακ στον οργανισμό είναι πολύ άμεση. Ένα από τα χαρακτηριστικά του είναι πως επιδρά κατευθείαν στον εγκέφαλο και σχεδόν αμέσως δημιουργούνται στον χρήστη οπτικές και ακουστικές ψευδαισθήσεις. Επιφέρει σημαντική και άμεση ευφορία, η οποία όμως διαρκεί πολύ λίγο. Η υπερβολική δόση κρακ προκαλεί επιθετική-παρανοϊκή συμπεριφορά, παραλήρημα, σπασμούς, κώμα και παράλυση, με πιθανή κατάληξη τον θάνατο. Οι γενικότερες επιπτώσεις που προκαλεί η χρήση του κρακ στον οργανισμό είναι σχεδόν ίδιες με αυτές της κοκαΐνης, όπως καρδιακά προβλήματα, ψυχωσικά επεισόδια, καταστολή, απώλεια βάρους, νευρικότητα και αϋπνία. Ως

παράγωγο της κοκαΐνης, το κρακ δημιουργεί έντονη ψυχική εξάρτηση. Ένα από τα βασικότερα χαρακτηριστικά της είναι η κατάθλιψη, η οποία μπορεί να οδηγήσει μέχρι και σε αυτοκτονικό ιδεασμό.

Σε αντίθεση με το κρακ, η κοκαΐνη έχει συνδεθεί με το γόητρο και την κοινωνική επιτυχία. Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου οι χρήστες κοκαΐνης είναι συνήθως κοινωνικά ενσωματωμένοι νέοι ενήλικες (20-40 ετών) με ανώτερο του μέσου μορφωτικό και/ή επαγγελματικό επίπεδο.

Κοκαΐνη και κρακ

Τα τελευταία χρόνια το ποσοστό των ενέσεων κοκαΐνης και χρήσης κρακ κοκαΐνης αυξάνεται σε ορισμένες χώρες. Ήδη το 2021 η ανάλυση αστικών λυμάτων 13 ευρωπαϊκών πόλεων κατέδειξε υπολείμματα κρακ, με τα υψηλότερα ποσοστά να εντοπίζονται στο Άμστερνταμ και την Αμβέρσα. Το 2022 η χρήση κρακ στη Γαλλία και την Πορτογαλία αντιπροσώπευε σημαντικό ποσοστό κατανάλωσης, είτε μόνη της σε ενέσιμη μορφή, είτε μαζί με ηρωίνη.

γ. Καφεΐνη

Ως νόμιμη ουσία, μας ενδιαφέρει μόνο ως προς τις διεγερτικές της ιδιότητες και τις ενδεχόμενες παρενέργειές της στον ανθρώπινο οργανισμό.

Η καφεΐνη είναι ένα αλκαλοειδές της ξανθίνης που βρίσκεται σε διάφορα φυτά, όπως στους σπόρους του καφέ και του κακάο, στα φύλλα του τσαγιού, στον καρπό γκουαρανά (guaraná) και στο φυτό κόλα, και προστίθεται σε μη αλκοολούχα ποτά και διάφορα συνταγογραφούμενα ή μη φάρμακα.

Ήδη από το 2737 π.Χ. οι Κινέζοι άρχισαν να χρησιμοποιούν τα φύλλα τσαγιού, ο δε καφές ανακαλύφθηκε το 575 μ.Χ. στην Αφρική και κατά τον 11ο αιώνα παρουσιάζεται ευρεία κατανάλωσή του από τους Άραβες. Το 1519 οι Αζτέκοι γνώρισαν στους Ισπανούς εξερευνητές τη σοκολάτα. Η καφεΐνη διαδόθηκε στην Ευρώπη μέσω της Αραβίας και της Τουρκίας από τη βορειοανατολική Αφρική. Ο καφές έγινε δημοφιλής στην Ευρώπη τον 17ο αιώνα, τον δε 18ο αιώνα άρχισε να καλλιεργείται στην Ινδονησία και στις Δυτικές Ινδίες.

