ΚΑΤ’ ΑΡΘΡΟ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΕ

Σελ. 1

1Πριν από δέκα περίπου χρόνια, την 1.12.2009, και βάσει της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης (Συνθήκη Λισσαβώνας, 2007/2009) τέθηκαν σε ισχύ ταυτόχρονα η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ), η Συνθήκη για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) και ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔ). Ιδιαίτερα η έναρξη ισχύος του Χάρτη αποτελεί σταθμό για την ευρωπαϊκή ενοποίηση γενικά και για την ενδυνάμωση της κοινοτικής/ενωσιακής έννομης τάξης ειδικότερα. Κι αυτό, όχι μόνον λόγω του μηνύματος ενότητας και προόδου που εκπέμπεται από την ύπαρξη ενός Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και επειδή η διαδικασία, από την οποία προέκυψε ο Χάρτης, έχει μακρά και περιπετειώδη ιστορία.

2Oι ιδρυτικές των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων συνθήκες δεν περιείχαν συγκεκριμένα στοιχεία για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο εσωτερικό των τριών Κοινοτήτων ή τουλάχιστον οι σχετικές ενδείξεις ήταν ελάχιστες. Το κενό στην έννομη προστασία της κοινοτικής έννομης τάξης αναφάνηκε ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’60. Το πρόβλημα οξύνθηκε και απέκτησε ευρύτερες διαστάσεις κατά την επόμενη δεκαετία, του ’70, ιδίως με τις θέσεις που εξέφρασαν ορισμένα ανώτατα δικαστήρια κρατών μελών, απείλησε δε σοβαρά τα ίδια τα θεμέλια του κοινοτικού οικοδομήματος. Η άμεση και προσεκτική αντίδραση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΔΕΚ) απέτρεψε τις αντιπαραθέσεις με τα ισχυρά αυτά εθνικά δικαιοδοτικά όργανα.

3Το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων από τα πρώτα χρόνια διακήρυξε με τις αποφάσεις του ότι η κοινοτική έννομη τάξη, παρά την απουσία καταλόγου θεμελιωδών δικαιωμάτων, δεν είναι δυνατόν να αγνοεί την ανάγκη σεβασμού των δικαιωμάτων αυτών. Εφόσον όμως οι Ευρωπαϊκές Κοινότητες αποτελούν νέα, αυτόνομη έννομη τάξη, διαφορετική από τις εθνικές αντίστοιχες, η νομιμότητα των πράξεων των κοινοτικών οργάνων δεν μπορεί να μετράται με κριτήριο εθνικές αρχές ή εθνικά συνταγματικά δικαιώματα. Η προοπτική αυτή θα έθιγε την ενότητα και αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαίου, προς αποφυγή δε του κινδύνου αυτού, το

Σελ. 2

4Στην προσπάθειά του να αποκρυσταλλωθούν τα κοινοτικά θεμελιώδη δικαιώματα ως γενικές αρχές του δικαίου, το Δικαστήριο καθοδηγήθηκε από δυο πηγές έμπνευσης: αφενός από τις συνταγματικές παραδόσεις, που είναι κοινές στα κράτη μέλη, αφετέρου από διεθνείς συμβάσεις για την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου, στις οποίες συνέπραξαν και προσχώρησαν τα κράτη μέλη. Μεταξύ των διεθνών αυτών κειμένων ξεχωριστή θέση, σύμφωνα με τη νομολογία του ΔΕΚ, κατείχε ανέκαθεν η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), της 4.11.1950.

5Με την αποφασιστική παρέμβαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και την πάροδο των χρόνων προέκυψε ένας εκτενής νομολογιακός κατάλογος κοινοτικών θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η δημιουργία του αποδείκνυε πρωτίστως την προσήλωση του Δικαστηρίου στις αρχές του δικαίου, επιβεβαιώνοντας ότι οι Κοινότητες συγκροτούν πραγματική έννομη τάξη δικαίου. Ακόμη, χάρη στη λύση αυτή, η αυτονομία του κοινοτικού δικαίου έναντι των εθνικών θεμελιωδών δικαιωμάτων όχι μόνον δεν περιορίσθηκε, αλλά ενισχύθηκε .

6Η εξέλιξη της νομολογίας έδειξε ότι ο άγραφος κατάλογος θεμελιωδών δικαιωμάτων, έτσι όπως αποκρυσταλλώθηκε από το Δικαστήριο, ανταποκρινόταν ακόμη και σε αυστηρά κριτήρια, όπως εκείνα που έθεσαν τα εθνικά ανώτατα δικαστήρια ορισμένων κρατών μελών ή και το ίδιο το Δικαστήριο της ΕΣΔΑ. Εντούτοις, για την Κοινότητα, κυρίως μετά την μετεξέλιξη σε Ευρωπαϊκή Ένωση, η κατάρτιση ενός δικού της καταλόγου θεμελιωδών δικαιωμάτων ήταν διπλά επιβεβλημένη.

7Πρώτα-πρώτα για λόγους συμβολικούς και ευρύτερα πολιτικούς. Μια «διαρκώς στενότερη ένωση» τόσο των ευρωπαϊκών κρατών, όσο και των «λαών της Ευρώπης», όπως αυτή που ρυθμίζουν σήμερα πλέον οι ΣΕΕ και ΣΛΕΕ, οφείλει να διαθέτει τον

Σελ. 3

8Κατόπιν για λόγους καθαρά νομικούς, ιδίως χάριν της ασφάλειας του δικαίου. Όσο και να ήταν εξοικειωμένος ο νομικός κόσμος με το δημιουργικό έργο του Δικαστηρίου και τον άγραφο κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η δέσμευση των φορέων της εξουσίας, αλλά και των δικαιοδοτικών οργάνων, από κανόνες θετικού δικαίου ενισχύει σημαντικά την ασφάλεια του δικαίου και ενδυναμώνει την εμπιστοσύνη των πολιτών στην αποτελεσματικότητα της ενωσιακής έννομης τάξης.

9Ενόσω η ευρωπαϊκή ενοποίηση προχωρούσε και σε άλλους τομείς, και κυρίως αφότου η προσχώρηση των Κοινοτήτων στην ΕΣΔΑ αποδείχθηκε κατά τη δεκαετία του ΄90 ανέφικτη, εφόσον δεν υφίστατο στις συνθήκες η σχετική αρμοδιότητα, η Κοινότητα αλλά και τα κράτη μέλη έθεσαν ως προτεραιότητα την εκπόνηση ενός ενωσιακού καταλόγου θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η προσπάθεια συνάντησε πολλές δυσκολίες, που οφείλονταν στη διστακτικότητα ή ακόμη και στην εχθρική διάθεση ορισμένων κρατών μελών και διήρκεσε μεγάλο χρονικό διάστημα. Η κατάσταση άλλαξε με την απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Κολωνίας (Ιούνιος 1999) και τη σύγκληση ειδικής «Συνέλευσης» (Convention/Konvent), επιφορτισμένης με το καθήκον εκπόνησης γραπτού καταλόγου θεμελιωδών δικαιωμάτων. H δημοκρατική νομιμοποίηση της Συνέλευσης υπήρξε ευρύτατη, το δε αποτέλεσμα των εργασιών της διακηρύχθηκε πανηγυρικά στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Νίκαιας (7.12.2000) από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Επιτροπή υπό τον τίτλο «Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης» (ή και «Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Νίκαιας»). Παρά την ευτυχή έκβαση των εργασιών της Συνέλευσης, ο Χάρτης της Νίκαιας δεν συμπεριλήφθηκε στα κείμενα του πρωτογενούς δικαίου της ομώνυμης αναθεώρησης των συνθηκών του 2001/2003 και παρέμεινε στα όρια μιας πολιτικής διακήρυξης. Επίκληση διατάξεων του Χάρτη άρχισε πάντως να γίνεται ιδίως στις προτάσεις Γενικών Εισαγγελέων, σε αποφάσεις του Δικαστηρίου Δημόσιας Διοίκησης της ΕΕ και του Πρωτοδικείου

