ΔΙΕΘΝΕΣ ΔΙΚΑΙΟ ΤΩΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Προλογικό σημείωμα VII

Ακρώνυμα, αρκτικόλεξα και συντομογραφίες XV

Γενική εισαγωγή

1. Αφορμή για την έρευνα 1

2. Διεπιστημονικές προεκτάσεις/Κοινωνικοπολιτική λειτουργία
των γεωγραφικών ονομάτων 3

3. Διεπιστημονικές προσεγγίσεις της διακρατικής διαφοράς
για το μακεδονικό όνομα. Σύνοψη 7

4. Η διαφορά για το μακεδονικό όνομα στην εργογραφία του διεθνούς
δικαίου πριν από τη Συμφωνία των Πρεσπών. Μια σύνοψη 11

5. Γεωγραφικά ονόματα και διεθνές δίκαιο. Ερευνητικά ερωτήματα
και οριοθέτηση του πεδίου της έρευνας 13

6. Πηγές και αναφορά των γεωγραφικών ονομάτων 16

 Κεφάλαιο Ι

Γεωγραφικά ονόματα. Οριοθετήσεις και διεθνές
νομικό πλαίσιο

1. Γεωγραφικά ονόματα. Ορισμός και κατηγορίες 19

1.1. Γεωγραφικά χαρακτηριστικά (φυσικά και ανθρωπογενή) 20

1.2. Κράτη 21

1.3. Ομόσπονδες μονάδες, εσωτερικές διοικητικές υποδιαιρέσεις και περιοχές
του κράτους με εδαφική αυτονομία 22

1.4. Χώροι που δεν υπάγονται στην κυριαρχία κανενός κράτους:
Ανοικτή Θάλασσα, Ανταρκτική, Διάστημα 24

2. Επίσημα και τυποποιημένα γεωγραφικά ονόματα 29

3. Ενδώνυμα και Εξώνυμα 30

4. Τα γεωγραφικά ονόματα και το διεθνές δίκαιο.
Τρέχουσες ρυθμιστικές τάσεις 34

 Κεφάλαιο ΙΙ

Η θέσπιση των γεωγραφικών ονομάτων

Μέρος Ι

Η ονοματοθεσία και η μετονομασία του κράτους

Τμήμα Ι

Το κράτος και το όνομά του. Έννοια, διαδικασία θέσπισης, τυπολογία και παράγωγα του κρατικού ονόματος

1. Κράτος, το πρωταρχικό υποκείμενο του διεθνούς δικαίου 39

1.1 Στοιχεία της κρατικής υπόστασης 39

1.2. Η αναγνώριση ως κριτήριο της κρατικής υπόστασης 41

1.3. Η είσοδος στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών ως κριτήριο
της κρατικής υπόστασης 44

2. Η θέσπιση (και η αλλαγή) του ονόματος του κράτους 50

2.1. Εσωτερικές και διεθνείς νομικές παράμετροι 50

2.2. Πιθανοί περιορισμοί 53

3. «Απλό» και «επίσημο» όνομα του κράτους 55

4. Ετυμολογία και τυπολογία των απλών κρατικών ονομάτων.
Σύντομη επισκόπηση 59

5. Παράγωγα του κρατικού ονόματος 65

Τμήμα ΙΙ

Η διεθνης πρακτικη στους τομεις της ονοματοθεσιας
και της μετονομασιας του κρατους

1. Διεθνές δίκαιο και συγκρότηση κρατών. Διαχρονικές εξελίξεις 70

2. Νέα κράτη, νέα κρατικά ονόματα. Η συγκρότηση νέων κρατών
έως τις αρχές του 20ού αιώνα 73

3. Αποαποικιοποίηση, συγκρότηση νέων κρατών και αλλαγή
γεωγραφικών ονομάτων 82

3.1. Η περίοδος της Κοινωνίας των Εθνών (1920-1946) 82

3.2. Η περίοδος του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (1945-) 85

3.3. Η επίδραση της αποικιοκρατίας και της αποαποικιοποίησης
στα γεωγραφικά ονόματα 88

4. Η διαμόρφωση νέου κράτους λόγω διαμελισμού ομοσπονδιακού
κράτους ή ένωσης κρατών 96

4.1. Διαμελισμός ομοσπονδιακού κράτους 96

4.2. Ένωση κρατών 103

5. Διαιρεμένα κράτη 106

6. Συγκρότηση νέου κράτους επί αποσχισθέντος εδάφους 108

7. Νέο κρατικό όνομα, χωρίς νέο κράτος: Η αλλαγή του ονόματος
του κράτους με μονομερή πράξη 112

7.1. Αλλαγή του επίσημου ονόματος 112

7.2. Μετονομασία του κράτους 122

7.3. Διεθνής αναφορά στο κράτος με ενδώνυμο/ ή εξώνυμο 131

8. Μετονομασία του κράτους δυνάμει διεθνούς σύμβασης 137

9. Η μετονομασία και η ταυτότητα/συνέχεια του κράτους 138

10. Άκυρη μετονομασία: «Κράτη ανδρεικέλων» 139

Μέρος ΙΙ

Η θέσπιση και η αλλαγή των εσωτερικών
γεωγραφικών ονομάτων

1. Η θέσπιση των γεωγραφικών ονομάτων ως έκφανση
της κρατικής κυριαρχίας 143

2. Προτεινόμενες καλές πρακτικές κατά τη διαδικασία θέσπισης
γεωγραφικών ονομάτων 144

3. Τα αίτια της αλλαγής των εσωτερικών γεωγραφικών ονομάτων 146

3.1. Εδαφικές μεταβολές 146

3.2. Μεταβολή πολιτεύματος ή κυβέρνησης 149

3.3. Ανεξαρτητοποίηση/ Αποαποικιοποίηση 152

3.4. Διοικητικές μεταρρυθμίσεις 152

3.5. Στρατιωτική κατοχή 154

 Κεφάλαιο ΙΙI

Η τυποποίηση των γεωγραφικών ονομάτων.
Εθνικοί φορείς και διεθνής συνεργασία

1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις 155

2. Η τυποποίηση των γεωγραφικών ονομάτων σε εθνικό επίπεδο 160

3. Η τυποποίηση των γεωγραφικών ονομάτων σε διεθνές επίπεδο 161

4. Η Ομάδα Ειδικών των Ηνωμένων Εθνών για τα Γεωγραφικά
Ονόματα (UNGEGN) 164

5. Διεθνής Οργανισμός Τυποποίησης (International Organization
for Standardization, ΙSO). Νομικό πλαίσιο και έργο 166