Ως νόμιμη εξαρτησιογόνος ουσία απομονώθηκε για πρώτη φορά το 1820, το δε 1880 εμφανίζονται τα πρώτα καφεϊνούχα μη αλκοολούχα ποτά.

Παρότι η επικινδυνότητα της καφεΐνης για τον άνθρωπο επισημάνθηκε τη δεκαετία του 1970, το εμπόριο του καφέ και του τσαγιού ανθούν μέχρι σήμερα. Η καφεΐνη είναι η πιο ευρείας κατανάλωσης ψυχοδραστική ουσία στον κόσμο, αλλά, σε αντίθεση με πολλές άλλες ψυχοδραστικές ουσίες, η χρήση της είναι, όπως προαναφέρθηκε, νόμιμη και μη ρυθμιζόμενη σε όλες σχεδόν τις χώρες.

Δρα, όπως αναφέρθηκε, ως ψυχοδιεγερτικό φάρμακο και συγχρόνως διαθέτει ήπιες καρδιοτονωτικές και διουρητικές ιδιότητες. Σε υπερβολικές δόσεις, η καφεΐνη έχει παρενέργειες. Μπορεί να προκαλέσει ταχυκαρδία, παροδική αύξηση της αρτηριακής πίεσης, υπερβολική διούρηση, ναυτία και εμετούς, εντερικές διαταραχές, νευρικότητα και ανησυχία, άγχος και αγωνία, κατάθλιψη, τρεμούλιασμα και αϋπνία.

Η καφεΐνη προκαλεί σωματική, αλλά και ψυχική εξάρτηση, καθώς λειτουργεί χρησιμοποιώντας τους ίδιους μηχανισμούς με τις αμφεταμίνες και την κοκαΐνη. Βέβαια τα αποτελέσματά της είναι πιο ήπια, αλλά δεν παύει να «χειραγωγεί» τα ίδια νευρικά κέντρα του εγκεφάλου.

Όταν το άτομο καταναλώνει για μεγάλο διάστημα, έστω και μικρή ποσότητα καφεΐνης (π.χ. 2 φλιτζάνια καφέ), αυτό είναι ικανό να του προκαλέσει εθισμό στην ουσία. Δηλαδή, αν κάποια ημέρα δεν καταναλώσει καφεΐνη, θα παρουσιάσει κάποια ήπια στερητικά συμπτώματα, όπως να νιώθει περισσότερη ανησυχία. Επομένως, συνεχίζει την κατανάλωση για να αποφύγει αυτήν την ανησυχία. Επίσης, η καφεΐνη προκαλεί και ανοχή, δηλαδή όταν το άτομο συνηθίζει τις ποσότητες καφεΐνης που λαμβάνει, τότε καταναλώνει μεγαλύτερες ποσότητες ώστε να φτάσει στα επιθυμητά επίπεδα αποδοτικότητας και ευχαρίστησης που χρειάζεται. Αυτό είναι πολύ εύκολο να γίνει κα-

θώς η καφεΐνη είναι παντού διαθέσιμη και ο καθένας μπορεί να πάρει την ποσότητα που χρειάζεται.

Όταν το άτομο καταναλώνει συχνά μεγάλες ποσότητες καφεΐνης (π.χ. 4 φλιτζάνια καφέ ημερησίως), τότε με την αποχή του από την ουσία θα εμφανίσει ένα χαρακτηριστικό σύνδρομο στέρησης, το οποίο περιλαμβάνει συμπτώματα όπως: έντονο πονοκέφαλο, ευερεθιστικότητα, έντονη ανησυχία και νευρικότητα, μυϊκή δυσκαμψία, ναυτίες, τάση για εμετό, δυσκολία συγκέντρωσης, ρίγη ή εξάψεις και μη δικαιολογημένη κόπωση.

