ΜΕΣΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Πρόλογος συγγραφέα

Συντομογραφίες

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Εισαγωγικές παρατηρήσεις

1.1. Η κυριαρχία των Μ.Κ.Δ. 1

1.1.1. Από τον «στατικό» στον «κοινωνικό» Παγκόσμιο Ιστό 1

1.1.2. Εννοιολογικές αποσαφηνίσεις 4

1.1.3. Οι λειτουργίες των Μ.Κ.Δ. 9

1.2. Μ.Κ.Δ. και δίκαιο – Γενικές παρατηρήσεις 12

1.2.1. Το δικαίωμα συμμετοχής στην Κοινωνία της Πληροφορίας 12

1.2.2. Νομική φύση 15

1.3. Μ.Κ.Δ. και εργατικό δίκαιο ειδικότερα 17

1.3.1. Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση και εργασία 17

1.3.2. Η παρουσία των Μ.Κ.Δ. στον χώρο εργασίας 21

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

Η επίδραση των Μ.Κ.Δ. στην εργασιακή σχέση:
προσυμβατικό, συμβατικό και μετασυμβατικό στάδιο

2.1. Προσυμβατικό στάδιο 25

2.1.1. Η ευθύνη από τις διαπραγματεύσεις γενικά 25

2.1.2. Οι ιδιαιτερότητες της διαπραγμάτευσης για την κατάρτιση
της σύμβασης εργασίας 26

2.1.3. Απαγόρευση των διακρίσεων και προσυμβατικό στάδιο 27

2.1.4. Η χρήση των Μ.Κ.Δ. για την ανεύρεση και την προσέλκυση
υποψηφίων 30

2.1.5. Η εξέταση του προφίλ του υποψηφίου εργαζόμενου κατά το στάδιο
της πρόσληψης 32

2.1.6. Η χρήση συστημάτων Τ.Ν. στην πρόσληψη εργαζομένων 36

2.2. Το στάδιο της απασχόλησης 43

2.2.1. Η ελευθερία της έκφρασης του εργαζομένου
στα κοινωνικά μέσα 43

2.2.2. Ζητήματα προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα
του εργαζόμενου 58

2.2.3. Ζητήματα βίας και παρενόχλησης 72

2.2.4. Ζητήματα Υγείας και Ασφάλειας 77

2.2.5. Κανονισμός εργασίας, εγκύκλιοι και Μ.Κ.Δ. 89

2.3. Μετά τη λήξη της εργασιακής σχέσης 95

2.3.1. Μ.Κ.Δ. και μετασυμβατικές υποχρεώσεις εχεμύθειας και
μη ανταγωνισμού 95

2.3.2. Ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων 101

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3

Μ.Κ.Δ. και συλλογικές εργασιακές σχέσεις

3.1. Μ.Κ.Δ. και συνδικαλιστική ελευθερία 103

3.1.1. Γενικά 103

3.1.2. Η επίδραση των Μ.Κ.Δ. 104

3.1.3. Έννομη προστασία 108

3.2. Μ.Κ.Δ. και νέες μορφές εργασιακού αγώνα 111

3.2.1. Τα ατυπικά μέσα εργασιακού αγώνα 111

3.2.2. Περιπτωσιολογία 114

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

Δικονομικά ζητήματα

4.1. Δικαστική προστασία των υποκειμένων των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα 117

4.2. Ζητήματα διαδικασίας 119

4.2.1. Εργατικές διαφορές 119

4.2.2. Διαφορές από δημοσιεύματα ή ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές 119

4.3. Ζητήματα απόδειξης 122

4.3.1. Γενικά για τα έγγραφα 122

4.3.2. Αναρτήσεις σε Μ.Κ.Δ. 124

4.3.3 Μηνύματα μέσω Μ.Κ.Δ. 127

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5

Καταληκτικές και συμπερασματικές παρατηρήσεις

129

Βιβλιογραφία – αρθρογραφία

Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία 133

Ελληνόγλωσση αρθογραφία 136

Ξενόγλωσση βιβλιογραφία 137

Ξενόγλωσση αρθρογραφία 137

Ιστοσελίδες 138

Αλφαβητικό Ευρετήριο 143

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Εισαγωγικές παρατηρήσεις

1.1. Η κυριαρχία των Μ.Κ.Δ.

1.1.1. Από τον «στατικό» στον «κοινωνικό» Παγκόσμιο Ιστό

«Πολλοί φιλόσοφοι και βιολόγοι, ακόμα και μερικοί φυσικοί, θεωρούν όλο και περισσότερο ότι η πληροφορία είναι το θεμελιώδες δομικό υλικό της πραγματικότητας, πιο στοιχειώδες ακόμα κι από την ύλη και την ενέργεια.»

«A library containing all possible knowledge might as well contain no knowledge at all.»

Η διάδοση της χρήσης των Μ.Κ.Δ. συνδέεται στενά με τη βαθμιαία μετάβαση από την πρώτη γενιά του Παγκοσμίου Ιστού («Ιστός 1.0») στη δεύτερη («Ιστός 2.0»), στις απαρχές του εικοστού πρώτου αιώνα.