Σελ. 4

10Η διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης χρειάσθηκε να διέλθει από την αποτυχημένη προσπάθεια υιοθέτησης του Σχεδίου Συνθήκης για το Σύνταγμα της Ευρώπης (2004-2007), ώστε να αναχθεί ο Χάρτης σε δεσμευτικό κείμενο, αυξημένης τυπικής ισχύος, με την υπογραφή και έναρξη εφαρμογής της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης (Συνθήκη Λισσαβώνας), της 1.12.2009. Είχαν προηγηθεί κάποιες προσαρμογές στο κείμενό του (Στρασβούργο, 12.12.2007). Ύστερα από σαράντα περίπου χρόνια ικανοποιητικής προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων στις Κοινότητες, και κατόπιν στην Ένωση, αποκλειστικά μέσω της νομολογίας του Δικαστηρίου, η Ένωση απέκτησε έτσι έναν καταγεγραμμένο, δεσμευτικό κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η μέριμνα ωστόσο, για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετά τη Συνθήκη της Λισσαβώνας ήταν ευρύτερη και το καθήκον για σεβασμό των δικαιωμάτων αυτών απέκτησε μετά τον Δεκέμβριο 2009 στο ενωσιακό πλαίσιο νέες θεσμικές διαστάσεις.

11Πράγματι, τα «ανθρώπινα δικαιώματα» αναφέρονται και στο άρθρο 2 ΣΕΕ, ως τμήμα των αξιών επί των οποίων βασίζεται η Ένωση. Σύμφωνα με το άρθρο 3 παρ.3 ΣΕΕ η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων συνιστά κεντρικό άξονα των σχέσεων της Ένωσης με τον υπόλοιπο κόσμο. Ο σεβασμός των «θεμελιωδών δικαιωμάτων» συνοδεύει επίσης τη συγκρότηση του Χώρου Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης κατά το άρθρο 67 ΣΛΕΕ. Η καθοριστική ωστόσο διάταξη για τα θεμελιώδη δικαιώματα στην Ένωση είναι το άρθρο 6 ΣΕΕ, το οποίο εισάγει μια τριπλή κατοχύρωσή τους με την καθιέρωση τριών αξόνων προστασίας.

12Στην 1η παράγραφό του, το άρθρο 6 ΣΕΕ αναγνωρίζει τα δικαιώματα, τις ελευθερίες και τις αρχές του Χάρτη, προσδίδοντάς του νομικό κύρος ίδιο με αυτό των δυο Συνθηκών. Κατ’ ακριβολογία, το άρθρο 6 παρ.1 ΣΕΕ δεν αναγνωρίζει τον ίδιο τον Χάρτη, αλλά, ρητά, μόνον τις τρείς κατηγορίες διατάξεών του, τα δικαιώματα, τις ελευθερίες και τις αρχές που περιέχει. Συγχρόνως, θέλοντας ίσως να προλάβει αντιδράσεις των κρατών μελών, διαβεβαιώνει ότι ο Χάρτης δεν πρόκειται να ισχύσει

Σελ. 5

13Ο δεύτερος άξονας προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση καταγράφεται στη 2η παράγραφο του άρθρου 6, με την οποία εισάγεται αρμοδιότητα της Ένωσης για προσχώρηση στην ΕΣΔΑ, όπως είχε υποδειχθεί με την γνωμοδότηση 2/94 του Δικαστηρίου. Η προσχώρηση αυτή προβλέπεται και ως υποχρέωση για την Ένωση, τα δε βήματα που έχουν γίνει μέχρι στιγμής προς την κατεύθυνση της προσχώρησης στην ΕΣΔΑ, παρουσιάζονται κατωτέρω.

14Τέλος, η 3η παράγραφος του άρθρου 6 ΣΕΕ προσδιορίζει τον τρίτο άξονα σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση, ο οποίος αναφέρεται εκ νέου στα θεμελιώδη δικαιώματα, πλέον όμως ως γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης. Τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως κατοχυρώνονται από την ΕΣΔΑ και όπως απορρέουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, εξακολουθούν να αποτελούν, όπως και πριν από τη Συνθήκη της Λισσαβώνας, μέρος των γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης. Με τον τρόπο αυτόν δεν διατηρείται απλώς η σημασία της νομολογίας του Δικαστηρίου, που διαμόρφωσε τον άγραφο κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων, ώστε να διασφαλίζεται η σύνδεση με το παρελθόν. Παραμένει συγχρόνως ανοιχτός ο δίαυλος για μια δημιουργική παρέμβαση του Δικαστηρίου, μέσω της νομολογιακής εξέλιξης του άγραφου καταλόγου θεμελιωδών δικαιωμάτων, προοπτική που αφορά το μέλλον. Με δεδομένο, βέβαια, τον πλούτο, την ποικιλία και τη σύγχρονη μορφή των θεμελιωδών δικαιωμάτων του Χάρτη, η ανάγκη για αναγνώριση κάποιου νέου θεμελιώδους δικαιώματος μέσω της νομολογίας των δυο ενωσιακών Δικαστηρίων δεν φαίνεται πολύ πιθανή. Τίποτε δεν αποκλείει πάντως, οι επαναλαμβανόμενες τεχνολογικές επαναστάσεις ή απρόβλεπτες καταστάσεις όπως η τωρινή πανδημία του κορονοϊού, να αναδείξουν κενά του σημερινού πλέγματος προστασίας. Τέτοια κενά είναι ευκολότερο να καλυφθούν με παρέμβαση των Δικαστηρίων της Ένωσης, παρά να χρειασθεί η χρονοβόρα αναθεώρηση του Χάρτη.

15Η εκπόνηση του Χάρτη και η ένταξή του στους κανόνες του πρωτογενούς δικαίου καλλιέργησε, όπως είναι φυσικό, πολλές προσδοκίες στο νομικό κόσμο της Ευρώπης. Ο ίδιος ο Χάρτης δηλώνει ότι επιδιώκει να ενισχύσει την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, «…. καθιστώντας τα πιο αντιληπτά σε ένα Χάρτη», αν και παραμένει το ερώτημα κατά πόσον εισφέρει επί της ουσίας προστιθέμενη αξία, και δη σημαντική, σε σχέση με την προϋπάρχουσα κατάσταση στην προστασία των θεμελιωδών

Σελ. 6

16Ο γραπτός κατάλογος θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ονομάσθηκε Χάρτης, σε μια προσπάθεια να υπογραμμισθεί η ξεχωριστή αξία και βαρύτητά του. Ενώ κατά κύριο λόγο περιλαμβάνει δικαιώματα που ισχύουν για όλους τους ανθρώπους, στον τίτλο του εμφανίζεται ο όρος «θεμελιώδη» και όχι «ανθρώπινα» δικαιώματα, ίσως επειδή περιέχει και σειρά δικαιωμάτων, που ισχύουν μόνον για τους πολίτες της Ένωσης. Αποτελεί ξεχωριστό κείμενο και δεν ενσωματώθηκε σε μια εκ των δυο Συνθηκών, αλλά εξοπλίζεται με την ίδια νομική ισχύ με τις δυο Συνθήκες, ΣΕΕ και ΣΛΕΕ. Βρίσκεται, συνεπώς, στην ανώτατη κλίμακα ιεραρχίας του ενωσιακού δικαίου και αποτελεί έναν από τους υπέρτατους κανόνες δυνάμει των οποίων ελέγχονται οι πράξεις ή παραλείψεις όλων όσων εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Ως τμήμα του πρωτογενούς δικαίου, οποιαδήποτε τυπική μεταβολή των διατάξεών του καταστεί αναγκαία, θα πρέπει να λάβει χώρα με αναθεώρηση των Συνθηκών, σύμφωνα δηλαδή με την περίπλοκη διαδικασία του άρθρου 48 ΣΕΕ.