δ. Νικοτίνη

Ως νόμιμη ουσία, μας ενδιαφέρει μόνο ως προς τις διεγερτικές της ιδιότητες και τις ενδεχόμενες παρενέργειές της στον ανθρώπινο οργανισμό.

Η νικοτίνη είναι ένα αλκαλοειδές που βρίσκεται σε σχετικά μεγάλες ποσότητες στα φύλλα του καπνού (nicotiana tabacum) και σε πολύ μικρότερες ποσότητες στα φυτά της οικογένειας των σολανοειδών ή σολανωδών (solenacae), όπως η τομάτα, η πατάτα και η μελιτζάνα.

Η προέλευσή της είναι από τη Νότια Αμερική. Το φυτό ήταν γνωστό στους Αζτέκους και τους ιθαγενείς Ινδιάνους, οι οποίοι το χρησιμοποιούσαν σε διάφορες θρησκευτικές τελετές, και αποτελούσε κομμάτι της καθημερινότητάς τους, καθώς του απέδιδαν υπερφυσικές ιδιότητες. Μέχρι το 1492, όταν ο Χριστόφορος Κολόμβος ανακάλυψε την Αμερική, το φυτό του καπνού - κύριο συστατικό του οποίου είναι η νικοτίνη - παρέμενε άγνωστο στους Ευρωπαίους.

Η νικοτίνη οφείλει το όνομά της στον Γάλλο Jean Nicot, ο οποίος υπηρετούσε ως πρεσβευτής της Γαλλίας στη Βραζιλία. Το 1560 έστειλε στη χώρα του φύλλα και σπόρους καπνού, συνιστώντας να μελετηθεί η χρήση τους ως θεραπευτικών μέσων.

Τον 16ο αιώνα πραγματοποιήθηκε η πρώτη εισαγωγή αποξηραμένων φύλλων και σπόρων καπνού στην Ευρώπη από διάφορους εξερευνητές και ιεραποστόλους στη Γαλλία και την Ισπανία, όπου άρχισε να καλλιεργείται, επειδή θεωρήθηκε ότι διέθετε φαρμακευτικές ιδιότητες. Η καλλιέργειά του εξαπλώθηκε σταδιακά και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, ενώ στα Βαλκάνια έφτασε τον 17ο αιώνα. Το αλκαλοειδές της νικοτίνης, το οποίο αποτελεί διε-

γερτικό του νευρικού συστήματος απομονώθηκε μόλις το 1828 από τους Γερμανούς χημικούς Posselt και Reimann.

Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το κάπνισμα είχε ήδη μπει στη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων ανά την υφήλιο. Στην Ελλάδα, ειδικότερα, ήδη από τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας, υπήρχαν καπνοκαλλιέργειες στην Θεσσαλονίκη και, αργότερα, στη Θράκη, που αποτέλεσαν σημαντική πηγή πλούτου για τον αγροτικό πληθυσμό της χώρας.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, όλα τα προϊόντα καπνού είναι εξαρτησιογόνα. Με την πάροδο του χρόνου ο καπνιστής επιζητεί όλο και μεγαλύτερη δόση, με αποτέλεσμα να παρουσιάζεται και εδώ το φαινόμενο της ανοχής. Οι περισσότερο πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες της χρήσης νικοτίνης είναι βήχας, ζάλη, πονοκέφαλος, αύξηση των καρδιακών παλμών, μούδιασμα στα δάχτυλα και μειωμένη όρεξη ή ενοχλήσεις στο στομάχι. Η νικοτίνη ενεργεί τόσο ως διεγερτική όσο και ως κατασταλτική ουσία. Ως διεγερτική ενισχύει την προσοχή, τη μνήμη, την επεξεργασία πληροφοριών και τη μάθηση, ενώ ως κατασταλτική μειώνει το συναίσθημα της κατάθλιψης. Γι’ αυτό και οι καπνιστές συχνά αναφέρουν ότι το κάπνισμα τους βοηθάει να συγκεντρώνονται καλύτερα, ενώ αισθάνονται έντονα την επιθυμία να καπνίσουν όταν αισθάνονται αγχωμένοι ή έχουν αρνητική διάθεση. Τα στερητικά συμπτώματα που προκαλεί η αποχή από το κάπνισμα σε έναν καπνιστή, είναι τόσο σωματικά όσο και ψυχικά. Συνήθως, εμφανίζονται 2-24 ώρες μετά το τελευταίο τσιγάρο και είναι πιο έντονα κατά τη διάρκεια της πρώτης εβδομάδας μετά τη διακοπή. Ωστόσο, τα συμπτώματα στέρησης μπορούν να επιμείνουν από μερικές ημέρες μέχρι μερικές εβδομάδες (1-2 μήνες). Τα κύρια συμπτώματα στέρησης μπορεί να είναι συναισθηματικά, σωματικά και γνωστικά. Το αν θα βιώσει κανείς ή όχι συμπτώματα στέρησης και σε ποιο βαθμό, εξαρτάται από τα χρόνια που είναι κάποιος καπνιστής, την ημερήσια κατανάλωση των τσιγάρων και τη συχνότητα του καπνίσματος, και μπορεί να διαφέρει μεταξύ των ατόμων.