Ο Παγκόσμιος Ιστός εφευρέθηκε το 1989 από τον Βρετανό Τίμοθι Τζον Μπέρνερς Λι (Timothy John Berners-Lee), ο οποίος, ενόσω εργαζόταν στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Πυρηνικών Ερευνών (CERN), οραματίστηκε ένα εύχρηστο σύστημα που θα επέτρεπε την εύκολη και άμεση ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των επιστημόνων σε διάφορα πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα από όλο τον κόσμο. Το σύστημα αυτό σχεδιάστηκε και αναπτύχθηκε από τον ίδιο τον Λι, οδηγώντας πολύ σύντομα στη δημιουργία της πρώτης ιστοσελίδας στην ιστορία (http://info.cern.ch/hypertext/WWW/TheProject.html). Τον Απρίλιο του 1993, το CERN διέθεσε το λογισμικό στο ευρύ κοινό. Έτσι, από το μεγαλύτερο σε έκταση κέντρο πυρηνικών ερευνών του κόσμου, η διαδικασία της ταχύτατης διάδοσης και σταδιακής μετεξέλιξής του Παγκοσμίου Ιστού και έξω από την ακαδημαϊκή κοινότητα μόλις είχε αρχίσει.

Ο στατικός και περιοριστικός χαρακτήρας του αρχικού Παγκόσμιου Ιστού ξεπεράστηκε με την καθιέρωση του Ιστού 2.0, πρώτο και πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του οποίου αποτέλεσαν τα ιστολόγια. Με πρωτοφανή τρόπο, η «δεύτερη γενιά» του επέτρεψε την αλληλεπίδραση μεταξύ των χρηστών, καθώς και τη συνεργασία και τον διαμοιρασμό περιεχομένου («content»), ώστε ο Παγκόσμιος Ιστός να αποκτήσει επιτέλους χαρακτήρα «κοινωνικό» («social

web») και συμμετοχικό («participative/participatory web»). Οι χρήστες τίθενται πλέον στο επίκεντρο, δεν αρκούνται στην παθητική ανάγνωση του περιεχομένου των ιστοσελίδων, αλλά τους παρέχεται η δυνατότητα συμμετοχής, σχολιασμού ή ακόμη και δημιουργίας δικών τους ιστοσελίδων, χωρίς να απαιτούνται εξειδικευμένες τεχνικές γνώσεις.

1.1.2. Εννοιολογικές αποσαφηνίσεις

Τα κοινωνικά μέσα χαρακτηρίζονται, σε συνάρτηση με τη μετεξέλιξη του Παγκόσμιου Ιστού, ως οι ιστοσελίδες «δεύτερης γενιάς». Οι «πρώτης γενιάς», βασισμένες στα χαρακτηριστικά του Ιστού 1.0, περιορίζουν τη διάδοση της πληροφορίας από τον έναν προς τους πολλούς, από «τα πάνω προς τα κάτω». Το αντίθετο συμβαίνει με τα κοινωνικά μέσα. Τα τελευταία επιτρέπουν στους χρήστες να συμμετέχουν στη δημιουργία, τον σχολιασμό, την αξιολόγηση και την προώθηση περιεχομένου. Έτσι, η πληροφορία διαχέεται τελικά (και) «από τα κάτω προς τα πάνω».

Οι όροι «Μ.Κ.Δ.», «κοινωνικά μέσα» ή «κοινωνικά δίκτυα» αποτυπώνουν στην ελληνική γλώσσα τον αγγλικό όρο «social media», ο οποίος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά τo 1994 και παρουσιάζει σήμερα ευρεία αναγνώριση και χρήση σε παγκόσμιο επίπεδο. Η Ευρωπαϊκή Στατιστική Υπηρεσία (Eurostat) ορίζει τα κοινωνικά μέσα ως τις «διαδραστικές τεχνολογίες που επιτρέπουν στους χρήστες να δημιουργούν και να μοιράζονται πληροφορίες, ιδέες, ενδιαφέροντα και άλλες μορφές έκφρασης μέσω εικονικών κοινοτήτων και δικτύων».

Διαδεδομένοι είναι, επιπλέον, οι όροι «υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης» («social networking services»), «ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης» («social networking sites»), «εικονικές κοινότητες» («virtual communities») και «πλατφόρμες περιεχομένου που δημιουργείται από χρήστες» («user-generated content platforms»). Όλοι οι παραπάνω όροι χρησιμοποιούνται κατά κύριο λόγο ως ταυτόσημοι, αν και παρουσιάζουν μεταξύ τους –άλλοτε σημαντικές και άλλοτε όχι– εννοιολογικές διαφορές. Για παράδειγμα, η ο.ε. άρθρου 29 χρησιμοποιεί τον όρο «υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης» για να ορίσει

«τις διαδικτυακές πλατφόρμες επικοινωνίας, οι οποίες επιτρέπουν στα άτομα να προσχωρούν σε ή να δημιουργούν δίκτυα χρηστών µε παρόμοιες ιδέες». Τα κοινά χαρακτηριστικά των εν λόγω πλατφόρμων, σύμφωνα με την ίδια, είναι τα εξής: α) οι χρήστες τους καταχωρούν σε αυτές προσωπικές πληροφορίες µε σκοπό τη δημιουργία ενός εξατομικευμένου «προφίλ» που τους εκπροσωπεί στο ψηφιακό περιβάλλον, β) παρέχουν εργαλεία τα οποία επιτρέπουν στους χρήστες να δημοσιεύουν δικό τους περιεχόμενο (λ.χ. φωτογραφίες, μουσική, συνδέσμους προς άλλους δικτυακούς τόπους, καταχωρίσεις ημερολογίου, κ.ά.), και, τέλος, γ) παρέχουν έναν κατάλογο επαφών για κάθε χρήστη, καθιστώντας εφικτή την επικοινωνία και την αλληλεπίδραση με άλλους χρήστες της εκάστοτε πλατφόρμας.