17Ως προς το προσωπικό πεδίο εφαρμογής του Χάρτη, υπό την έννοια των προσώπων και φορέων που οφείλουν να σέβονται τις επιταγές του, ένα από τα εντυπωσιακότερα στοιχεία του Χάρτη, όπως είχε εκπονηθεί εξαρχής, είναι ο ευρύς τρόπος με τον οποίον οριοθετείται ο κύκλος όσων δεσμεύονται από τα θεμελιώδη δικαιώματα που καταγράφει.

18Ο Χάρτης πρωτίστως απευθύνεται και δεσμεύει την Ένωση, αφού ιστορικά και θεσμικά με τη θέσπισή του επιδιώκεται ο έλεγχος των ενωσιακών πράξεων ή παραλείψεων. Ο όρος «Ένωση» περιλαμβάνει τα πάσης φύσεως θεσμικά και λοιπά όργανά της καθώς και τους πολυπληθείς οργανισμούς, που δημιουργήθηκαν ιδίως τα τελευταία χρόνια για την εξυπηρέτηση των σκοπών της. Υπάγονται εδώ όλες οι δραστηριότητες της Ένωσης και των οργάνων της, ακόμη και στις σπάνιες περιπτώσεις που λαμβάνουν χώρα εκτός του νομικού πλαισίου της.

19Τυπικά ο Χάρτης δεν δεσμεύει τη μόνη Ευρωπαϊκή Κοινότητα, που παραμένει σήμερα εν ζωή, την ΕΚΑΕ (Ευρατόμ), διότι η ΕΚΑΕ βρίσκεται εκτός των μηχανισμών της Ένωσης. Με δεδομένο, ωστόσο, ότι τα όργανά της είναι ταυτόχρονα και όργανα της

Σελ. 7

20O Xάρτης δεσμεύει ωστόσο και τα κράτη μέλη, όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Πρόκειται, λοιπόν, για κείμενο που δεν βελτιώνει απλώς την ενωσιακή έννομη προστασία, αλλά και την παρεχόμενη στο πλαίσιο των κρατών μελών, αυτό όμως, όπως ρητώς λέγεται στο άρθρο 51 παρ.1, μόνο όταν τα κράτη μέλη καλούνται να εφαρμόσουν δίκαιο της Ένωσης. Καθώς δε οι αποδέκτες των επιταγών του Χάρτη προσδιορίζονται ειδικότερα στο πλαίσιο του άρθρου 51 παρ.1, με βάση την ερμηνεία της διάταξης αυτής θα πρέπει και να διευκρινισθεί, πότε ακριβώς τα κράτη μέλη θέτουν σε εφαρμογή το δίκαιο της Ένωσης (και αν στις περιπτώσεις αυτές δεσμεύονται όχι μόνον από τον Χάρτη, αλλά και από τα εθνικά τους θεμελιώδη δικαιώματα).

21Σε συνάρτηση με την έναντι των κρατών δεσμευτικότητα του Χάρτη, παρατηρείται πάντως μια γενικότερη προσπάθεια των ενωσιακών κειμένων να δοθούν διαβεβαιώσεις για την περιορισμένη ισχύ του. Τόσο η ΣΕΕ (βλ. και ανωτ. αριθ.12 in fine) όσο και ο ίδιος ο Χάρτης επανειλημμένα τονίζουν ότι ο Χάρτης σέβεται τις αρμοδιότητες της Ένωσης και δεν θεσπίζει νέες, ούτε τροποποιεί όσες καταγράφονται στα κείμενα των Συνθηκών, ενώ τηρεί και την αρχή της επικουρικότητας. Παράλληλα, όπως αναφέραμε αμέσως παραπάνω, ο Χάρτης, σε συνάρτηση προς το αντικειμενικό πεδίο εφαρμογής του, δεν αναπτύσσει καθολική δεσμευτικότητα στο εσωτερικό των κρατών μελών. Όποια δραστηριότητα των κρατών βρίσκεται πέραν του αντικειμένου των ενωσιακών Συνθηκών, δεν επηρεάζεται από τον Χάρτη και διέπεται μόνον από τα θεμελιώδη δικαιώματα του εσωτερικού δικαίου κάθε χώρας καθώς και από τις εκάστοτε διεθνείς υποχρεώσεις της στον συγκεκριμένο τομέα. Γενικότερα, η εφαρμογή του Χάρτη οφείλει να σέβεται τα όρια των αρμοδιοτήτων μεταξύ Ένωσης και κρατών μελών, προδήλως δε η δεσμευτικότητά του έναντι των τελευταίων σταματά εκεί όπου βρίσκουν τα απώτατα όριά τους οι αρμοδιότητες της Ένωσης.

22Ως προς δε τις λιγοστές εξαιρέσεις διατάξεων του Χάρτη, οι οποίες από την ίδια την περιοριστική διατύπωσή τους απευθύνονται μόνον στην Ένωση και στα όργανα ή στους οργανισμούς της, όπως λχ. το άρθρο 22 (σεβασμός της πολιτιστικής, θρησκευτικής και γλωσσικής πολυμορφίας), 25 (δικαιώματα ηλικιωμένων), 41 (δικαίωμα

Σελ. 8

23Τρίτα κράτη, εκτός της Ένωσης, δεν δεσμεύονται βεβαίως από την υποχρέωση σεβασμού του Χάρτη, το ίδιο ισχύει δε και για τη δράση διεθνών οργανισμών.

24Περαιτέρω το Δικαστήριο έκανε ήδη δεκτό ότι ως προς ορισμένες διατάξεις του ο Χάρτης μπορεί να δεσμεύει ακόμη και απλούς ιδιώτες. Αυτό, έχοντας νομολογήσει ότι η περί αποδεκτών των επιταγών του Χάρτη διάταξη του άρθρου 51 παρ.1, «δεν θίγει το ζήτημα αν οι ιδιώτες [...] μπορεί, ενδεχομένως, να έχουν την υποχρέωση τηρήσεως ορισμένων διατάξεων του εν λόγω Χάρτη και δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αποκλείει πάντοτε το ενδεχόμενο αυτό».

25Γενικότερα πάντως, όπως προκύπτει από τα ήδη λεχθέντα (ιδίως στον αριθ.14), τα θεμελιώδη δικαιώματα στο εσωτερικό της Ένωσης δεν εξαντλούνται αποκλειστικά και μόνον στο γραπτό κείμενο του Χάρτη. Αποτελούν έννοια ευρύτερη, ενώ νέα θεμελιώδη δικαιώματα μπορεί να αποκρυσταλλώνονται επίσης από γενικές αρχές του δικαίου (άρθρο 6 παρ.3 ΣΕΕ). Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση και στα κράτη μέλη παραμένει έννοια ρευστή, η οποία μπορεί να εξελίσσεται διαρκώς.