Σήμερα κυκλοφορούν, μεταξύ άλλων, ηλεκτρονικά τσιγάρα (άτμισμα), τα οποία περιέχουν νικοτίνη, προϊόντα θέρμανσης καπνού και σακουλάκια άκαπνου καπνού και νικοτίνης.

ε. Κάνναβη

Η κάνναβη είναι γνωστή από την αρχαιότητα, για θεραπευτικούς δε σκοπούς χρησιμοποιείτο ήδη από το 2700 π.Χ. στην Κίνα και την Ινδία. Στην Ελλάδα γνωρίζουμε από τον Ηρόδοτο ότι η κάνναβη χρησιμοποιείτο για την κατασκευή υφασμάτων καθώς και σε τελετές.

Από τον 13ο έως και τον 19ο αιώνα η κάνναβη καλλιεργείται σε όλη σχεδόν την Ευρώπη και την Αμερική. Στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, η Ελλάδα ήταν η μεγαλύτερη εξαγωγική χώρα σε χασίς.

Από τα τέλη του 19ου αιώνα αρχίζει να απαγορεύεται η χρήση του χασίς στις αραβικές χώρες, έτσι ήκμασε το λαθρεμπόριο προς την Αίγυπτο. Ο φόρος που όφειλαν οι έμποροι να καταβάλουν, ως εγγύηση στον τόπο φόρτωσης, επιστρεφόταν, όταν έπαιρναν βεβαίωση από τις προξενικές αρχές του κράτους στο οποίο παρέδιδαν το εμπόρευμα. Εφόσον όμως ήταν απαγορευμένο, κάτι τέτοιο δεν ήταν εφικτό και έτσι το ελληνικό δημόσιο εισέπραττε πολλούς φόρους, ανεξάρτητα από το αν η εμπορία ήταν νόμιμη ή λαθραία.

Κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι αγρότες προτιμούν να καλλιεργήσουν σιτάρι παρά ινδική κάνναβη (η τιμή του σιταριού κατά τη διάρκεια του πολέμου είχε ανεβεί πολύ). Από το 1919 όμως αρχίζει και πάλι η καλλιέργεια της ινδικής κάνναβης.

Το 1920 το Ελληνικό Κράτος παίρνει μία πολύ σημαντική απόφαση. Σύμφωνα με τον Ν. 2107 «Περί απαγορεύσεως της καλλιέργειας, της εμπορίας και της καταναλώσεως της ινδικής καννάβεως», «απαγορεύεται καθ’ όλον το Κράτος η καλλιέργεια της ινδικής καννάβεως, από 1ης δε Ιανουαρίου 1921 απαγορεύεται και η αγορά, πώλησις, κατοχή, μεταφορά αυτής ως και πάσα άλλη δικαιοπραξία επ’ αυτής». Βέβαια για αρκετά χρόνια ακόμα, με νομοθετικές τροπολογίες, παρατείνεται η φορολόγηση των αγροτών παραγωγών χασίς, η επιβολή χρηματικών εγγυήσεων στους λαθρεμπόρους του χασίς, και η είσπραξη εσόδων.