6. Πίνακες ονομάτων κρατών, «χωρών» και «περιοχών» 168

6.1. Παρατηρήσεις σχετικά με τους όρους «κράτος», «χώρα» και «περιοχή» 168

6.2. Βάση Δεδομένων Πολύγλωσσης Ορολογίας UNTERM: «Ονόματα Χωρών» 170

6.3. Λίστα Ονομάτων Χωρών της UNGEGN 171

6.4. Πρότυπο Μ49 (M49 standard) - Τυποποιημένοι Κωδικοί Χωρών
ή Περιοχών για Στατιστική Χρήση 172

6.5. Διεθνές Πρότυπο ISO 3166 177

6.6. Πρότυπο STANAG 1059 (NATO) 180

6.7. Διοργανικό εγχειρίδιο σύνταξης κειμένων (ΕΕ) 180

7. Τυποποίηση των ονομάτων των γλωσσών (γλωσσωνύμων) 181

 Κεφάλαιο ΙV

Διεθνείς διαφορές σχετικά με γεωγραφικά ονόματα

1. Γενικές παρατηρήσεις 185

2. Προς τη διαμόρφωση ενός συνόλου διεθνών κανόνων
για την επίλυση διαφορών για γεωγραφικά ονόματα; 186

2.1. Κατευθυντήριες τάσεις της διεθνούς πρακτικής και Ήπιο δίκαιο (Soft law) 186

2.2. Νομολογία: Τα ζήτημα των γεωγραφικών ονομάτων ενώπιον
του Διεθνούς Δικαστηρίου 188

3. Διεθνείς διαφορές για ονόματα κρατών 189

3.1. Γενικές παρατηρήσεις 189

3.2. Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας
Ιρλανδίας/Ιρλανδία 193

3.3. Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας/Λαοκρατική
Δημοκρατία της Γερμανίας 195

3.4. Μυανμάρ/Βιρμανία 197

4. Διεθνείς διαφορές για ονόματα άλλων εδαφικών οντοτήτων 202

4.1. Υπόθεση της «Δημοκρατίας της Ροδεσίας» (1964 – 1979) 202

4.2. Ταϊβάν/Κινεζική Ταϊπέι 205

5. Διεθνείς διαφορές για ονόματα νησιών 213

5.1. Νήσοι Φόκλαντ/Νήσοι Μαλβίνες 213

5.2. Νήσοι Senkaku/Diaoyu/Tiaoyutai 217

5.3. Νησίδες Liancourt/Takeshima/ Dokdo 218

5.4. Κουρίλες Νήσοι/Βόρεια Εδάφη 218

5.5. Βρετανικές Νήσοι (British Isles)/Νήσοι του Βορείου Ατλαντικού
(Islands of the North Atlantic) 219

6. Διεθνείς διαφορές για ονόματα θαλάσσιων και υποθαλάσσιων
γεωγραφικών χαρακτηριστικών 220

6.1. Θάλασσα της Ιαπωνίας/Ανατολική Θάλασσα 220

6.2. Περσικός Κόλπος/Αραβικός Κόλπος 222

6.3. Κόλπος του Μεξικού/Κόλπος της Αμερικής 224

6.4. Ύψωμα των Φιλιππίνων (Philippine Rise)/Υποθαλάσσια όρη Jinghao,
Tianbao, Haidonquing, Jujiu, λόφος Cuiqiao 226

6.5. Θαλάσσια περιοχή Σκάγκερρακ (Skagerrak) 227

7. Γεωγραφικά ονόματα εκτός κρατικής δικαιδοσίας. Η περίπτωση
της Γης της Βασίλισσας Ελισάβετ (Ανταρκτική) 228

8. Γεωγραφικά ονόματα και περιοχές με αυτόνομο εδαφικό καθεστώς:
Η περίπτωση των Νήσων Όλαντ/ Άχβενανμαα (Αλάνδης) 229

 Κεφάλαιο V

Το ζήτημα του ονόματος της Βόρειας Μακεδονίας

1. Από το Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων στη διάλυση
της Γιουγκοσλαβίας. Σύντομη θεσμική ανασκόπηση 231

2. Η ετυμολογία του πρώτου ονόματος 234

3. Το όνομα Μακεδονία και τα παράγωγά του κατά την περίοδο
των σύγχρονων κρατών 236

4. Μακεδονία – Македонија, Macedonia, Macédoine... Το ονοματικό
υπόβαθρο της διαφοράς: Από ένα αρχαιοελληνικό γεωγραφικό
όνομα σε ένα ομόσπονδο κράτος της Γιουγκοσλαβίας 239

5. Το κομβικό σημείο για το διεθνές δίκαιο. Η εμφάνιση ενός νέου κράτους 247

6. Η είσοδος του νέου κράτους στην κοινωνία των κρατών 249

7. Η Ενδιάμεση Συμφωνία του 1995 251

8. Η εφαρμογή και η αθέτηση της Ενδιάμεσης Συμφωνίας 252

9. Οι συνέπειες της αναγνώρισης του συνταγματικού ονόματος
της πΓΔΜ από τα τρίτα κράτη 254

10. Η Απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου σχετικά με την εφαρμογή
της Ενδιάμεσης Συμφωνίας 256

11. Η πολιτική του εξαρχαϊσμού 260

12. Η Συμφωνία των Πρεσπών. Βασικές ρυθμίσεις 268

12.1. Γενικές παρατηρήσεις 268

12.2. Όνομα του κράτους 269

12.3. Επίσημη γλώσσα 271

12.4. Ιθαγένεια 276

12.5. Παράγωγα του κρατικού ονόματος και ιστορία 279

13. Απήχηση και προοπτικές της Συμφωνίας των Πρεσπών 284

Τελικές παρατηρήσεις 295

Πρωτογενείς Πηγές και Βιβλιογραφία 307

ΒΑΣΙΚΟ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ 345

Γενική εισαγωγή

1. Αφορμή για την έρευνα

Όταν στις αρχές του 2018 η ονοματολογική διαφορά μεταξύ της Ελληνικής Δημοκρατίας και της πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας (πΓΔΜ) [από το 2019: Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας] επανήλθε για πολλοστή φορά στη φλέγουσα επικαιρότητα, φαινόταν μάλλον απίθανο ότι μετά από λίγους μήνες, στις 17 Ιουνίου 2018, οι Υπουργοί Εξωτερικών Νίκος Κοτζιάς και Nikola Dimitrov θα υπέγραφαν την Τελική Συμφωνία για την επίλυση των διαφορών οι οποίες περιγράφονται στις Αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών 817 (1993) και 845 (1993), τη λήξη της Ενδιάμεσης Συμφωνίας του 1995, και την εδραίωση στρατηγικής εταιρικής σχέσης μεταξύ των μερών – τη λεγόμενη Συμφωνία των Πρεσπών. Παρέστη ως μάρτυρας, σύμφωνα με τις Αποφάσεις 817 και 845 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, ο Matthew Nimetz, Προσωπικός Απεσταλμένος του Γενικού Γραμματέα του παγκόσμιου οργανισμού. Η τελετή της υπογραφής της Συμφωνίας προκάλεσε την παγκόσμια προσοχή.