Η χρήση όλων των παραπάνω –ενδεικτικά αναφερόμενων– όρων για την περιγραφή του ίδιου φαινομένου, καθώς και η κατά καιρούς απόδοση σε αυτούς διαφορετικών μεταξύ τους ορισμών δεν είναι τυχαία. Συνδέεται, πρώτα από όλα, με την ραγδαία εξέλιξη των εν λόγω μέσων, οι λειτουργίες των οποίων μεταβάλλονται διαρκώς. Επιπλέον, η κατανόηση του φαινομένου των Μ.Κ.Δ. αποτελεί αντικείμενο μελέτης περισσότερων επιστημονικών κλάδων, όπως της πληροφορικής, της κοινωνιολογίας, της ψυχολογίας, των οικονομικών, του μάρκετινγκ και φυσικά της νομικής επιστήμης. Ως εκ τούτου, κάθε επιστημονι-

κός κλάδος τείνει να εξετάζει τα μέσα αυτά από διαφορετική οπτική: άλλοτε ως τεχνολογικές υποδομές και πλατφόρμες, άλλοτε ως εργαλεία κοινωνικής αλληλεπίδρασης και άλλοτε ως πεδία ρύθμισης, μεταξύ άλλων.

Σε κάθε περίπτωση, η ποικιλία όρων και ορισμών φαίνεται να αντικατοπτρίζει στην ουσία την πολλαπλότητα των λειτουργιών των Μ.Κ.Δ. στην εποχή μας. Ο ίδιος ο όρος «Μ.Κ.Δ.» χρησιμοποιείται μάλιστα πολλές φορές στη βιβλιογραφία ως «όρος-ομπρέλα», ο οποίος εμπεριέχει διαφορετικές τεχνολογίες με κοινά χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τους Kaplan και Haenlein, κοινωνικά μέσα αποτελούν, inter alia, α) τα ιστολόγια («blogs»), β) οι ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης, όπως το Facebook και το LinkedIn, γ) οι εικονικοί κοινωνικοί κόσμοι («virtual social worlds»), όπως το Second Life, το οποίο επιτρέπει στους χρήστες τους να δημιουργούν «avatars», δηλαδή εικονικούς χαρακτήρες, να κοινωνικοποιούνται, να κατασκευάζουν κτίρια, να οργανώνουν εκδηλώσεις, κ.ά., δ) τα συνεργατικά έργα («collaborative projects»), με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη Βικιπαίδεια, ε) οι κοινότητες περιεχομένου («content communities»), όπως το YouTube, και στ) οι εικονικοί κόσμοι παιχνιδιών («virtual game worlds»), όπως το Fortnite Online, διαδικτυακό παιχνίδι όπου οι παίκτες μπορούν να συνεργάζονται, να ανταγωνίζονται και να επικοινωνούν σε πραγματικό χρόνο, μέσα από avatars και περιβάλλοντα που εξελίσσονται. Τα κοινά χαρακτηριστικά όλων των παραπάνω μέσων είναι ότι α) βασίζονται στον Παγκόσμιο Ιστό, β) επιτρέπουν στους χρήστες να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, και γ) τους επιτρέπουν να δημιουργούν και να διανέμουν περιεχόμενο.

Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει συνοπτικά βασικές έννοιες που επικρατούν κατά την καθημερινή χρήση των Μ.Κ.Δ., όπως οι περισσότερες ορίζονται από τον Διεθνή Δικηγορικό Σύλλογο («Ι.Β.Α.»), με σκοπό τη διευκόλυνση της περαιτέρω ανάγνωσης της παρούσας εργασίας:

1.1.3. Οι λειτουργίες των Μ.Κ.Δ.

1.1.3.1. Η χρήση από τα άτομα

Υποστηρίζεται ότι τα Μ.Κ.Δ. συνιστούν πτυχή –και μάλιστα από τις πιο χαρακτηριστικές– της σύγχρονης παγκοσμιοποίησης, ήτοι της «λόγω της φύσης του καπιταλιστικού οικονομικού συστήματος, σε συνδυασμό με τη σύγχρονη εξέλιξη της Τεχνολογίας, εντεινόμενης οικονομικής αλληλεξάρτησης και αλληλεπίδρασης, σε παγκόσμια κλίμακα, Κρατών και των κοινωνιών τους, μέσω του ραγδαίως αυξανόμενου όγκου –και της αντίστοιχης διεύρυνσης της πολυμορφίας– των διεθνών συναλλαγών με αντικείμενο αγαθά και υπηρεσίες, κατ’ εξοχήν δε με αντικείμενο την ελεύθερη ροή κεφαλαίων διεθνώς». Χάρη στα Μ.Κ.Δ., η διάδοση της πληροφορίας έχει καταστεί ταχύτερη σε σχέση με αυτή που επιτυγχάνεται μέσω των κλασικών Μ.Μ.Ε.. Από την άλλη, η πληροφορία, η είδηση, η άποψη διαχέεται πλέον προς όλους, ανεξαρτήτως ηλικίας, κοινωνικού ή μορφωτικού επιπέδου. Με τον τρόπο αυτό, ειδικά στις κοινωνίες της ανεπτυγμένης Δύσης, όπου η πρόσβαση στα σύγχρονα τεχνολογικά μέσα είναι ευκολότερη, ο χρόνος και ο χώρος εκμηδενίζονται και η πληροφορία καθίσταται άμεσα προσβάσιμη σε όλους.