Το 1932 με τον Ν. 5539 «Περί μονοπωλίου των ναρκωτικών φαρμάκων και του ελέγχου αυτών» παύει οριστικά η νόμιμη και ενισχυόμενη από το κράτος καλλιέργεια ινδικής κάνναβης, παραγωγή και εξαγωγή χασίς. Καταγράφονται ποιες ουσίες θεωρεί ο νόμος ως ναρκωτικά – μεταξύ αυτών και την ινδική κάνναβη – και ορίζεται ότι «η καθ’ άπαν το Κράτος εισαγωγή και πώλησις των εν τω άρθρω 1 καθοριζομένων ναρκωτικών είναι αποκλειστικόν δικαίωμα του Κράτους και ανήκει εις το Υπουργείο Υγιεινής» καθώς και ότι «η καλλιέργεια της ινδικής καννάβεως ως και η κατοχή αυτής εν Ελλάδι απαγορεύεται».

Στην Αμερική η χρήση της (με την ονομασία «μαριχουάνα») επιτρεπόταν μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα.

Η πληθώρα των πλεονεκτημάτων και οι πολυποίκιλες εφαρμογές καθιστούσαν την κάνναβη υπολογίσιμο ανταγωνιστή των προϊόντων πολλών βιομηχανικών κλάδων (πετρελαιοειδή, οινόπνευμα, καπνός, χημικά φάρμακα, χαρτοπολτός, κ.ά.), που συνεργάστηκαν στενά για να πετύχουν την απαγόρευσή της.

Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1930, η κάνναβη ήταν αδιαμφισβήτητα καθιερωμένη ως αξιόλογο και ακίνδυνο θεραπευτικό μέσο που συγκέντρωνε την επιδοκιμασία και την εκτίμηση του ιατρικού κόσμου. Έως το 1937, το βασικό Εγχειρίδιο Φαρμακοποιίας και το Εθνικό Συνταγολόγιο των ΗΠΑ αναφέρουν την κάνναβη ως ακίνδυνο φάρμακο, κατάλληλο για ένα ευρύτατο φάσμα ασθενειών. Αλλά το 1937 θεσπίστηκε ο νόμος Marihuana Tax Act, με τον οποίον ουσιαστικά ποινικοποιήθηκε η καλλιέργεια, η κατοχή, η χρήση και η εμπορία της ινδικής κάνναβης και των παραγώγων της.

Η κρίσιμη περίοδος για την απαγόρευση της κάνναβης ήταν μεταξύ 1930-1937, η οποία σηματοδοτήθηκε από τα παρακάτω γεγονότα: Το 1930 δημιουργήθηκε το «Ομοσπονδιακό Γραφείο Ναρκωτικών» (Federal Bureau of Narcotics). Μέχρι το 1932 η φαρμακοβιομηχανία είχε καταφέρει να παράγει μαζικά χημικά προϊόντα. Το 1933 έγινε η άρση της ποτοαπαγόρευσης και το αλκοόλ άρχισε και πάλι να πουλιέται ελεύθερα. Έγινε εφικτή η κατασκευή μηχανών για την παραγωγή χαρτιού από δασική ξυλεία. Τέλος, την ίδια εποχή έγινε δυνατή η μαζική εισαγωγή στην αγορά των προϊόντων της πετροχημικής βιομηχανίας και του νάιλον. Για όλους αυτούς τους λόγους η κάνναβη έπρεπε να βγει από τη μέση και έτσι απαγορεύτηκε ως «επικίνδυνο ναρκωτικό». Τη δεκαετία του 1950 θεσμοθετήθηκαν οι πρώτες ποινές για τους κατόχους μαριχουάνας με τη δικαιολογία πως ήταν το πρώτο βήμα για τα σκληρά ναρκωτικά. Οι απαγορεύσεις όμως δεν εξοβέλισαν την κάνναβη από την αμερικανική κοινωνία, που πήρε τη ρεβάνς της κατά τη δεκαετία του 1960 με το κίνημα των «χίπις».