Το κύριο αίτιο της πολυετούς και περίπλοκης διαφοράς ήταν το όνομα Република Македонија (λατ. Republika Makedonija/ αγγλ. Republic of Madedonia), το οποίο επέλεξε ένα από τα νέα κράτη που διαμορφώθηκαν μετά από τη διάλυση του ομοσπονδιακού κράτους της Γιουγκοσλαβίας.

Τόσο το ενδώνυμο Μακεδονία, όσο και η παραλλαγή Македонија (Makedonija/ Μακεντόνιγια) αποδίδονταν στο διεθνές επίπεδο με εξώνυμα του αρχικού ονόματος, χωρίς καμία διάκριση – δηλαδή, Macedonia (αγγλικά), Macédoine (γαλλικά), Mazedonien (γερμανικά) κ.ο.κ. – με αποτέλεσμα να προκαλείται σύγχυση σε όλα τα επίπεδα διεθνούς επικοινωνίας και συνεχής πολιτική ένταση.

Η Ελλάδα δήλωσε την αντίρρησή της στο κρατικό όνομα Македонија/ Macedonia/ Macédoine/ Mazedonien κ.λπ. με επιχειρήματα κυρίως από την ιστορία και τη γλωσσολογία. Το όνομα Μακεδονία διαχρονικά παρέπεμπε στην αρχαία ιστορία και στον πολιτισμό της Ελλάδας και, από το 1913 ήταν επίσημο γεωγραφικό όνομα στο πλαίσιο του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Σύμφωνα με την Ελλάδα, η σλαβική εκδοχή του μακεδονικού ονόματος επιβλήθηκε το 1945 νόμῳ στο πλαίσιο της Γιουγκοσλαβίας, όπου η χρήση του αλλοίωνε την αυθεντική σημασία του αρχικού ονόματος και των παραγώγων του και υπέκρυπτε εδαφικές αξιώσεις επί της ελληνικής επικράτειας.

Η πρώην γιουγκοσλαβική ομόσπονδη μονάδα απάντησε ότι το όνομα της επιλογής της σημαίνει ένα νέο ανεξάρτητο κράτος, ένα μεγάλο ιστορικό εδαφικό τμήμα του οποίου κατείχε άδικα η Ελλάδα, ενώ τα παράγωγά του δηλώνουν ένα έθνος με καταβολές από την αρχαία Μακεδονία, καθώς και μια αναγνωρισμένη γλώσσα.

Παράλληλα, η Βουλγαρία, η οποία πρώτη αναγνώρισε το κράτος με το συνταγματικό όνομά του, υποστήριζε διαχρονικά ότι η επίσημη γλώσσα του εν λόγω κράτους είναι βουλγαρική και ο λαός του τμήμα του βουλγαρικού έθνους.

Όπως αποφασίστηκε στο πλαίσιο του ΟΗΕ, το κράτος θα αναφερόταν στο πλαίσιο των διεθνών οργανισμών με την κατασήμανση πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας (πΓΔΜ), the former Yugoslav Republic of Macedonia (αγγλ.), ex-République yougoslave de Macédoine (γαλλ.) ex República Yugoslava de Macedonia (ισπ.) κ.λπ. και τα μέρη θα έπρεπε να επιλύσουν τη διαφορά τους.

Στις 5 Νοεμβρίου 2004, οι ΗΠΑ προστέθηκαν σε ένα μεγάλο αριθμό κρατών που αναγνώρισαν το συγκεκριμένο κράτος με το συνταγματικό του όνομα (: Republic

of Macedonia). Παράλληλα ένας μεγάλος αριθμός διακεκριμένων ειδικών του διεθνούς δικαίου αντιμετώπισε τη διαφορά για το όνομα της πΓΔΜ ως μία άνευ προηγουμένου υπόθεση και επέλεξε να αναφέρεται στην πΓΔΜ ως Macedonia/ Republic of Macedonia κ.ο.κ. (Βλ. παρακάτω, ενότητα 4.)

Ο δημόσιος διάλογος γύρω από το ζήτημα αυτό στην Ελλάδα συχνά διολισθαίνει σε συναισθηματικές ή κομματικές υπεραπλουστεύσεις, με αποτέλεσμα να παραλείπονται ή να αποσιωπώνται οι κρίσιμες νομοτεχνικές προεκτάσεις του. Ενδεικτικά, ενώ το ζήτημα του ονόματος βρισκόταν στο επίκεντρο έντονων πολιτικών συζητήσεων, οι επιλογές της πΓΔΜ ως προς το όνομα της επίσημης γλώσσας της (: Macedonian) και τον διεθνή κωδικό γραμμάτων (: mk/ mkd) είχαν εγκριθεί στο πλαίσιο του Διεθνούς Οργανισμού Τυποποίησης (International Organization for Standardization, ISO), χωρίς να υπάρξει αντίδραση από την πλευρά της Ελλάδας.

Το παραπάνω χρονικό δείχνει ότι το κρατικό όνομα, το οποίο εντάσσεται στην ευρύτερη κατηγορία των γεωγραφικών ονομάτων, μπορεί να αναχθεί σε κεντρικό θέμα διακρατικής διαφοράς και υπήρξε η αφορμή για την παρούσα έρευνα.

2. Διεπιστημονικές προεκτάσεις/Κοινωνικοπολιτική λειτουργία των γεωγραφικών ονομάτων

Το θέμα των ονομάτων απασχολεί τη φιλοσοφική σκέψη από την αρχαιότητα. Ο φιλοσοφικός διάλογος του Πλάτωνα Κρατύλος (ca. 385 π.Χ.) εξετάζει εάν τα ονόματα αντανακλούν την ουσία των πραγμάτων και φέρουν μια φυσική ορθότητά που παραμένει αμετάβλητη – ή εάν αποτελούν συμβατικές κατασκευές που προκύπτουν από κοινή αποδοχή και συναίνεση. Με αφορμή τη ρήση του Αντισθένη «Ἀρχή σοφίας ἡ τῶν Ὀνομάτων ἐπίσκεψις» έχει τεθεί το ερώτημα εάν η σημασία ενός ονόματος μπορεί – ή επιτρέπεται – να μεταβάλλεται με τον χρόνο.