Πράγματι, τα Μ.Κ.Δ. έχουν καταστεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής ζωής σχεδόν όλων των ανθρώπων παγκοσμίως. Η πανταχού παρουσία τους έχει μεταμορφώσει όχι μόνο τον τρόπο που ο άνθρωπος αναζητάει, λαμβάνει και διαδίδει πληροφορίες, αλλά και τον τρόπο που σκέφτεται, επικοινωνεί και εκφράζει τα συναισθήματά του. Το 2025, σχεδόν έξι δισεκατομμύρια άνθρωποι χρησιμοποιούν τα Μ.Κ.Δ. παγκοσμίως. Οι πιο δημοφιλείς πλατφόρμες είναι το Facebook,

το Instagram, το TikTok, το Kuaishou, το WeChat, το Douyin, το LinkedIn, το Tencent Q, το Snapchat, και το X.

Το ποσοστό χρήσης των Μ.Κ.Δ. από τους ανθρώπους παγκοσμίως –σχεδόν από τα τρία τέταρτα του παγκοσμίου πληθυσμού– δεν εκπλήσσει καθόλου, ιδίως αν ληφθούν υπόψη οι ποικίλες λειτουργίες που αυτά επιτελούν, μεταξύ των οποίων κοινωνικής δικτύωσης και διατήρησης επαφών (όχι μόνο σε προσωπικό, αλλά και σε επαγγελματικό επίπεδο), άμεσης πληροφόρησης και ενημέρωσης σε πραγματικό χρόνο, ψυχαγωγίας (μέσω, π.χ., της δωρεάν πρόσβασης σε μουσική, βίντεο, ταινίες, διαδικτυακά παιχνίδια, κ.ά.), πρόσβασης σε εκπαιδευτικό υλικό και ευκαιρίες δια βίου μάθησης, αλλά και συμμετοχής στον κοινωνικό διάλογο και ένταξης σε κοινότητες. Έχει διαμορφωθεί ένα τοπίο στο οποίο υφίσταται ένα Μ.Κ.Δ. για κάθε επιδιωκόμενο σκοπό, οι οποίοι άπτονται σχεδόν κάθε πτυχής της ανθρώπινης δραστηριότητας. Παρατηρείται τρόπον τινά μια τάση ψηφιακοποίησης ακόμη και στο πεδίο των πιο παραδοσιακών διαπροσωπικών σχέσεων. Έτσι, λ.χ. ένα πρόσωπο μπορεί να χρησιμοποιεί το Facebook για την επικοινωνία με φίλους και συγγενείς, το LinkedIn για την

εύρεση εργασίας, το Tinder για την επιδίωξη ρομαντικών γνωριμιών, και πάει λέγοντας. Φυσικά, οι πιο γνωστές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης σήμερα συνδυάζουν διαφορετικές υπηρεσίες. Παρατηρούμε, επομένως, ότι πλέον δεν μιλάμε απλώς για τη μετάβαση από «το διαδίκτυο για ψυχαγωγία» στο «διαδίκτυο για παραγωγικότητα και υπηρεσίες», αλλά κυριολεκτικά για την «ψηφιακοποίηση των πάντων».

Η δημοφιλία των κοινωνικών μέσων συνδέεται και με το γεγονός ότι η πρόσβαση σε αυτά παρέχεται (φαινομενικά) άνευ οικονομικού ανταλλάγματος. Στην ουσία, ωστόσο, αντάλλαγμα της χρήσης τους συνιστά η αξιοποίηση των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα των χρηστών για εμπορικούς σκοπούς. Η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης παρατηρεί ότι «έχει καταστεί αναγκαίο να αμφισβητηθεί το επιχειρηματικό μοντέλο στο οποίο έχουν βασίσει τον πλούτο τους οι μεγάλες εταιρείες κοινωνικών μέσων, το οποίο στηρίζεται στη μαζική συλλογή δεδομένων από τους χρήστες τους, καθώς και από τα άτομα του κύκλου τους, και στην –στην πράξη σχεδόν απεριόριστη– εκμετάλλευσή τους για εμπορικούς σκοπούς», προειδοποιώντας ότι το φαινόμενο αυτό εξελίσσεται πέρα από κάθε δημοκρατικό έλεγχο.

1.1.3.2. Η χρήση από τις επιχειρήσεις

Η παρουσία των επιχειρήσεων στα Μ.Κ.Δ. είναι εξίσου αξιοσημείωτη. Σύμφωνα με την Eurostat, το έτος 2023, το 60.9% των επιχειρήσεων στην Ε.Ε. χρησιμοποιούν τουλάχιστον ένα κοινωνικό μέσο. Σε ορισμένες χώρες, όπως η Μάλ-

τα, η Φινλανδία, η Δανία και η Σουηδία το ποσοστό αυτό ξεπερνάει το 80%, ενώ στην Ελλάδα ανέρχεται σε 57.7%.