Τα αποτελέσματα της χρήσης κάνναβης στη συμπεριφορά του ατόμου ποικίλλουν ανάλογα με τη δοσολογία, τον τρόπο χορήγησης, το περιβάλλον, την εμπειρία, τις προσδοκίες του και την ευαισθησία του έναντι ορισμένων

ψυχοτονικών δράσεων. Συνήθως, παρατηρείται ένα έντονο αίσθημα ευεξίας και ευφορίας, το οποίο συνοδεύεται από χαλάρωση και υπνηλία. Πολλές φορές όμως, η χρήση συνοδεύεται και από αρνητικά συναισθήματα. Η ικανότητα του ατόμου να επιτελέσει ενέργειες, που απαιτούν σύνθετη σκέψη, μειώνεται. Η ισορροπία του σώματος μπορεί να επηρεαστεί ακόμα και με χαμηλές δόσεις, ενώ παρατηρείται ελάττωση της μυϊκής δύναμης και της σταθερότητας των άνω άκρων. Το άτομο που καπνίζει μαριχουάνα παρουσιάζει αυξημένη όρεξη και ξηροστομία, ενώ οι αισθήσεις της αφής, της όσφρησης και της γεύσης ενισχύονται. Σε μεγαλύτερες δόσεις, ο χρήστης μπορεί να παρουσιάσει παραισθήσεις και παρανοειδή αισθήματα, αλλοίωση της αντίληψης, σύγχυση και αποδιοργάνωση της σκέψης. Την ευφορία αντικαθιστά η ανησυχία, που φτάνει τα όρια του πανικού. Μία τέτοια αντίδραση μπορεί να εκδηλωθεί αιφνιδίως ή μετά από μακροχρόνια χρήση.

Οι επιδράσεις της κάνναβης εμφανίζονται μέσα σε λίγα λεπτά από τη στιγμή που αρχίζει το κάπνισμα. Αν και δεν υπάρχει σαφώς τεκμηριωμένη φυσική εξάρτηση από την ουσία, εντούτοις η χρήση της μαριχουάνας και του χασίς δημιουργεί ψυχική εξάρτηση, που σε πολλές περιπτώσεις οδηγεί σε μία σχεδόν καταναγκαστικά επαναλαμβανόμενη συχνή χρήση.

Από την κλινική εμπειρία, έχει διαπιστωθεί ότι σε νεαρά άτομα με προδιάθεση στην ψυχική διαταραχή, η χρήση της κάνναβης μπορεί να αποτελέσει καθοριστικό παράγοντα στην εκδήλωση ψυχωτικών επεισοδίων, καθώς και αυξημένο κίνδυνο υποτροπής της ψυχικής διαταραχής μετά το τέλος του επεισοδίου.

Σε εργαστηριακές συνθήκες, έχει παρατηρηθεί σύνδρομο στέρησης σε άτομα που επιχειρούν τη διακοπή της χρήσης, μετά από επαναλαμβανόμενη λήψη υψηλών δόσεων της ουσίας. Αυτό περιλαμβάνει ευερεθιστότητα, ανησυχία, νευρικότητα, ελαττωμένη όρεξη, απώλεια βάρους, αϋπνία, τρόμο, ρίγη και αυξημένη θερμοκρασία του σώματος. Όμως, τα συμπτώματα αυτά είναι γενικά ήπια. Το σύνδρομο αρχίζει μέσα σε λίγες ώρες από τη διακοπή της χρήσης της ουσίας και διαρκεί 4 με 5 ημέρες. Τέλος, η κάνναβη επιφέρει μία μέτρια ανοχή.