26Το περιεχόμενο του Χάρτη αντλήθηκε από ποικίλες πηγές, που αναφέρονται μάλιστα στο άρθρο 52, όχι τόσο υπό την ιδιότητά τους ως πηγών, αλλά για να καταγραφεί ότι ο Χάρτης θα συμβιώσει με τα εκ των πηγών αυτών δικαιώματα. Κατά πρώτον αποτελεί καταγραφή και κωδικοποίηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του άγραφου καταλόγου, τον οποίον διέπλασε εδώ και χρόνια το Δικαστήριο (άρθρο 52 παρ.4). Κατά δεύτερον προσδιορίσθηκε σε μεγάλο βαθμό και ποικιλοτρόπως από τους κανόνες της ΕΣΔΑ (άρθρο 52 παρ.3), αλλά και από άλλα κείμενα, όπως λχ. τους κοινωνικούς χάρτες που έχουν υιοθετηθεί από την Ένωση και το Συμβούλιο της Ευρώπης. Τρίτον, ενσωματώνει επίσης και θεμελιώδη δικαιώματα που «αποτελούν αντικείμενο διατάξεων των συνθηκών» (άρθρο 52 παρ.2 ).

Σελ. 9

27Των διατάξεων του Χάρτη προτάσσεται προοίμιο, το οποίο ξεκινά με αναφορά όχι στα κράτη μέλη, αλλά στους «λαούς της Ευρώπης», «οι οποίοι αποφάσισαν να μοιραστούν ένα ειρηνικό μέλλον, θεμελιωμένο σε κοινές αξίες». Ο Χάρτης αποτελείται από 54 άρθρα, από τα οποία τα 50 πρώτα, κατανεμημένα σε έξι τίτλους, αφορούν συγκεκριμένα δικαιώματα και αρχές, ενώ τα τελευταία τέσσερα, αντικείμενο του τελευταίου τίτλου VII, περιέχουν διατάξεις ιδιαίτερα μεγάλης σημασίας, που διέπουν την «ερμηνεία και εφαρμογή του Χάρτη». Το κείμενό του συνοδεύεται από Επεξηγήσεις, που επίσης «έχουν εκπονηθεί με σκοπό την παροχή κατευθύνσεων για την ερμηνεία του».

28Οι έξι πρώτες ενότητες, στις οποίες κατανέμονται τα 50 δικαιώματα του Χάρτη, τιτλοφορούνται κατά σειρά «αξιοπρέπεια» (τίτλος Ι, άρθρα 1-5), «ελευθερίες» (τίτλος ΙΙ, άρθρα 6-19), «ισότητα» (τίτλος ΙΙΙ, άρθρα 20-26), «αλληλεγγύη» (τίτλος IV, άρθρα 27-38), «δικαιώματα των πολιτών (τίτλος V, άρθρα 39-46), «δικαιοσύνη» (τίτλος VI, άρθρα 47-50). Στην τελευταία, έβδομη ενότητα του Χάρτη (τίτλος VIΙ) περιγράφονται το πεδίο εφαρμογής του (άρθρο 51) και οι σχέσεις του με άλλα πολύ σημαντικά κείμενα, όπως με διατάξεις των Συνθηκών (άρθρο 52 παρ.2), με την ΕΣΔΑ (άρθρο 52 παρ.3) ή με θεμελιώδη δικαιώματα, όπως αυτά απορρέουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών (άρθρο 52 παρ.4). Στον ίδιο τίτλο καταγράφονται επίσης οι όροι που πρέπει να πληρούνται, προκειμένου να περιορισθούν τα δικαιώματα του Χάρτη (άρθρο 52 παρ.1), το επίπεδο προστασίας που οφείλει να εξασφαλίζει ο Χάρτης σε σχέση προς άλλα κείμενα με αντικείμενο την προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων, κείμενα της Ένωσης, διεθνή ή εθνικά (άρθρο 53), ενώ με την ακροτελεύτια διάταξη του Χάρτη απαγορεύεται η κατάχρηση των δικαιωμάτων και ελευθεριών του (άρθρο 54).

29Παρά την τεράστια επίδραση της ΕΣΔΑ, ο Χάρτης, συγκρινόμενος με την ΕΣΔΑ, αποτελεί ένα κείμενο πολύ πιο προοδευτικό και προσαρμοσμένο στις ανάγκες της σύγχρονης ζωής, το οποίο συστηματικά καλύπτει τα κενά που εμφανίζει σήμερα το κείμενο της ΕΣΔΑ. Η εμβέλεια του Χάρτη ξεκινά βέβαια με τα αρνητικά ή αμυντικά δικαιώματα, τις κλασικές αξιώσεις του ατόμου έναντι του φορέα της δημόσιας εξουσίας (status negativus), λχ. άρθρο 1 για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, άρθρο 3 για το δικαίωμα στην ακεραιότητα του προσώπου, άρθρο 10 για την ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας, άρθρο 17 για το δικαίωμα ιδιοκτησίας κλπ. Επεκτείνεται όμως και στα θετικά ή οικονομικοκοινωνικά δικαιώματα, που ενσωματώνουν

Σελ. 10

30Αν και ορισμένα δικαιώματα θα μπορούσαν εξ ίσου βάσιμα να υπαχθούν και σε τίτλο άλλον από εκείνον, στον οποίον τελικώς βρίσκονται, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η κατηγοριοποίηση στις επτά ανωτέρω ενότητες, έξι ουσιαστικού δικαίου και μια σχετική με την εφαρμογή και ερμηνεία του, καθιστά τον Χάρτη κείμενο εύχρηστο για τον εφαρμοστή του δικαίου.

31Ορισμένα από τα δικαιώματα του Χάρτη είναι απόλυτα και απαγορεύεται να περιστέλλονται με οιονδήποτε τρόπο. Πρόκειται κυρίως για τα δικαιώματα του πρώτου τίτλου (λχ. η ανθρώπινη αξιοπρέπεια ή η απαγόρευση των βασανιστηρίων ή της δουλείας). Άλλα, τα περισσότερα, μπορούν να περιορίζονται, υπό όρους, οι οποίοι, αντίθετα προς ό,τι συμβαίνει με την ΕΣΔΑ, περιγράφονται κατά κανόνα όχι σε κάθε άρθρο ιδιαιτέρως, αλλά βάσει γενικών κριτηρίων, που απαντώνται στο άρθρο 52 παρ.1.

32Ορισμένα δικαιώματα του Χάρτη προστατεύουν μόνον φυσικά πρόσωπα (λχ. άρθρα 1, 3, 4, 5, 32), ενώ άλλα μπορούν να τα επικαλούνται τόσο φυσικά πρόσωπα όσο και νομικά πρόσωπα ή ενώσεις προσώπων (λχ. άρθρο 41, δικαίωμα σε χρηστή διοίκηση, ή 47, δικαίωμα προσφυγής σε δικαστήριο). Φορέας των δικαιωμάτων του

Σελ. 11

33Κάποια δικαιώματα του Χάρτη επιφυλάσσονται μόνον για τους πολίτες της Ένωσης (ιδίως εκείνα του τίτλου V, «Δικαιώματα των πολιτών») ή ενδεχομένως μόνον για όσους αναφέρει η συγκεκριμένη κάθε φορά διάταξη (όπως λχ. το άρθρο 34 παρ.2, που περιορίζεται μόνον σε «κάθε πρόσωπο που διαμένει και κινείται νομίμως εντός της Ένωσης…»).