Η χρήση των Μ.Κ.Δ. υπόσχεται πολλαπλά οφέλη για τις επιχειρήσεις. Οι ίδιες αξιοποιούν τις δυνατότητες διασύνδεσης που αυτά προσφέρουν «στοχεύοντας στην παραγωγικότητα, στην καινοτομία, στην ενίσχυση της εταιρικής φήμης, στη συνεργασία και στη δέσμευση των εργαζομένων τους με την εταιρία». Πιο αναλυτικά, με την παρουσία τους στα Μ.Κ.Δ. οι επιχειρήσεις αποσκοπούν στην προώθηση των προϊόντων και των υπηρεσιών τους, στην ενίσχυση της ανανγωρισιμότητας τους, στη δημιουργία και τη διατήρηση σχέσεων με τους πελάτες τους, στην άμεση εξυπηρέτηση αυτών (λ.χ. μέσω live chats), στην έρευνα αγοράς (για την παρακολούθηση τάσεων, αναγκών και συμπεριφορών των καταναλωτών, κ.ο.κ.), στη διαχείριση κρίσεων (μέσω της άμεσης ενημέρωσης του κοινού, και τη διαχείριση της εταιρικής εικόνας), καθώς και στην περαιτέρω ανάπτυξη συνεργασιών (με άλλες επιχειρήσεις, με influencers, κ.τ.λ.).

1.2. Μ.Κ.Δ. και δίκαιο – Γενικές παρατηρήσεις

1.2.1. Το δικαίωμα συμμετοχής στην Κοινωνία της Πληροφορίας

Το πρώτο εδάφιο της δεύτερης παραγράφου του άρθρου 5Α του Συντάγματος ορίζει ότι «καθένας έχει δικαίωμα συμμετοχής στην Κοινωνία της Πληροφορίας». Το αυτοτελές αυτό δικαίωμα εισάγεται με την αναθεωρητική πρωτοβουλία του 2001 ως συμπλήρωμα (κατά άλλους αναγκαίο, και κατά άλλους όχι) του δικαιώματος στην πληροφόρηση, το οποίο κατοχυρώνεται στην πρώτη παράγραφο του ίδιου άρθρου. Από την άλλη, το δεύτερο εδάφιο της παραγράφου θεσπίζει ως υποχρέωση του κράτους τη διευκόλυνση της πρόσβασης στις πληροφορίες που διακινούνται ηλεκτρονικά, καθώς και της παραγωγής, ανταλλαγής και διάδοσής τους.

Το δικαίωμα στην Κοινωνία της Πληροφορίας εισήχθη στην έννομη μας τάξη σε μια περίοδο που χαρακτηρίστηκε καινοφανής, με αποτέλεσμα η συνεισφορά της παραγράφου να αμφισβητηθεί έντονα. Αρκετοί υποστήριξαν ότι το σχετικό δικαίωμα συνάγεται ήδη ερμηνευτικά από άλλες συνταγματικές (βλ. άρθρα 14, παρ. 1 και 5, παρ. 1 του Συντάγματος) ή διατάξεις διεθνών συνθηκών που δεσμεύουν τη χώρα. Οι υποστηρικτές της, οι οποίοι θεώρησαν τη διάταξη δείγμα του ανοικτού προσανατολισμού του Συντάγματος στη νέα πραγματικότητα, επέμειναν στην ανάγκη ενσωμάτωσης στο κείμενο του ανώτατου νόμου της Πολιτείας των εξελίξεων στον τομέα των νέων τεχνολογιών, καθώς και διαμόρφωσης του κατάλληλου υποβάθρου για τη ρύθμιση των σχέσεων που αναπτύσσονται στο πλαίσιο τους. Έχει χαρακτηριστεί ως νεότευκτο δικαίωμα, το οποίο είναι απαραίτητο για την απόλαυση πολλών άλλων δικαιωμάτων, μεταξύ των οποίων η τηλεργασία, η τηλεϊατρική, η τηλεκπαίδευση, η ψηφιακή δημοκρατία, η ψηφιακή υπογραφή και η ενημέρωση μέσω των Μ.Κ.Δ.. Υποστηρίζεται, επιπλέον, ότι το άρθρο 5Α σε συνδυασμό με το άρθρο 9Α του Συντάγματος συνθέτουν το λεγόμενο «πληροφοριακό Σύνταγμα», στόχος του οποίου είναι η διευκόλυνση της μετάβασης στη νέα κοινωνικοοικονομική διάθρωση που συνδέεται με την Κοινωνία της Πληροφορίας. Το περιεχόμενο της έννοιας της τελευταίας απασχολεί έως και σήμερα. Έχει ευστόχως λεχθεί:

«Η Κοινωνία της Πληροφορίας είναι ένα φαινόμενο δυναμικό: Το περιεχόμενό της εξελίσσεται και προσδιορίζεται από τις συνεχείς αλλαγές που υφίστανται η οικονομία, η διοίκηση, οι κοινωνικές σχέσεις από τη διείσδυση της τεχνολογίας, την ανάδειξη της πληροφορίας σε κεντρικό μέγεθος και αγαθό, τη μετάλλαξη της έννοιας της επικοινωνίας και της συνακόλουθης (μετ)αλλαγής του τρόπου