Η κάνναβη παραμένει μακράν το συχνότερα καταναλισκόμενο παράνομο ναρκωτικό στην Ευρώπη. Σύμφωνα με την έκθεση του 2025, περίπου το 8,4% των Ευρωπαίων ενηλίκων (24 εκατομμύρια ηλικίας 15 έως 64 ετών) εκτιμάται ότι έκαναν χρήση κάνναβης κατά το τελευταίο έτος. Περίπου το 1,5% των ενηλίκων στην Ευρωπαϊκή Ένωση (4,3 εκατομμύρια άτομα) εκτιμά-

ται ότι είναι καθημερινοί ή σχεδόν καθημερινοί χρήστες κάνναβης, και αυτή είναι η ομάδα που είναι πιθανότερο να αντιμετωπίσει προβλήματα που συνδέονται με αυτό το ναρκωτικό. Σύμφωνα με αναφορές, η κάνναβη ευθύνεται για σχεδόν το ένα τρίτο όλων των εισαγωγών για θεραπεία απεξάρτησης στην Ευρώπη.

Το 2021 οι ποσότητες ρητίνης κάνναβης και φυτικής κάνναβης που κατασχέθηκαν έφθασαν στο υψηλότερο επίπεδό τους σε μια δεκαετία, υποδεικνύοντας την υψηλή διαθεσιμότητα αυτού του ναρκωτικού, το 2022 παρουσίασαν μία πτώση και το 2023 εκ νέου άνοδο. Η φυτική κάνναβη φαίνεται να είναι η πιο συχνά διαθέσιμη μορφή του ναρκωτικού στις περισσότερες χώρες. Το 2023 η Ισπανία αντιπροσώπευε το 68% του συνόλου της ρητίνης που κατασχέθηκε, το 30% του συνόλου της φυτικής κάνναβης που κατασχέθηκε και το 73% του συνολικού αριθμού φυτών κάνναβης που αναφέρθηκαν ότι κατασχέθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, υπογραμμίζοντας τον σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισε η Ισπανία, τόσο ως χώρα διέλευσης για τη διακίνηση κάνναβης όσο και ως περιοχή παραγωγής. Ωστόσο αξίζει να σημειωθεί ότι σημαντική παραγωγή κάνναβης πραγματοποιείται και αλλού στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι πρόσφατες μεγάλες κατασχέσεις υπογραμμίζουν τον ρόλο που εξακολουθεί να διαδραματίζει η Ισπανία ως χώρα διαμετακόμισης ρητίνης που προορίζεται για την ευρωπαϊκή αγορά.

Υπάρχει αυξανόμενη ποικιλία προϊόντων κάνναβης που διατίθενται στην Ευρώπη. Αυτό ισχύει τόσο για την παράνομη αγορά ναρκωτικών όσο και για τις καταναλωτικές αγορές, όπου εμφανίζονται προϊόντα που περιέχουν χαμηλά επίπεδα THC αλλά και άλλων ουσιών που προέρχονται από το φυτό κάνναβης, όπως η CBD. Στην παράνομη αγορά ναρκωτικών, η διαθεσιμότητα εκχυλισμάτων υψηλής δραστικότητας και βρώσιμων αποτελεί ιδιαίτερη ανησυχία και έχει συνδεθεί με παρουσιάσεις οξείας τοξικότητας στα τμήματα επειγόντων περιστατικών των νοσοκομείων. Επιπλέον, υπάρχουν ανησυχίες ότι ορισμένα προϊόντα που πωλούνται στην παράνομη αγορά ως φυσική κάνναβη μπορεί να είναι νοθευμένα με ισχυρά συνθετικά κανναβινοειδή. Πρόσφατα, το ημισυνθετικό κανναβινοειδές εξαϋδροκανναβινόλη (HHC) κυκλοφόρησε εμπορικά στην αγορά ορισμένων κρατών μελών της ΕΕ και πωλήθηκε ως «νόμιμη» εναλλακτική λύση αντί της κάνναβης.