Όπως υποστηρίζεται, η πράξη του ονομάζειν δηλώνει ενσυνείδητες επιλογές, αλλά και μακρινά νοήματα του ασυνειδήτου. Σύμφωνα με τον Σίγκμουντ Φρόιντ, τα ονόματα δεν είναι σε καμία περίπτωση «ήχος και καπνός»: «Τα ονόματα δεν είναι [...] κάτι ασήμαντο και συμβατικό, όπως εμείς πιστεύουμε, αλλά κάτι σημαντικό και ουσιαστικό [...] «Το όνομα ενός ανθρώπου είναι βασικό συστατικό στοιχείο της προσωπικότητάς του, ίσως και ένα κομμάτι της ψυχής του».

Όπως συμβαίνει με τα ονόματα των ανθρώπων, έτσι και τα γεωγραφικά ονόματα σχεδόν ποτέ δεν αποφασίζονται τυχαία, π.χ. μπορεί να επιλεγούν για να τιμήσουν ιστορικά πρόσωπα ή για ιδεολογικούς ή θρηκευτικούς λόγους. Η θέσπιση των γεωγραφικών ονομάτων πηγάζει από την ανάγκη των ανθρώπων να προσδώσουν ταυτότητα στους τόπους που γνωρίζουν. Ο Pierre Bourdieu έχει υποστηρίξει ότι η ονοματοθεσία αποτελεί πράξη συμβολικής εξουσίας, καθώς ορίζει τον τρόπο με τον οποίο τα μέλη μιας κοινωνίας αντιλαμβάνονται και δομούν τον κόσμο.

Τα γεωγραφικά ονόματα νοηματοδοτούν τον χώρο και συμβάλλουν στη συγκρότηση συλλογικών ταυτοτήτων σε διάφορες χωρικές κλίμακες – π.χ. σε επίπεδο ονόματος κράτους, περιοχής του κράτους, πόλης, συνοικίας ή χωριού. Ενεργοποιούν ένα ευρύ φάσμα νοητικών και συναισθηματικών συνδέσεων με τον χώρο και την ιστορία, καθώς και την προσωπική πορεία κάθε ανθρώπου. «Τα γεωγραφικά

ονόματα σημαίνουν πολλά πράγματα για τους ανθρώπους!» επισημαίνει η Helen Kerfoot, «είναι εμπεδωμένα στο μυαλό μας ως καθημερινά σημεία αναφοράς, ως αναπόσπαστα μέρη της τοπικής ή της εθνικής ιστορίας, ή ίσως ως μέρη με ιδιαίτερες διασυνδέσεις ή ενδιαφέρουσες ιστορίες για να αφηγηθούμε...».

Συνεπώς οι άνθρωποι συνδέονται με τον χώρο και μέσω των γεωγραφικών ονομάτων. Από την άποψη αυτή, η θεωρία της «τοπωνυμικής προσκόλλησης» (toponymic attachment) αναφέρεται στον ψυχολογικό, πολιτιστικό ή κοινωνικό σύνδεσμο που αναπτύσσουν τα άτομα ή οι κοινωνικές ομάδες με τα γεωγραφικά ονόματα.

Τα γεωγραφικά ονόματα «είναι ουσιαστικά ετικέτες που διακρίνουν ένα μέρος της επιφάνειας της γης από άλλο και, συνεπώς, πρέπει να εξετάζονται πολύ προσεκτικά [...] Αποτελούν ένα μοναδικής σημασίας στοιχείο κάθε χάρτη ή γραφήματος [...] Τα γεωγραφικά ονόματα δεν υφίστανται στο κενό επειδή αντικατοπτρίζουν την ανθρώπινη κατοχή, δίνουν σημαντικές πληροφορίες για την πολιτική και τον πολιτισμό».

Ο κλάδος των Ονοματολογικών Σπουδών (Name Studies) εξετάζει τα ονόματα των φυσικών προσώπων και τα γεωγραφικά ονόματα μέσα από το πρίσμα επιστημών, όπως η Αρχαιολογία, η Ιστορία, η Γεωγραφία, η Κοινωνιολογία και η Ανθρωπολογία.

Η Ονοματολογία ή Ονοματική (αγγλικά: Onomastics/ γαλλικά: Onomatologie/ γερμανικά: Namenforschung) είναι κλάδος της Γλωσσολογίας που μελετά και κατατάσσει τα ονόματα και την ετυμολογία τους. Χωρίζεται σε ειδικότερους κλάδους: Τοπωνυμία, Υδρωνυμία και Ανθρωπωνυμία.

Ειδικές μελέτες ασχολούνται με την ετυμολογία και τη σημασία των Χωρωνυμίων (ή Χωρωνύμων, αγγλ.: Choronym, από τις ελληνικές λέξεις «χώρα» και «όνομα»), δηλαδή των ονομάτων εδαφικών μονάδων με μεγάλη επιφάνεια, στις οποίες μεταξύ άλλων περιλαμβάνονται και τα κράτη.

Εθνικοί και διεθνείς επιστημονικοί φορείς από διάφορους κλάδους ασχολούνται με τα ονόματα. Ενδεικτικά: Ελληνική Ονοματολογική Εταιρεία, Ένωση Ελλήνων Επιστημόνων για την Προτυποποίηση και Τυποποίηση (ENEPROT), Ελληνική Εταιρεία Ορολογίας (ΕΛΕΤΟ), Infoterm (Διεθνές Κέντρο Πληροφόρησης για την Ορολογία), Ευρωπαϊκή Ένωση Ορολογίας (EAFT). Σημειώνεται ότι η Ορολογία, η επιστήμη των όρων, περιέχει έννοιες και αρχές με θεμελιώδη σημασία για τη θεωρία και πράξη της Νομικής Επιστήμης.

Η σχέση μεταξύ των γεωγραφικών ονομάτων και του δικαίου απασχόλησε στο παρελθόν τη Γεωγραφία, τη Γεωπολιτική και την Οικονομική Επιστήμη. Πρόσφατα έχει διατυπωθεί η θέση ότι το «Δίκαιο είναι παντού» (“Law is everywhere”),

παράγει χώρους και εξαρτάται από αυτούς (“Nomospheres”), δημιουργεί κανονιστικές δομές που καθορίζουν τη λειτουργία των χώρων (“Lawscapes”) με αποτέλεσμα την ανάδυση ενός νέου, αταξινόμητου και ραγδαία αναπτυσσόμενου διεπιστημονικού κλάδου – ή, όπως υποστηρίζεται, μιας μετα-επιστημονικής συνθήκης (postdisciplinary condition), τη Νομική Γεωγραφία (Legal Geography).