34Αν και η περίπτωση δεν θα συντρέχει συχνά, δεν αποκλείεται τρίτες χώρες, ευρισκόμενες εκτός της Ένωσης, να επικαλούνται το Χάρτη, για τις σπάνιες -βεβαίως- περιπτώσεις «θεμελιωδών» δικαιωμάτων που, ως εκ της φύσεως και του αντικειμένου τους, είναι δεκτικά επίκλησης από φορέα κρατικής εξουσίας, υπό την έννοια ότι η ιδιότητα του φορέα κρατικής εξουσίας δεν είναι φύσει ασυμβίβαστη με το αντικείμενο και την απόλαυση του συγκεκριμένου δικαιώματος. Το ίδιο ισχύει και για το εσωτερικό της Ένωσης, όταν οι αποδέκτες των επιταγών των θεμελιωδών δικαιωμάτων, η Ένωση και τα κράτη μέλη, επιχειρούν με τη σειρά τους να τα επικαλούνται και οι ίδιοι ως φορείς των δικαιωμάτων αυτών. Το Δικαστήριο δεν έλαβε οριστική θέση επί του θέματος αν ένα κράτος μέλος μπορεί λχ. να θεωρηθεί «πρόσωπο» κατά την έννοια του άρθρου 41 παρ.1 του Χάρτη (δικαίωμα χρηστής διοίκησης), θεώρησε όμως ότι το συγκεκριμένο άρθρο ενσωματώνει μια γενική αρχή, την οποία μπορούν να επικαλούνται και τα κράτη μέλη. Το ενδεχόμενο να θεωρηθούν και τα κράτη μέλη φορείς θεμελιωδών δικαιωμάτων του Χάρτη έναντι της Ένωσης δεν μπορεί, συνεπώς να αποκλεισθεί. Αυτά βεβαίως υπό την πρόσθετη προϋπόθεση να πρόκειται για δικαιώματα δεκτικά επίκλησης από νομικά πρόσωπα (λχ. το δικαίωμα ιδιοκτησίας, ή το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου).

35Ο Χάρτης αποτελεί δεσμευτικό κείμενο, το οποίο εφαρμόζεται στην Ένωση, αλλά και σε όλα τα κράτη μέλη. Η άμεση ισχύς του, η ιδιότητα να αναπτύσσει συνέπειες στο εσωτερικό των κρατών μελών χωρίς την ανάγκη μεταφοράς του με πράξεις του εσωτερικού δικαίου, δεν αμφισβητείται. Ως προς τα άμεσα αποτελέσματά του, ωστόσο, τη θεμελίωση με άλλα λόγια αγώγιμων αξιώσεων στις διατάξεις του, τίθενται περίπλοκα ερωτήματα, διότι τα άρθρα του Χάρτη δεν έχουν όλα την ίδια ένταση και κανονιστική δύναμη.

36Πολλά θεμελιώδη δικαιώματα διατυπώνονται κατά τρόπο κατηγορηματικό και απόλυτο στον Χάρτη. Για τα δικαιώματα αυτά γίνεται δεκτό ότι οι σχετικές διατάξεις του Χάρτη αναπτύσσουν άμεσο αποτέλεσμα και ότι κατά την εξέταση συμβατότητας του εσωτερικού δικαίου με τα δικαιώματα του Χάρτη, το εθνικό δικαστήριο,

Σελ. 12

37Υπάρχουν όμως και θεμελιώδη δικαιώματα, το περιεχόμενο των οποίων διακηρύσσεται στον Χάρτη με διατυπώσεις μάλλον αδύναμες και η διαφοροποίηση αυτή, σε σχέση προς τα θεμελιώδη δικαιώματα που αναφέρθηκαν ανωτέρω, αποτελεί τελικά το αντίβαρο της ευρύτατης εμβέλειας του Χάρτη και της επέκτασής του στα σύγχρονα οικονομικοκοινωνικά δικαιώματα.

38Η παρατήρηση αυτή ισχύει για δυο ομάδες δικαιωμάτων του Χάρτη, οι οποίες, είτε ρητά είτε σιωπηρά, φαίνεται ότι χρειάζονται περαιτέρω εξειδίκευση.

39Καταρχάς υπάρχουν στον Χάρτη δικαιώματα, τα οποία παραπέμπουν σε ειδικότερους κανόνες δικαίου, άλλοτε του δικαίου της Ένωσης, άλλοτε του εθνικού δικαίου (κατ’ ακριβολογία σε «εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές»), κατά κανόνα δε και στις δυο κατηγορίες (λχ. άρθρο 27, δικαίωμα εργαζομένων σε διαβούλευση στην επιχείρηση, άρθρο 30, προστασία επί αδικαιολόγητης απόλυσης ή άρθρο 34, κοινωνική ασφάλιση και κοινωνική αρωγή). Πρόκειται ιδίως για πολλά από τα δικαιώματα του τίτλου «Αλληλεγγύη». Στις περιπτώσεις αυτές η παραπομπή του ίδιου του άρθρου σε ειδικότερους κανόνες δικαίου, οι οποίοι πρέπει να συγκεκριμενοποιήσουν το θεμελιώδες δικαίωμα, υποδηλώνει ουσιαστικά ότι το άμεσο αποτέλεσμα των εν λόγω άρθρων του Χάρτη βάσιμα αμφισβητείται.

40Η ρήτρα παραπομπής στα εθνικά δίκαια και στο ενωσιακό, πέραν του συμβολικού και πολιτικού χαρακτήρα της, φαίνεται να υποδηλώνει και περιορισμένη προστιθέμενη αξία σε σχέση με τα ήδη ισχύοντα. Η μέθοδος, ωστόσο του Χάρτη να αναφέρεται σε εθνικές νομοθεσίες και πρακτικές, ανακινεί και άλλα ζητήματα. Αν και

Σελ. 13

41Κατά δεύτερο λόγο, διαπιστώνεται ότι πολλά από τα θεμελιώδη δικαιώματα, ιδίως της λεγόμενης «τρίτης γενεάς», διατυπώνονται κατά τρόπο προγραμματικό και γενικόλογο, με αποτέλεσμα να δικαιολογούνται σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τον χαρακτήρα τους ως πραγματικών θεμελιωδών δικαιωμάτων, που προσφέρουν τη βάση για αγώγιμες αξιώσεις (λχ. άρθρο 25 για τα δικαιώματα των ηλικιωμένων, άρθρο 26 για την ένταξη των ατόμων με αναπηρίες, άρθρο 37 για την προστασία του περιβάλλοντος ή άρθρο 38 για την προστασία του καταναλωτή). Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει ήδη διευκρινίσει ότι ορισμένα από τα ανωτέρω δικαιώματα δεν συνεπάγονται ότι ο νομοθέτης της Ένωσης υποχρεούται να θεσπίζει συγκεκριμένα ειδικά μέτρα. Στον ιδιώτη δεν απονέμονται, συνεπώς, από τις διατάξεις αυτές του Χάρτη δικαιώματα, δυνάμενα να προβληθούν ως τέτοια και, προκειμένου να παραχθούν πλήρως τα αποτελέσματά των συγκεκριμένων άρθρων, θα πρέπει και αυτά να υλοποιηθούν με διατάξεις είτε του δικαίου της Ένωσης, είτε του εθνικού δικαίου.