άσκησης των δικαιωμάτων. Κινητήρια δύναμη των αλλαγών είναι αναμφίβολα τα εκάστοτε τεχνολογικά προϊόντα/επιτεύγματα, π.χ. η αποκέντρωση των υπολογιστικών συστημάτων με την ευρύτατη χρήση των PCs, η σύγκλιση πληροφορικής και τεχνολογιών, η δικτύωση αναδομούν τις οικονομικές, διοικητικές, κοινωνικές σχέσεις και δυνατότητες. Ο όρος «Κοινωνία της Πληροφορίας» αναφέρεται μεν στις Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών, παραμένει ωστόσο ένας, καταρχήν, «τεχνολογικά ουδέτερος όρος». Το περιεχόμενο της Κοινωνίας της Πληροφορίας δεν προσδιορίζεται, τέλος, μονοσήμαντα από την εκάστοτε τεχνολογία αιχμής αλλά και από την υποδοχή και τις χρήσεις που της επιφυλάσσει η οικονομία και η κοινωνία».

Φορείς του δικαιώματος είναι οι Έλληνες και Ευρωπαίοι πολίτες, οι αλλοδαποί, και οι ανιθαγενείς. Πρόκειται για σύνθετο δικαίωμα. Κατοχυρώνει την ανεμπόδιστη πρόσβαση στα τεχνολογικά μέσα της Κοινωνίας της Πληροφορίας, όπως και τη χρήση των δυνατοτήτων που αυτά παρέχουν από το υποκείμενο του δικαιώματος (status negativus). Παράλληλα, αξιώνει θετικές ενέργειες εκ μέρους του κράτους, όπως, λ.χ., δράσεις για την αντιμετώπιση του τεχνολογικού αναλφαβητισμού (π.χ. εισαγωγή του μαθήματος της πληροφορικής στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση), την αναβάθμιση της ταχύτητας, της ποιότητας, και της ασφάλειας των δικτύων, τη ρύθμιση της τηλεργασίας, κ.α. (status positivus). Με τον τρόπο αυτό, δύναται τελικά το υποκείμενο να απολαμβάνει το δικαίωμα να δρα (είτε ατομικά είτε συλλογικά) στον κυβερνοχώρο και να συμμετέχει στις διαδικασίες παραγωγής και διαμόρφωσης του δημοσίου βίου και της πολιτειακής βούλησης μέσω της χρήσης των νέων τεχνολογιών (status activus).

Στο πλαίσιο της αμυντικής διάστασης του δικαιώματος, τα κρατικά όργανα οφείλουν να απέχουν από κάθε ενέργεια που θα παρεμπόδιζε (άμεσα ή έμμεσα), μεταξύ άλλων, την πρόσβαση στο διαδίκτυο, την απόκτηση ή/και χρήση τεχνολογικού υλικού και λογισμικού, όπως και κάθε μορφής εφαρμογών, τη δημιουργία ιστοσελίδων και ιστολογίων, τη δημιουργία και την ανεμπόδιστη χρήση λογαριασμών στα Μ.Κ.Δ., το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, τις ευχέρειες ανταλλαγής μηνυμάτων, σχολιασμού και τηλεδιασκέψεων.

Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι το δικαίωμα προσιδιάζει και στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών, επομένως ισχύει ευθέως και στο εν λόγω πεδίο, σύμφωνα με όσα ορίζονται στο εδ. γ’ της παρ. 1 του άρθρου 25 του Συντάγματος. Η διατύπωση της παρ. 2, όπως και της παρ. 1, είναι εξάλλου απόλυτη και δεν ορίζει την κρατική εξουσία ως μοναδικό αποδέκτη της. Υποστηρίζεται «η οριζόντια ενέργεια του δικαιώματος συμμετοχής στην Κοινωνία της Πληροφορίας είναι εξ αρχής δεδομένη, όχι μόνον διότι το άρθρο 5Α παρ. 2 καθιερώνει ρητά θετική υποχρέωση του κράτους να διευκολύνει την πρόσβαση στην παραγωγή, την ανταλλαγή και τη διάδοση πληροφοριών, αλλά και επειδή στο περιβάλλον του Διαδικτύου υπάρχουν δομικές εξουσιαστικές ασυμμετρίες που δικαιολογούν την οριζόντια ενέργεια, όπως είναι π.χ. η ασυμμετρία ανάμεσα στους παρόχους υπηρεσιών πρόσβασης και τους χρήστες ή η ασυμμετρία ανάμεσα στους διαχειριστές των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης και εκείνους που τα χρησιμοποιούν για να παράγουν και για να ανταλλάσσουν πληροφορίες».