Επίσης, η μελέτη των πράξεων της ονοματοθεσίας και της μετονομασίας – ως επιλογών με κοινωνικοπολιτικά, οικονομικά και πολιτισμικά διακυβεύματα – υποστηρίζεται ότι αποτελεί πλέον ένα νέο αυτοτελές επιστημονικό πεδίο, διακριτό και συμπληρωματικό προς εκείνο της κλασικής Τοπωνυμίας, το οποίο αναφέρεται ως Κριτική/ Πολιτική Τοπωνυμία ή Σπουδές Ονοματοθεσίας Τόπων.

3. Διεπιστημονικές προσεγγίσεις της διακρατικής διαφοράς για το μακεδονικό όνομα. Σύνοψη

Η ελληνόγλωσση εργογραφία γύρω από τις ιστορικές και διπλωματικές πτυχές του Μακεδονικού Ζητήματος είναι τεράστια.

Η ιστοριογραφία καταλαμβάνει κεντρική θέση ως προς το ζήτημα του μακεδονικού ονόματος, όπως συμβαίνει γενικά στις διακρατικές διαφορές που αφορούν γεωγραφικά ονόματα. Η επιχειρηματολογία των εμπλεκομένων κρατών σε αυτού του

είδους τις διαφορές προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από το – κατά κανόνα ισχυρό – ιστορικό υπόβαθρό τους.

Ειδικά ως προς τις πρόσφατες προεκτάσεις του ονοματικού, θα πρέπει αρχικά να αναφερθούν οι σχετικές μελέτες και δημοσιεύσεις του Νίκου Κοτζιά, όπου αναλύονται το ιστορικό υπόβαθρο της διαφοράς, οι νομικοί και οι πολιτικοί λόγοι για τους οποίους ήταν επιβεβλημένη η επίλυσή της, η στρατηγική διαπραγμάτευσης που ακολούθησε, οι ρυθμίσεις της Συμφωνίας των Πρεσπών, καθώς και εκτιμήσεις για τους χειρισμούς των ελληνικών κυβερνήσεων και τη στάση των ελληνικών πολιτικών κομμάτων.

Στην ελληνόγλωσση εργογραφία της πολιτικής επιστήμης, το ζήτημα έχει εξεταστεί υπό το πρίσμα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής σε διάφορες ιστορικές περιόδους, ενώ υπάρχουν κοινωνιολογικές προσεγγίσεις, οι οποίες δείχνουν ότι το ευρύτερο Μακεδονικό Ζήτημα αποτελεί μία «Βαβέλ θέσεων» και αντιλήψεων.

Μονογραφίες εστιάζουν στα πολιτικά, κοινωνικά, οικονομικά και νομικά χαρακτηριστικά της Βόρειας Μακεδονίας ως κράτους.

Ορισμένες αναλύσεις υιοθετούν ως κύριο αναλυτικό εργαλείο το φαινόμενο του εθνικισμού, ενώ άλλες επικεντρώνονται στην ανάγκη για επιστημονικά τεκμηριωμένη και αποφορτισμένη διαχείριση του ζητήματος.

Σε διεθνές επίπεδο, ένας αριθμός ιστορικών, ανθρωπολογικών και πολιτικών αναλύσεων προσεγγίζει τη διαφορά, καθώς και την ιστορία της Μακεδονίας – από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή – σύμφωνα με την επίσημη εθνική αφήγηση της Γιουγκοσλαβίας και, αργότερα, της πΓΔΜ. Οι δημοσιεύσεις αυτές επιχειρούν να αποσυνδέσουν τη Μακεδονία από την ιστορία και τον πολιτισμό της Ελλάδας.

Σύμφωνα με τον Νίκο Κοτζιά, «[ε]ίναι πράγματι αξιοσημείωτο με πόσο πάθος ξένοι αναλυτές, δημοσιογράφοι και ειδικοί επί των βαλκανικών αρνούνταν να χρησιμοποιήσουν το όνομα ΠΓΔΜ [...] πριν από τη Συμφωνία των Πρεσπών. Ιδιαίτερα προκλητικοί υπήρξαν ορισμένοι Γερμανοί βαλκανολόγοι που σε μεγάλους τόμους

αναφοράς στα Βαλκάνια δεν αναφέρουν το τότε αναγνωρισμένο όνομα της Βόρειας Μακεδονία ούτε καν ως υποσημείωση [...] Αυτή η άρνηση του Διεθνούς Δικαίου συνδυάστηκε με ειρωνείες για την ιστορικότητα λαών όπως είναι ο ελληνικός».

Παραμένει αδιερεύνητο κατά πόσον είναι αποδεκτή στο πλαίσιο της Βόρειας Μακεδονίας η χρήση του όρου μακεδονικός/ή/ό, με αναφορά στην ελληνική γλώσσα και τον ελληνικό πολιτισμό. Αν και υπάρχουν ελληνόγλωσσες μελέτες που ασκούν κριτική στην κατά καιρούς πολιτική της Ελλάδας – π.χ. ως προς το ζήτημα του ονόματος και των παραγώγων του ή της αντιμετώπισης της σλαβόφωνης παρουσίας – δεν φαίνεται να καταγράφεται αντίστοιχη τάση (αυτο)κριτικής από την πλευρά της Βόρειας Μακεδονίας, γεγονός που ίσως συνδέεται με τη διαχρονική κρατική εποπτεία πάνω σε θέματα επιστημονικής έρευνας στο κράτος αυτό. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τον Νόμο για τις Επιστημονικές Ερευνητικές Δραστηριότητες (1996), είχε απαγορευτεί η διεξαγωγή μη κυβερνητικής έρευνας που αφορούσε την «ιστορική και πολιτιστική ταυτότητα του Μακεδονικού λαού και των εθνοτήτων που ζουν στη Δημοκρατία της Μακεδονίας».

Το ερώτημα γιατί δεν υπάρχει αρνητική αντίδραση της Ελλάδας εξαιτίας της χρήσης ελληνικών γεωγραφικών ονομάτων, συμπεριλαμβανομένου του ονόματος Μακεδονία, σε άλλα κράτη, δεν έχει ερευνηθεί. Υπάρχουν τουλάχιστον δέκα οικισμοί με το όνομα Μακεδονία (Macedonia) στις ΗΠΑ. Το όνομα της Macedonia του Illinois «προέρχεται από την αρχαία Μακεδονία των Ελλήνων», όπως σημειώνει μια έκδοση του 1905 του Υπουργείου Εσωτερικών των ΗΠΑ. Η ιστορία της Macedonia του Texas συνδέεται με τη μετανάστευση Ελλήνων στην περιοχή. Βρίσκουμε ένα

Δήμο με το όνομα Macedônia ακόμα και στη Βραζιλία. Θα ήταν ενδιαφέρουσα μια συγκριτική διερεύνηση.