42Δεν είναι ακόμη σαφές αν η διαφοροποίηση στις διατυπώσεις των σχετικών άρθρων, μεταξύ διατάξεων με ρητή παραπομπή στο δίκαιο της Ένωσης ή/και των κρατών μελών αφενός και διατάξεων με αόριστο και προγραμματικό περιεχόμενο αφετέρου, συνεπάγεται και διαφορετική κανονιστική ισχύ και δεσμευτικότητα των δύο αυτών κατηγοριών διατάξεων, σε περίπτωση δε καταφατικής απάντησης ποιά είναι η «ισχυρότερη».

43Η κυμαινόμενη ένταση στην ποιότητα της παρεχόμενης προστασίας και ως προς τη δεσμευτικότητα των θεμελιωδών δικαιωμάτων του Χάρτη ενισχύεται και από τη διάκριση που επιχειρείται μεταξύ δικαιωμάτων, ελευθεριών και αρχών. Η διαφοροποίηση αυτή εισάγεται καταρχάς στο άρθρο 6 παρ.1 ΣΕΕ και επαναλαμβάνεται στο προοίμιο του Χάρτη, ακολουθούν δε οι ad hoc διατάξεις του άρθρου 51 παρ.1 (κατά το οποίο η Ένωση και τα κράτη μέλη «σέβονται» τα δικαιώματα και «τηρούν» τις αρχές) και 52 παρ.5 (το οποίο αναφέρεται ειδικώς στις αρχές), που προδήλως προορίζονται να έχουν και συγκεκριμένες συνέπειες για τη δεσμευτικότητα των διατάξεων του Χάρτη, αναλόγως της κατηγορίας στην οποία υπάγονται.

44Ειδικότερα, φαίνεται ότι τα «δικαιώματα» έχουν αυξημένη βαρύτητα και μπορούν να θεμελιώσουν αγώγιμες αξιώσεις κατά των αποδεκτών των επιταγών τους . Από την άλλη πλευρά, η υποχρέωση «τήρησης», απλώς, των αρχών έχει την έννοια ότι

Σελ. 14

45Η διάκριση μεταξύ δικαιωμάτων και αρχών προκαλεί πάντως ερμηνευτικά ζητήματα και δεν θεωρείται επιτυχημένη. Καταρχάς, σε πολλές περιπτώσεις ανακύπτουν προβλήματα νομικού χαρακτηρισμού, πολύ μάλλον που και οι ίδιες οι Επεξηγήσεις ομολογούν ότι κάποια από τα άρθρα του Χάρτη εμπεριέχουν στοιχεία τόσο αρχών όσο και δικαιωμάτων· δεν έχει διευκρινισθεί επίσης αν όλα τα άρθρα που παραπέμπουν (ενδεχομένως και σιωπηρά) στο ενωσιακό ή εθνικό δίκαιο περιέχουν εξ ορισμού αρχές κατά την έννοια του άρθρου 52 παρ.5. Αλλά και η ακριβής οριοθέτηση των συνεπειών που επιφέρει ο χαρακτηρισμός μιας διάταξης ως περιέχουσας δικαίωμα ή αρχή παρουσιάζει εγγενείς δυσχέρειες. Τα ζητήματα αυτά θα εξετασθούν ειδικότερα κατά την ανάλυση των επιμέρους άρθρων του Χάρτη.

46Εν πάση περιπτώσει, οι «αρχές» του Χάρτη, όπως περιγράφονται στο άρθρο 52 παρ.5, θα πρέπει να διακριθούν από τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, όπως καταγράφονται σήμερα στο άρθρο 6 παρ.3 ΣΕΕ. Οι γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης αποτελούν έννοια ισχυρότερη από τις κατά την έννοια του Χάρτη αρχές, οι οποίες, ούτως ή άλλως, δεν αναπτύσσουν τις δραστικές συνέπειες ενός παραδοσιακού θεμελιώδους δικαιώματος. Μέρος των γενικών αρχών του δικαίου αποτελούν, άλλωστε, τα θεμελιώδη δικαιώματα, τα οποία πριν από την Συνθήκη της Λισσαβώνας, αντλούνταν νομολογιακά από τις γενικές αρχές του δικαίου. Μεταξύ των γενικών αυτών αρχών θα μπορούσαν να καταταγούν λχ. η αρχή της αναλογικότητας, η αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των πολιτών, η αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων, η γενική αρχή της χρηστής διοίκησης και η αρχή της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας. Πριν από την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισσαβώνας ορισμένες από τις γενικές αρχές του δικαίου είχαν χρησιμοποιηθεί από το Δικαστήριο για να ενισχυθούν, σε συνδυασμό με οδηγίες, δικαιώματα λχ. των εργαζομένων, ενώ και σήμερα σε ορισμένες περιπτώσεις οι αρχές αυτές αξιοποιούνται από το Δικαστήριο, προκειμένου να ενδυναμωθεί η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση.

Σελ. 15

47Η τυπική ισχύς του Χάρτη μπορεί να θέσει ζητήματα σχέσεών του τόσο προς το δίκαιο της Ένωσης όσο και προς το δίκαιο των κρατών μελών. Ως κείμενο ίσης τυπικής ισχύος με το πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης, ο Χάρτης υπερέχει έναντι κάθε άλλης διάταξης του δευτερογενούς και τριτογενούς δικαίου της Ένωσης, ενώ στην σπάνια περίπτωση που θα εμφανισθούν αποκλίσεις μεταξύ των άρθρων του και άρθρων των δυο ενωσιακών Συνθηκών, θα πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια συντονισμένης ερμηνείας των δυο διατάξεων. Έναντι των εθνικών κανόνων δικαίου ο Χάρτης, ως πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο, απολαμβάνει πλήρους υπεροχής, ζήτημα που δεν ανακύπτει βεβαίως παρά μόνο στο πεδίο της ισχύος του, όταν δηλαδή τα κράτη μέλη εφαρμόζουν δίκαιο της Ένωσης.

48Ο Χάρτης αποτελεί έναν σύγχρονο και πλήρη κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων, που είναι παράλληλα φιλικός προς τον χρήστη, καθώς έχει τη μορφή ενιαίου κειμένου, χωρίς επιμέρους πρωτόκολλα και ισχύει στο σύνολό του για το σύνολο των κρατών μελών. Αν και η ενιαία ισχύς του Χάρτη σε όλο το έδαφος της Ένωσης αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα, με το πρωτόκολλο αριθ. 30, εισάγονται ορισμένες παρεκκλίσεις, ισχύουσες πρακτικώς πλέον μόνο για την Πολωνία (αφού το Ηνωμένο Βασίλειο, στο οποίο επίσης αφορά το πρωτόκολλο αυτό, θα παύσει από 1.1.2021 να είναι μέλος της Ένωσης). Το Δικαστήριο έχει πάντως εδώ και χρόνια διευκρινίσει ότι οι συγκεκριμένοι περιορισμοί του πρωτοκόλλου δεν ερμηνεύονται ως γενική απαλλαγή των χωρών αυτών από την υποχρέωση σεβασμού των διατάξεων του Χάρτη, ούτε απαγορεύουν στα εθνικά τους δικαστήρια να μεριμνούν για την τήρηση των διατάξεών του.

49Από την άποψη της χρονικής ισχύος του Χάρτη, οι συνέπειές του άρχισαν να καταλαμβάνουν πραγματικά περιστατικά μετά την 1.12.2009 και δεν ισχύουν αναδρομικά, ούτε επηρεάζουν προγενέστερες καταστάσεις.