Σήμερα, πάνω από είκοσι χρόνια από την εισαγωγή της διάταξης, το δικαίωμα στην Κοινωνία της Πληροφορίας αποτελεί υψίστης σημασίας. Αν λάβουμε υπόψη τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνθήκες του παρόντος, μπορούμε εύκολα να υποστηρίξουμε ότι η πραγμάτωση του προϋποτίθεται για τη διασφάλιση της ενεργούς συμμετοχής του κάθε προσώπου στην δημόσια (κοινωνική, οικονομική και πολιτική) ζωή της Χώρας (βλ. άρθρο 5, παρ. 1 του Συντάγματος). Είναι, επομένως, αδύναμη πλέον η υποστήριξη του παρεπόμενου χαρακτήρα του δικαιώματος, ενόψει μάλιστα και των ταχύτατων τεχνολογικών εξελίξεων, οι οποίες διαμορφώνουν και διακρίνουν την έννοια της Κοινωνίας της Πληροφορίας, στις οποίες συγκαταλέγονται αναμφισβήτητα η διάδοση και εξέλιξη των κοινωνικών μέσων.

1.2.2. Νομική φύση

Σαφής νομοθετικός ορισμός των Μ.Κ.Δ. απουσιάζει από την εθνική μας έννομη τάξη. Αναφορικά με την νομική τους φύση, αυτά υπάγονται καταρχάς στην έν-

νοια των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, δηλαδή στις υπηρεσίες που συνήθως παρέχονται έναντι αμοιβής με ηλεκτρονικά μέσα εξ αποστάσεως και κατόπιν συγκεκριμένης παραγγελίας των αποδεκτών των υπηρεσιών. Οι εν λόγω υπηρεσίες παρέχονται από ιδιωτικές εταιρίες, οι οποίες και ορίζουν τους όρους χρήσης («terms of use») που πρέπει να γίνουν αποδεκτοί από τους χρήστες των υπηρεσιών για να ολοκληρωθεί η εγγραφή τους.

Σε περίπτωση που οι υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως μέσα ηλεκτρονικής επικοινωνίας, αυτές εμπίπτουν στην έννοια των υπηρεσιών ηλεκτρονικής επικοινωνίας, σύμφωνα με την Οδηγία 2002/58/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Ιουλίου 2002, σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και την προστασία της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, γνωστή και ως «Οδηγία για την προστασία ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες». Η Οδηγία εφαρμόζεται σε ειδικότερα ζητήματα, ως ειδικότερος του Γ.Κ.Π.Δ., και ενσωματώθηκε στην ελληνική έννομη τάξη με το ν. 3471/2006. Ο ν. 3471 περιλαμβάνει υποχρεώσεις που αφορούν τους φορείς παροχής διαθεσίμων στο

κοινό υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών, από τις οποίες προκύπτουν και τα δικαιώματα των συνδρομητών και των χρηστών των υπηρεσιών αυτών.

1.3. Μ.Κ.Δ. και εργατικό δίκαιο ειδικότερα

1.3.1. Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση και εργασία

Η δομή της παραγωγής και της εργασίας στην εποχή μας έχει υποστεί τέτοιες ριζικές αλλαγές ώστε ιστορικά διαμορφώθηκαν οι συνθήκες για να μιλάμε για την «Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση». Η τελευταία βασίζεται κατεξοχήν στη ραγδαία εξέλιξη της ψηφιακής τεχνολογίας και, μάλιστα, σε βαθμό που οδηγεί σταδιακά στην «ψηφιοποίηση των πάντων». Οι τάσεις που χαρακτηρίζουν τη λεγόμενη «Βιομηχανία 4.0» είναι, inter alia, το διαδίκτυο των πραγ-

μάτων («internet of things»), τα ψηφιακά δίδυμα («digital twins»), το υπολογιστικό νέφος («cloud computing»), η ανάλυση μαζικών δεδομένων («big data analysis»), η νανοτεχνολογία και η βιοτεχνολογία, η ρομποτική, η κβαντική υπολογιστική («quantum computing»), οι εικονικοί κόσμοι, η Τ.Ν., και, φυσικά, η μαζική εξάπλωση των κοινωνικών μέσων.

Στον τομέα της παραγωγής, το παραπάνω πλέγμα καινοτομιών συμπυκνώνεται στις έννοιες «έξυπνη κατασκευή», «έξυπνες συσκευές», «έξυπνα συστήματα», οι οποίες συνδυαστικά καταλήγουν στη δημιουργία του «έξυπνου εργοστασίου», ενός κυβερνο-φυσικού συστήματος που «χρησιμοποιεί προηγμένες τεχνολογίες για την ανάλυση δεδομένων, την προώθηση αυτοματοποιημένων διαδικασιών και την εκμάθηση καθώς πηγαίνει». Οι έννοιες αυτές βρίσκονται σήμερα στο επίκεντρο του παγκοσμίου ενδιαφέροντος για τη Βιομηχανία 4.0.

Γίνεται, σύμφωνα με τα παραπάνω, εύληπτο ότι η τεχνολογική πρόοδος έχει πράγματι επιφέρει σημαντικές αλλαγές τόσο στον τρόπο οργάνωσης και τη δομή της παραγωγικής διαδικασίας εν γένει, όσο και στον τρόπο οργάνωσης και στη φύση της εργασίας ειδικότερα. Οι τελευταίες αυτές εξελίξεις ενδιαφέρουν ιδιαίτερα το εργατικό δίκαιο (τόσο σε εθνικό όσο και σε ενωσιακό επίπεδο), καθώς, όπως φαίνεται, η ψηφιακοποίηση της εργασίας (“digitalization of work”), πέρα από νέες δυνατότητες, συνοδεύεται και από προκλήσεις, οι οποίες αναφέρονται κυρίως στη διόγκωση της ελαστικότητας της εργασίας αφενός, και στη συρρίκνωση των κατοχυρωμένων δικαιωμάτων των εργαζομένων (αναφορικά, λ.χ., με το ωράριο εργασίας και την οργάνωση της επαγγελματικής και της προσωπικής ζωής) αφετέρου.