4. Η διαφορά για το μακεδονικό όνομα στην εργογραφία του διεθνούς δικαίου πριν από τη Συμφωνία των Πρεσπών. Μια σύνοψη

Η ελληνόγλωσση εργογραφία του διεθνούς δικαίου περιλαμβάνει σημαντικές αναλύσεις ειδικών πτυχών του ονοματικού θέματος.

Σε επίπεδο διεθνούς εργογραφίας, αρκετοί διακεκριμένοι συγγραφείς, ιδίως κατά τα πρώτα χρόνια της διαφοράς, είχαν μια επικριτική στάση απέναντι στην επίσημη θέση της Ελλάδας. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τον Serge Sur: «Η Μακεδονία φαίνεται να υπήρξε θύμα πολύ περισσότερο πολιτικών, παρά νομικών εκτιμήσεων» επειδή δεν αναγνωρίστηκε αμέσως εξαιτίας της ελληνικής αντίδρασης. Αυτή η χώρα [ενν. Ελλάδα] εναντιώνεται με αρκετά παράξενο τρόπο στην ονομασία ενός άλλου κράτους επειδή αυτό, δυνάμει ενός απροσδόκητου ρητορικού αποτελέσματος, θα απειλούσε την ασφάλειά της».

«Η νόμιμη ύπαρξη του ηπειρωτικού γείτονά της ανοίγει τη δίοδο στην επιθετική επάνοδο του ελληνικού εθνικισμού», υποστήριξε ο Louis Savadogo. «Για κάθε ερευνητή εξοικειωμένο με την αρχαία ιστορία, το πρόβλημα της υπαγωγής της αρχαίας Μακεδονίας στον ελληνικό κόσμο, παραμένει ανοιχτό μέχρι σή

μερα», ενώ προσέθεσε ότι η Ελλάδα αδυνατεί να τεκμηριώσει ιστοριογραφικά ότι δικαιούται να συνδέσει το όνομα με την μακεδονική κληρονομιά και, συνεπώς, αντιστρέφεται το βάρος της απόδειξης.

Ορισμένοι συγγγραφείς που προσέγγισαν το θέμα από την οπτική του δικαιώματος σε αυτοδιάθεση και των πολιτιστικών δικαιωμάτων, τάχθηκαν υπέρ των θέσεων της «Δημοκρατίας της Μακεδονίας», αποδίδοντας στην Ελλάδα αξιώσεις ιδιοκτησιακού τύπου ως προς το όνομα και τον Ήλιο της Βεργίνας, οι οποίες, κατά τη γνώμη τους, ήταν εκτός του πλαισίου του διεθνούς δικαίου και αντίθετες στην εφικτή διεθνή πολιτική.

Ο Matthew Craven υποστήριξε ότι η επιλογή ονόματος και συμβόλων είναι ένα θέμα κυριαρχίας, το οποίο επαφίεται στην αποκλειστική κρίση της Macedonia. Όπως ισχυρίστηκε, η ελληνική αντίδραση συνιστούσε επίθεση κατά της κρατικής υπόστασης και την εθνικής αξιοπρέπειας ενός νέου κράτους – φαινόμενο, το οποίο χαρακτήρισε πρωτοφανές στις διεθνείς σχέσεις.

Έως τον Ιούνιο του 2019, το λήμμα που συνέγραψε ο Sir Michael Wood με τον τίτλο “Macedonia” στην Εγκυκλοπαίδεια Διεθνούς Δικαίου Max Planck αφορούσε την τότε πΓΔΜ, ενώ ο James Crawford χρησιμοποιεί ανάλογη ορολογία στο γνωστό έργο του για τη δημιουργία των κρατών στο διεθνές δίκαιο.

Σημειώνεται ότι ορισμένες από τις παραπάνω μελέτες δεν λάμβαναν υπόψη το περιεχόμενο της Ενδιάμεσης Συμφωνίας (1995), παρά τη θεμελιώδη σημασία της ως προς το νομικό πλαίσιο της διαφοράς.

Ένα γενικό χαρακτηριστικό στοιχείο της σχετικής διεθνούς νομικής εργογραφίας είναι ότι κατά κανόνα δεν λαμβάνει υπόψη τη διάκριση μεταξύ ενδωνύμων και εξωνύμων – παρ’ ότι πρόκειται για μια κρίσιμη παράμετρο για την κατανόηση και τη διαπραγμάτευση ενός τέτοιου θέματος. Ορισμένες αξιοπρόσεκτες αναλύσεις πολιτικής επιστήμης τηρούν την καίρια αυτή διάκριση. Παράλληλα απουσιάζει η έρευνα σχετικά με την ύπαρξη προηγούμενων περιπτώσεων διακρατικών διαφορών με αντικείμενο κρατικά ή άλλα γεωγραφικά ονόματα, με αποτέλεσμα να δημιουργείται η εσφαλμένη εντύπωση ότι πρόκειται για μια άνευ προηγουμένου υπόθεση. Σε γενικές γραμμές, φαίνεται ότι ένα σημαντικό τμήμα της διεθνούς εργογραφίας στον κλάδο του δημοσίου διεθνούς δικαίου δεν είχε επαρκή αναλυτικά εργαλεία για τη διαπραγμάτευση ενός τέτοιου θέματος – ενώ παράλληλα στήριζε τις θέσεις της πΓΔΜ.

5. Γεωγραφικά ονόματα και διεθνές δίκαιο. Ερευνητικά ερωτήματα και οριοθέτηση του πεδίου της έρευνας

Η παρούσα μελέτη εξετάζει τα γεωγραφικά ονόματα από την άποψη του διεθνούς δικαίου και δεν υπεισέρχεται στα πεδία άλλων επιστημών – π.χ. της ιστορίας, της πολιτικής επιστήμης, της κοινωνιολογίας – παρά μόνο στον βαθμό που παρέχουν αξιολογήσιμα στοιχεία από νομική άποψη ή συνδέονται με νομικά ζητήματα που ανακύπτουν από τη χρήση κρατικών ονομάτων και παραγώγων τους (: ιθαγένεια,

εθνώνυμα, γλωσσώνυμα). Το στοιχείο αυτό καταδεικνύει τις διεπιστημονικές προεκτάσεις των διεθνών διαφορών που σχετίζονται με γεωγραφικά ονόματα.