50Οι οδοί της έννομης προστασίας, που θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν τον σεβασμό των ενωσιακών θεμελιωδών δικαιωμάτων, είναι πολλές και επιτρέπουν ανάμιξη τόσο των δυο ενωσιακών Δικαστηρίων όσο και των δικαστηρίων των κρατών μελών. Όταν αμφισβητείται η νομιμότητα πράξεων ή παραλείψεων της Ένωσης ή των οργάνων και οργανισμών της λόγω πιθανής αντίθεσης προς κάποιο θεμελιώδες δικαίωμα του Χάρτη, το κύριο μέσον έννομης προστασίας ενώπιον των δυο Δικαστηρίων της Ένωσης είναι η απευθείας προσφυγή ακύρωσης (άρθρο 263 ΣΛΕΕ, ιδίως

Σελ. 16

51Στις περιπτώσεις που ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων του Χάρτη κινδυνεύει από πράξεις ή παραλείψεις των κρατών μελών, όταν τα κράτη μέλη εφαρμόζουν δίκαιο της Ένωσης και δεσμεύονται από τον Χάρτη (άρθρο 51 παρ.1 ΧΘΔ), τον πρώτο λόγο έχουν τα εθνικά δικαστήρια, τα οποία και πάλι μπορούν να υποβάλουν προδικαστικό ερώτημα στο ΔΕΕ, αυτή τη φορά σχετικά με την ερμηνεία διατάξεων του Χάρτη. Στην περίπτωση αυτή δεν αποκλείεται ούτε η προσφυγή της Επιτροπής κατά του κράτους μέλους ή κράτους μέλους κατά του κράτους μέλους, που κατηγορείται για παράβαση κανόνων του Χάρτη, (άρθρα 258 και 259 ΣΛΕΕ αντίστοιχα), αλλά εδώ τα θιγόμενα φυσικά ή νομικά πρόσωπα δεν έχουν ρόλο επί της διαδικασίας.

52Παρά το γεγονός ότι δεν είναι πολλές οι πράξεις των οργάνων της Ένωσης, ιδίως δε οι πράξεις γενικού-κανονιστικού περιεχομένου, που θα μπορούσαν να οδηγηθούν σε ακύρωση λόγω αντίθεσης σε θεμελιώδη δικαιώματα του Χάρτη, το Δικαστήριο έχει αναπτύξει την αρχή της σύμφωνης προς τον Χάρτη ερμηνείας διατάξεων τόσο της Ένωσης όσο και των κρατών μελών, όταν εφαρμόζουν δίκαιο της Ένωσης. Με τον τρόπο αυτόν διασώζεται το κύρος πολλών ενωσιακών και εθνικών πράξεων, χωρίς να παραμερίζονται τα θεμελιώδη δικαιώματα της Ένωσης.

53Όλα τα ανωτέρω, πέραν του ενδιαφέροντος που παρουσιάζουν για επιμέρους θέματα, καταδεικνύουν επίσης, γενικότερα, ότι η τήρηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του Χάρτη δεν αποτελεί αντικείμενο μέριμνας μόνον των δυο ενωσιακών δικαιοδοτικών οργάνων, αλλά, περισσότερο ίσως, των εθνικών δικαστών. Με πρόσφατη, μάλιστα βαρυσήμαντη απόφασή του, το ΔΕΕ ανέδειξε τη σημασία του άρθρου 47 του Χάρτη για τη διακρίβωση της συμμόρφωσης ή μη των κρατών μελών

Σελ. 17

54Η μέθοδος ερμηνείας του Χάρτη περιγράφεται ήδη στο άρθρο 6 παρ.1, τρίτο εδάφιο, ΣΕΕ. Δυο είναι οι κύριες πηγές που θα καθοδηγούν την ερμηνεία του Χάρτη: αφενός ο τελευταίος τίτλος του (άρθρα 51-54 ΧΘΔ) και αφετέρου οι Επεξηγήσεις. Οι Επεξηγήσεις δεν αποτελούν δεσμευτικό κείμενο, κατά το (δεσμευτικό όμως) κείμενο του άρθρου 52 παρ.7 πρέπει να «λαμβάν[ονται] δεόντως υπόψη» τόσο από τα δυο Δικαστήρια της Ένωσης όσο και από τα δικαστήρια των κρατών μελών. Έχουν δηλαδή απλώς υποβοηθητική συμβολή, είναι όμως, κατά την ίδια τη διατύπωσή τους, «πολύτιμο εργαλείο ερμηνείας για την εξήγηση των διατάξεων του Χάρτη», κυρίως επειδή αναφέρουν σχετικά με κάθε διάταξη του Χάρτη τις πηγές, από τις οποίες αντλείται το περιεχόμενό της (διεθνή κείμενα, ιδίως η ΕΣΔΑ, η νομολογία του ΕΔΔΑ, η νομολογία του ΔΕΕ κλπ.). Η αναφορά αυτή στις πηγές, πέραν της καθαρώς πληροφοριακής διάστασής της, συνιστά πρόσθετη απόδειξη ότι η διαμόρφωση των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ένωσης συνιστά μια συνεχή διαδικασία διαρκούς επικοινωνίας με τα άλλα παρεμφερή ευρωπαϊκά και διεθνή κείμενα και άντλησης δικαιωμάτων από τα πλούσια αυτά αποθέματα (βλ. και ανωτ. αριθ.26).

Σελ. 18

55Κατά τα λοιπά, ισχύουν βέβαια και για την ερμηνεία του Χάρτη οι παραδοσιακές μέθοδοι ερμηνείας, η γραμματική, κατά την οποία πρέπει να λαμβάνεται υπόψιν ότι όλες οι γλωσσικές αποδόσεις του στις επίσημες γλώσσες της Ένωσης είναι εξίσου δεσμευτικές (άρθρο 55 παρ.1 ΣΕΕ), η ιστορική, η συστηματική και η τελολογική. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για την ερμηνεία μιας διάταξης του ενωσιακού δικαίου πρέπει να λαμβάνεται υπόψιν όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση, της οποίας η ερμηνευόμενη αποτελεί μέρος.

56Η συγκέντρωση όλων των δικαιωμάτων του Χάρτη, κλασικών θεμελιωδών δικαιωμάτων, ελευθεριών και αρχών, υπό κοινή στέγη δεν διευκολύνει μόνον τον εφαρμοστή του δικαίου. Συγχρόνως, εφόσον όλα τα δικαιώματα τελούν υπό την ενιαία ερμηνευτική αρμοδιότητα του Δικαστηρίου της Ένωσης, ελπίζεται ότι θα ενισχυθεί προοπτικά και ο δεσμευτικός χαρακτήρας ορισμένων κοινωνικοοικονομικών δικαιωμάτων, των οποίων ο αγώγιμος χαρακτήρας, όπως φάνηκε και ανωτέρω, συχνά και ίσως όχι αδικαιολόγητα, αμφισβητείται.