Πέρα, λοιπόν, από την εμφάνιση του φαινομένου της τεχνολογικής ανεργίας, παρατηρείται ότι οι σχέσεις εργασίας αποσταθεροποιούνται συστηματικά εξαιτίας του ψηφιακού μετασχηματισμού. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου ότι παραδοσιακά ένα μεγάλο μέρος των εργαζομένων διακατέχεται –αντανακλαστικά– από αρνητικά συναισθήματα απέναντι στις τεχνολογικές εξελίξεις, οι οποίες, αν και ενδέχεται να διευκολύνουν την προσφορά της εργασίας εκ μέρους του, γεννούν το φόβο της αντικατάστασής τους από τις μηχανές. Σε αυτά στηρίζεται και η αμυντική στάση των συνδικαλιστικών οργανώσεων στην εισαγωγή νέων τεχνολογιών στην επιχείρηση. Οι ψηφιακές τεχνολογίες, όπως η Τ.Ν., το cloud computing και το διαδίκτυο των πραγμάτων, και η αξιοποίησή τους στην παραγωγική διαδικασία φαίνεται να αλλάζουν τις απαιτήσεις σε δεξιότητες, να δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας και να καταργούν παλαιότερες, να επηρεάζουν τη λειτουργία των ήδη υφιστάμενων εργασιακών σχέσεων, αλλά και να οδηγούν σε νέες μορφές εργασίας. Παραμένει, λοιπόν, ανοιχτό το πώς το εργατικό δίκαιο θα ρυθμίσει τις δομικές αυτές αλλαγές στην εργασία όπως τη γνωρίζουμε μέχρι σήμερα.

Θα πρέπει, εν συνεχεία, να σημειωθεί ότι στη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία πολλές φορές οι όροι «ψηφιοποίηση» («digitization»), «ψηφιακοποίηση»

(«digitalization»), και «ψηφιακός μετασχηματισμός» («digital transformation») χρησιμοποιούνται εναλλακτικά, ωστόσο διαφοροποιούνται εννοιολογικά, η δε αποσαφήνισή τους κρίνεται σημαντική για λόγους καλύτερης κατανόησης των σχετικών εξελίξεων, στο επίκεντρο των οποίων τοποθετούνται όλο και περισσότερο, σε διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Η «ψηφιοποίηση» αναφέρεται συγκεκριμένα στη διαδικασία μετατροπής αναλογικών πληροφοριών σε ψηφιακή μορφή. Περιγράφεται στη βιβλιογραφία και σε έγγραφα πολιτικής ως ο τρόπος με τον οποίο πολλοί τομείς της κοινωνικής ζωής αναδιαρθρώνονται γύρω από τη Τ.Π.Ε.. Από την άλλη, η «ψηφιακοποίηση», η οποία δεν έχει σαφή ορισμό, περιγράφει ουσιαστικά τη διαδικασία αξιοποίησης των ψηφιακών τεχνολογιών για τη βελτίωση υπαρχόντων επιχειρησιακών μοντέλων με σκοπό τη βελτίωση της αποδοτικότητας. Τέλος, ο «ψηφιακός μετασχηματισμός» περιγράφει μια βαθύτερη, ολιστική αλλαγή που επηρεάζει όχι μόνο υφιστάμενες διαδικασίες, αλλά και τη γενικότερη στρατηγική, την κουλτούρα και τη δομή ενός οργανισμού ή μιας επιχείρησης. Εμπεριέχει τόσο την ψηφιοποίηση όσο και την ψηφιακοποίηση και εφαρμόζεται σε οντότητες, περιβάλλοντα και τομείς, των οποίων τις ιδιότητες μετασχηματίζει με στόχο να τις βελτιώσει.

Στο πλαίσιο της Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης, μεγάλη σημασία έχει και η λεγόμενη «ψηφιακή εργασία», έννοια «ομπρέλα», η οποία περιλαμβάνει διαφορετικές μορφές εργασίας που πραγματοποιούνται με τη βοήθεια ψηφιακών τεχνολογιών. Έχει υποστηριχθεί ότι:

«Πυρηνικό στοιχείο της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης είναι η διασύνδεση προϊόντων και διαδικασιών μέσω του ίντερνετ. Σ’ αυτό το πλαίσιο η γενικότερη έννοια ψηφιακή εργασία περιλαμβάνει υπηρεσίες όπως είναι η δημιουργία ιστοσελίδων, αλλά και παραγωγικές δραστηριότητες. Στην ψηφιακή εργασία περιλαμβάνονται δραστηριότητες οι οποίες λαμβάνουν χώρα στο ίντερνετ (Cloudworking, διαχείριση κοινωνικών δικτύων), όπως και δραστηριότητες που μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνο μέσω ίντερνετ, χρηματοδοτικές υπηρεσίες ή υπηρεσίες ιδιωτικής ασφάλισης, εμπόριο online, YouTube-Influencer).