Τα γεωγραφικά ονόματα αποτελούν ρυθμιζόμενη ύλη τόσο του εσωτερικού, όσο και του διεθνούς δικαίου. Θεσπίζονται μέσω της εθνικής νομοθεσίας, προστατεύονται νομικά και σήμερα αποτελούν αντικείμενο της διαδικασίας της Τυποποίησης (Standardization). Η ύλη της τυποποίησης ξεκίνησε αρχικά από μονάδες μέτρησης χρόνου, μάζας, μήκους, ηλεκτρικού ρεύματος κ.λπ. και προδιαγραφές βιομηχανικών προϊόντων και σήμερα έχει επεκταθεί σε ονόματα κρατών, άλλων γεωγραφικών ονομάτων, καθώς και σε ονόματα γλωσσών. Αυτό σημαίνει ότι εθνικοί και διεθνείς φορείς καταγράφουν την επίσημη ορθογραφική μορφή των παραπάνω ονομάτων και καθιερώνονται αντίστοιχοι κωδικοί γραμμάτων και αριθμών για παγκόσμια χρήση σε ένα ευρύ φάσμα τομέων διακυβερνητικής και μη κυβερνητικής συνεργασίας.

Το θέμα των γεωγραφικών ονομάτων έχει απασχολήσει την εργογραφία του Διεθνούς Δικαίου κυρίως στο πλαίσιο της ανάλυσης ad hoc διεθνών διαφορών, αλλά όχι σε επίπεδο γενικής ανάλυσης.

Ειδικότερα, η προβληματική της ονοματοθεσίας και της μετονομασίας του κράτους είναι ένας από τους λιγότερο ερευνημένους τομείς της νομικής επιστήμης, παρ’ ότι το κράτος αποτελεί το πρωταρχικό υποκείμενο του διεθνούς δικαίου. Το κλασικό έργο του Georg Jellinek για τη γενική θεωρία του κράτους εμπεριέχει ένα ειδικό κεφάλαιο για το όνομα του κράτους, στο οποίο όμως δεν αναλύεται η ονοματοθεσία των κρατών, αλλά κυρίως οι διαφορές μεταξύ των όρων «κράτος», «πολιτεία», «Ράιχ (Reich)».

Η ερευνητική αυτή σιωπή μάλλον οφείλεται στο ότι τα κράτη κατά κανόνα αποφεύγουν να επιλέξουν ονόματα που προκαλούν σύγχυση, ενστάσεις ή χρησιμοποιούνται ήδη από άλλα κράτη.

Η πρώτη απόπειρα προσέγγισης των ονομάτων των κρατών ως αυτοτελούς θέματος από την άποψη του διεθνούς δικαίου οφείλεται – κατά πάσα πιθανότητα – στον Stephan Jaschek, με αφορμή το ζήτημα του ονόματος της Γερμανίας. Στη συνέχεια υπήρξαν ορισμένες μελέτες για το όνομα του κράτους από την άποψη του διεθνούς δικαίου με αφορμή το μακεδονικό όνομα, ενώ υπάρχουν ελάχιστες εργασίες για το όνομα του κράτους με γενική προσέγγιση.

Η εμφάνιση ενός νέου κρατικού ονόματος συνδέεται κατά κανόνα – αλλά όχι πάντα – με τη δημιουργία ενός νέου κράτους. Με βάση αυτή την προφανή διαπίστωση, η συνολική εξέταση της διεθνούς πρακτικής στον τομέα της ονοματοθεσίας των κρατών θα έπρεπε να ανατρέξει, τουλάχιστον, στις Συνθήκες της Βεστφαλίας (1648), οι οποίες σηματοδοτούν τη θεμελίωση του διεθνούς δικαίου, όπως το αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Ο χρονικός ορίζοντας της παρούσας έρευνας είναι πιο περιορισμένος και εστιάζει στη διεθνή πρακτική αναφορικά με την ονοματοθεσία και τη μετονομασία των κρατών από τις αρχές του 20ού αιώνα και έπειτα.

Τα κύρια ερευνητικά ερωτήματα είναι τα εξής:

Τι σημαίνει ο όρος «γεωγραφικό όνομα»;

Τι σημαίνουν οι όροι «επίσημο γεωγραφικό όνομα», «ενδώνυμο» και «εξώνυμο»;

Πότε γεννιούνται, αλλάζουν και αφανίζονται τα κρατικά και τα άλλα γεωγραφικά ονόματα;

Ποια είναι η λειτουργία των παραγώγων των κρατικών ονομάτων (ιθαγένεια, γλώσσα, εθνώνυμα) σε επίπεδο εσωτερικού και διεθνούς δικαίου;

Υπάρχει σχέση μεταξύ της μετονομασίας του κράτους και της ταυτότητας και συνέχειας του κράτους στο διεθνές δίκαιο;

Τι σημαίνει Τυποποίηση των ονομάτων των κρατών, των επίσημων γλωσσών τους, καθώς και των άλλων γεωγραφικών ονομάτων;

Υπάρχει κάποια λίστα όλων των κρατικών ονομάτων με παγκόσμια νομική ισχύ;

H διαφορά για το μακεδονικό όνομα αποτέλεσε ένα πρωτοφανές και μεμονωμένο περιστατικό στην ιστορία των διεθνών σχέσεων ή έχουν υπάρξει και άλλες διακρατικές διαφορές σχετικά με ονόματα κρατών;

Έχουν καταγραφεί διακρατικές διαφορές για άλλες κατηγορίες γεωγραφικών ονομάτων, π.χ. θαλασσίων ζωνών ή νήσων;

Ποια είναι τα αίτια, το ιστορικό και οι νομικές διαστάσεις της διακρατικής διαφοράς για το μακεδονικό όνομα;

Πώς επιλύθηκε το θέμα αυτό μέσω της Συμφωνίας των Πρεσπών;

Υφίσταται πλέον ένα γενικό συνεκτικό πλέγμα κανόνων διεθνούς δικαίου που να διέπει τη θέσπιση, τη μεταβολή, την προστασία, την τυποποίηση και την επίλυση διαφορών όσον αφορά τα γεωγραφικά ονόματα; Δηλαδή, μπορεί σήμερα να γίνει λόγος για ένα «διεθνές δίκαιο των γεωγραφικών ονομάτων»;

6. Πηγές και αναφορά των γεωγραφικών ονομάτων

Η ορθογραφία κάθε κρατικού ή άλλου γεωγραφικού ονόματος ορίζεται στη νομοθεσία κάθε κράτους, σύμφωνα με την/τις επίσημη/ες γλώσσα/ες του, αλλά μπορεί να διαφέρει στις γλώσσες των άλλων κρατών. Σε τέτοιες περιπτώσεις, γίνονται οι απαραίτητες διευκρινίσεις στα σχετικά σημεία του βιβλίου εφόσον είναι απαραίτητο από νομική ή γλωσσική άποψη.