57Κανένα άλλο κείμενο δεν έχει ασκήσει ουσιαστικότερη επιρροή επί της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες και στην Ένωση κατόπιν, από την ΕΣΔΑ. Η επίδραση της ΕΣΔΑ, τόσο επί του νομολογιακού καταλόγου θεμελιωδών δικαιωμάτων όσο και επί του Χάρτη, είναι ευρύτατη. Καταρχάς, όλα τα κράτη μέλη της Ένωσης είναι συμβαλλόμενα μέρη στην ΕΣΔΑ και δεσμεύονται από τις διατάξεις της κατά τους κανόνες του διεθνούς δικαίου, είτε εφαρμόζουν το εθνικό τους δίκαιο, είτε εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Τα κράτη μέλη υπέχουν έτσι ευθύνη για τις πράξεις ή παραλείψεις τους, όταν παραβιάζουν διατάξεις της ΕΣΔΑ και δεν απαλλάσσονται από τις υποχρεώσεις τους εκ της ΕΣΔΑ, επειδή απλώς συμμορφώνονται με τις υποχρεώσεις τους εκ του ενωσιακού δικαίου. Άλλο θέμα αν εκ της ιδιότητος της Ένωσης ως «κοινότητας δικαίου», με αποτελεσματικό σύστημα προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων, τεκμαίρεται, μαχητά

Σελ. 19

58Ακόμη, όπως ήδη αναφέρθηκε (ανωτ. αριθ.14 και 25), το άρθρο 6 παρ.3 ΣΕΕ εξακολουθεί να αναγνωρίζει τη δυνατότητα διάπλασης, μέσω της νομολογίας του ΔΕΕ, και άλλων θεμελιωδών δικαιωμάτων, πέραν του Χάρτη, πηγή έμπνευσης των οποίων θα μπορούσε να είναι, εκτός των κοινών συνταγματικών παραδόσεων των κρατών μελών, και η ΕΣΔΑ.

59Η ακτινοβολία της ΕΣΔΑ, και ο εν γένει ρόλος και συμβολή της στην όλη λειτουργία του Χάρτη, διαφαίνεται ιδιαίτερα από τις τελικές διατάξεις του για την ερμηνεία και εφαρμογή του (ιδίως στα άρθρα 52 και 53) και αντανακλάται επίσης στις Επεξηγήσεις που τον συνοδεύουν. Στην πράξη, ιδιαίτερη βαρύτητα διεκδικεί στις αποφάσεις του ΔΕΕ όχι μόνον η ΕΣΔΑ, αλλά κυρίως η νομολογία του ΕΔΔΑ. Πράγματι, από τα πρώτα χρόνια εφαρμογής του Χάρτη, οι αποφάσεις του ΔΕΕ βασίζονταν, και εξακολουθούν να βασίζονται μέχρι σήμερα (ίσως μάλιστα με μεγαλύτερη συχνότητα πλέον), σε στοιχεία που προκύπτουν από αποφάσεις του ΕΔΔΑ. Οι σχέσεις πάντως μεταξύ των δυο καταστατικών κειμένων για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ευρώπη αρχίζουν να λαμβάνουν πλέον και τη μορφή της αμφίδρομης αλληλεπίδρασης: δεν επηρεάζει μόνον η ΕΣΔΑ την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση, αλλά, πρόσφατα, και ο Χάρτης της Ένωσης λαμβάνεται υπόψιν για την αντιμετώπιση των προβλημάτων, που ανακύπτουν ενώπιον των δικαστών στο Στρασβούργο.

60Τέλος, η Ένωση πρέπει να προσχωρήσει στην ΕΣΔΑ, σύμφωνα με το άρθρο 6 παρ. 2 ΣΕΕ. Η διάταξη είναι διατυπωμένη κατά τρόπο επιτακτικό και γίνεται δεκτό ότι θεσπίζει υποχρέωση προσχώρησης στην ΕΣΔΑ. Συνοδεύεται από ειδικό πρωτόκολλο, με το οποίο διευκρινίζεται ότι τα «ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της Ένωσης και του δικαίου της Ένωσης» πρέπει να διαφυλαχθούν με τη συμφωνία προσχώρησης. Προκειμένου να ανταποκριθεί στην εν λόγω υποχρέωση, η Ένωση έθεσε σε κίνηση εδώ και αρκετά χρόνια τη σχετική διαδικασία, η οποία κατέληξε σε σχέδιο συμφωνίας για την προσχώρησή της στην ΕΣΔΑ. Το σχέδιο υποβλήθηκε προς γνωμοδότηση στο ΔΕΕ κατά το άρθρο 218 παρ.11 ΣΛΕΕ, ενώ, μετά την αρνητική γνωμοδότηση του

Σελ. 20

61Πάντως, ενόσω η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει προσχωρήσει στην ΕΣΔΑ, η ΕΣΔΑ δεν συνιστά νομική πράξη τυπικώς ενταγμένη στην έννομη τάξη της Ένωσης και δεν είναι αφεαυτής δεσμευτική για τα όργανά της.

62Η υποδοχή της επιστημονικής κοινότητας στο Χάρτη ήταν εντυπωσιακή, όπως και η συνέχεια που του επιφυλάχθηκε. Ιδίως μετά την έναρξη ισχύος του, τα ενωσιακά νομοθετικά όργανα δεν παραλείπουν να συνδέουν τις υπό υιοθέτηση ρυθμίσεις με τις διατάξεις του Χάρτη, αποσκοπώντας στην πληρέστερη δυνατή θεμελίωση και διασφάλιση της νομιμότητάς τους. Από την πλευρά των ενωσιακών Δικαστηρίων η επίκληση του Χάρτη γίνεται όλο και συστηματικότερα, σε συνέχεια συνήθως σχετικών επιχειρημάτων των διαδίκων, αλλά και λόγω των ζητημάτων που θέτουν σχεδόν καθ΄ υπερβολήν τα εθνικά δικαστήρια με τα προδικαστικά τους ερωτήματα. Το έργο των δυο ενωσιακών Δικαστηρίων, ιδίως δε του ΔΕΕ, που απαντά στα προδικαστικά ερωτήματα, δεν ήταν κατά τα πρώτα αυτά χρόνια ισχύος του Χάρτη απλό. Οι πρώτες αποφάσεις του σχετικά με τον Χάρτη θα προσδιόριζαν και τη συνέχεια, τελούσαν δε υπό το άγρυπνο μάτι της θεωρίας, η οποία παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς την πρακτική εφαρμογή του Χάρτη, επιδεικνύοντας ένα άνευ προηγουμένου ενδιαφέρον και προτείνοντας συχνά αλλαγή κατευθύνσεων, διεύρυνση της αντλούμενης από τον Χάρτη προστασίας κλπ.

63Σήμερα, δέκα χρόνια μετά την έναρξη ισχύος του Χάρτη, οι αποφάσεις των δυο ενωσιακών Δικαστηρίων ανέρχονται πλέον σε εκατοντάδες και οι βασικές ερμηνευτικές παράμετροι έχουν ήδη διαμορφωθεί. Αλλά και τα ερωτήματα, που παραμένουν αναπάντητα, δεν παύουν να είναι πάρα πολλά.

64Στόχος του παρόντος έργου είναι να παρουσιάσει τα ζητήματα, που συνδέονται με την δεκαετή πλέον παρουσία του Χάρτη, πρωτίστως από μια οπτική γωνία προσανατολισμένη στη νομολογία, κατά κύριο λόγο στην επί του Χάρτη νομολογία των ενωσιακών Δικαστηρίων. Σε πολλές περιπτώσεις, με εξαίρεση τα άρθρα που γνωρίζουν πολύ πλούσια νομολογιακή επεξεργασία, καταβλήθηκε προσπάθεια να μη παραλειφθεί κατά το δυνατόν καμία απόφαση των Δικαστηρίων αυτών, ερμηνευτική του Χάρτη, έστω και απόφαση ήσσονος σημασίας.