Η αναφορά των ονομάτων των κρατών στην ελληνική γλώσσα στο βιβλίο αυτό ακολουθεί τον αλφαβητικό πίνακα Διμερείς σχέσεις της Ελλάδος του Υπουργείου Εξωτερικών της Ελληνικής Δημοκρατίας.

Οι κύριες διεθνείς πηγές αναφοράς των κρατικών ονομάτων, καθώς και των αλλαγών τους, είναι:

- Βάση Δεδομένων Ορολογίας των Ηνωμένων Εθνών (The United Nations Terminology Database, UNTERM). Πρόκειται για διαδικτυακή πηγή, την οποία διαχειρίζονται η Γραμματεία και Ειδικευμένες Οργανώσεις (Specialized Agencies) του συστήματος του ΟΗΕ. Περιλαμβάνει καταχωρίσεις για την τυποποιημένη αναφορά χιλιάδων όρων, καθώς και των ονομάτων των Κρατών Μελών του ΟΗΕ και άλλων εδαφικών οντοτήτων, στις έξι (6) επίσημες γλώσσες εργασίας του ΟΗΕ.

- Δελτίο Ορολογίας των Ηνωμένων Εθνών. Ονόματα Χωρών (Terminology Bulletin. Country Names) (παλαιότερος οδηγός σε έντυπη μορφή).

- Ηλεκτρονική βάση δεδομένων του ΟΗΕ, Πολυμερείς Συνθήκες που έχουν κατατεθεί στη Γραμματεία.

- Ηνωμένα Έθνη, Πίνακας πρώην Εδαφών υπό Κηδεμονία και Μη Αυτοδιοικούμενων Εδαφών.

- Ενημερωτικά Δελτία του ISO (1974-) (ISO 3166 Newsletters).

- Διοργανικό εγχειρίδιο σύνταξης κειμένων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αποτελεί οδηγό γλωσσικής εναρμόνισης, η χρήση του οποίου είναι υποχρεωτική για τα θεσμικά και λοιπά όργανα και οργανισμούς της ΕΕ κατά τον γραπτό λόγο σε όλες τις επίσημες είκοσι τέσσερις (24) γλώσσες. Περιέχει πίνακα με τυποποιημένα ονόματα χωρών, εδαφών και νομισμάτων και των παραγώγων τους. Όπως και η UNTERM, έτσι και ο Κατάλογος της ΕΕ επικαιροποιείται τακτικά.

- Επίσημοι κατάλογοι ονομάτων κρατών, όπως τηρούνται από μεμονωμένα κράτη.

- Εργογραφία διεθνούς και συνταγματικού δικαίου.

Κεφάλαιο Ι

Γεωγραφικά ονόματα. Οριοθετήσεις και διεθνές νομικό πλαίσιο

Every place name tells a story that is relevant to the culture that bestowed the name. Let the stories live.

William Watt, United Nations Group of Experts on Geographical Names

1. Γεωγραφικά ονόματα. Ορισμός και κατηγορίες

Ο όρος «όνομα» σημαίνει τη λεκτική κατασήμανση μιας ατομικής έννοιας, είναι κάθε «λέξη που ταυτοποιεί, κατά μοναδικό τρόπο, ένα μεμονωμένο πρόσωπο, τόπο ή πράγμα. Παραδείγματα: Αλβέρτος (Albert), Πεκίνο (Beijing), Βουδαπέστη (Budapest)».

Το ισχύον διεθνές δίκαιο δεν προβλέπει ορισμό του όρου «γεωγραφικό όνομα». Σύμφωνα με την πρακτική των διεθνών θεσμών που δραστηριοποιούνται στον συγκεκριμένο τομέα, όπως η Ομάδα Ειδικών των Ηνωμένων Εθνών για τα Γεωγραφικά Ονόματα (United Nations Group of Experts on Geographical Names, UNGEGN), καθώς και τη διεπιστημονική έρευνα (νομική, πολιτική επιστήμη, γεωγραφία κ.λπ.), ο όρος «γεωγραφικό όνομα» περιλαμβάνει τις εξής κατηγορίες:

1. Γεωγραφικά χαρακτηριστικά (φυσικά και ανθρωπογενή)

2. Κράτη

3. Ομόσπονδες μονάδες, εσωτερικές διοικητικές υποδιαιρέσεις και περιοχές του κράτους με εδαφική αυτονομία

4. Χώρους που δεν υπάγονται στην κυριαρχία κανενός κράτους (Ανοικτή Θάλασσα, Ανταρκτική, Διάστημα). Ειδικότερα:

1.1. Γεωγραφικά χαρακτηριστικά (φυσικά και ανθρωπογενή)

Γεωγραφικά χαρακτηριστικά είναι τα φαινόμενα «του πραγματικού κόσμου που συνδέονται με μια τοποθεσία σχετική με τη Γη, για την οποία συλλέγονται, τηρούνται και διανέμονται δεδομένα». Τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά διακρίνονται σε φυσικά και ανθρωπογενή.

Φυσικά χαρακτηριστικά (natural features) είναι τα ορατά στοιχεία του εδάφους και της υδρόσφαιρας, όπως νησιά, βραχονησίδες, όρη, φαράγγια, πεδιάδες, δάση, έρημοι, λίμνες, ποταμοί, ωκεανοί, θάλασσες, κόλποι, όρμοι και ακρωτήρια. Στην κατηγορία των φυσικών χαρακτηριστικών περιλαμβάνονται επίσης τα υποθαλάσσια χαρακτηριστικά (undersea features), δηλ. εκείνα που βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια του ωκεανού ή της θάλασσας και έχουν αναγνωρίσιμη ταυτότητα, όπως π.χ. η Τάφρος των Μαριανών.

Με τον όρο ανθρωπογενή χαρακτηριστικά (man-made features) νοούνται οι ορατές οντότητες που δημιουργούνται ή τροποποιούνται μέσω ανθρώπινης παρέμβασης, όπως οι οικισμοί (π.χ. πόλεις, προάστια, χωριά) και τα τεχνικά έργα (π.χ. φράγματα, τεχνητές λίμνες, οδοί).

Τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά μπορεί να υπάγονται, από νομική άποψη, στην εδαφική κυριαρχία ενός κράτους, οπότε το όνομά τους καθορίζεται από το εν λόγω κράτος, ή να βρίσκονται σε διεθνοποιημένους χώρους, εκτός κρατικής κυριαρχίας, οπότε το όνομά τους καθορίζεται σύμφωνα με διεθνείς διαδικασίες (βλ. παρακάτω, 1.4).