ΠΑΡΑΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ & FAKE NEWS ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ

Εισαγωγικό Σημείωμα 1

Κατερίνα Φουντεδάκη

Καθηγήτρια Αστικού Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ, Διευθύντρια Εργαστηρίου Μελέτης Ιατρικού Δικαίου & Βιοηθικής ΑΠΘ

Η μέρα της μαρμότας στην ιατρική παραπληροφόρηση 3

Στάμος Αρχοντής/Ανδρόνικος Κουτρουμπέλης

Δημοσιογράφοι/Fact-checker, Αρχισυντάκτης και Senior editor
του οργανισμού fact-checking FactReview

Παραπληροφόρηση σε θέματα υγείας -
Η περίπτωση του Μεσογειακού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων 9

Ανδρέας Βέγλης

Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρμογών Πληροφορικής στα ΜΜΕ, Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ, Σχολή Κοινωνικών και Οικονομικών Επιστημών, ΑΠΘ

Η ιατρική παραπληροφόρηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης 19

Θεόδωρος Δανιηλίδης

Ιδρυτής και διαχειριστής της ιστοσελίδας Ellinika Hoaxes

Η δημοσιογραφία της υγείας ως αντίδοτο στην παραπληροφόρηση 23

Ιωάννα Κωσταρέλλα

Αναπλ. Καθηγήτρια, Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ, ΑΠΘ

Επαγγελµατίες υγείας, κρατικοί αξιωματούχοι & ασθενείς –
Θύµατα & θύτες παραπληροφόρησης σε θέµατα υγείας 27

Χρυσάνθη Σαρδέλη

Αναπλ. Καθηγήτρια, Εργαστήριο Κλινικής Φαρμακολογίας,
Τμήμα Ιατρικής, Σχολή Επιστημών Υγείας &
Εργαστήριο Μελέτης Ιατρικού Δικαίου και Βιοηθικής, Νομική Σχολή, ΑΠΘ

Ποινική ευθύνη για την παραπληροφόρηση σε θέµατα υγείας 35

Ελισάβετ Συμεωνίδου-Καστανίδου

Ομ. Καθηγήτρια, Νομική Σχολή ΑΠΘ

Παράρτημα

Eνδεικτική νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων σχετικά
με τη διασπορά ψευδών ειδήσεων 43

Εισαγωγικό Σημείωμα

Κατερίνα Φουντεδάκη

Καθηγήτρια Αστικού Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ, Διευθύντρια Εργαστηρίου Μελέτης Ιατρικού Δικαίου & Βιοηθικής ΑΠΘ

Το Εργαστήριο Μελέτης Ιατρικού Δικαίου & Βιοηθικής της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ πάντα προσπαθεί να κάνει εκδηλώσεις που αγγίζουν θέματα που ενδιαφέρουν όχι μόνο το ακαδημαϊκό, αλλά και το ευρύ κοινό. Η παρούσα εκδήλωση γίνεται με σκοπό να παρουσιαστεί το ζήτημα της παραπληροφόρησης σε θέματα υγείας από πρόσωπα που ζουν αυτή την παραπληροφόρηση στο πεδίο και προσπαθούν να την αντιμετωπίσουν – εξ ου και η πρώτη μας συνεργασία με το Τμήμα Δημοσιογραφίας & ΜΜΕ ΑΠΘ. Και τούτο γιατί εμείς με τα νομικά μας εργαλεία δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την παραπληροφόρηση σε θέματα υγείας παρά μόνο δικαστικά – αλλά δεν αρκεί μία δίκη ή πολλές για να λυθεί το πρόβλημα.

Το ουσιαστικό όμως ερώτημα είναι το εξής: προστατεύεται η ψευδοεπιστήμη – και αν ναι, ως τι; Το ελληνικό Σύνταγμα, ως γνωστόν, προστατεύει την επιστήμη και την έρευνα. Και η επιστήμη με τη σειρά της περιλαμβάνει τρεις εκφάνσεις της προσωπικότητας: αυτήν του επιστήμονα και της επιστημόνισσας που θέλει να αναπτύξει ερευνητικό έργο και να το διαδώσει, αυτή του κοινού που έχει δικαίωμα να πληροφορείται τα πορίσματα της επιστήμης και αυτή των ομοτέχνων του επιστήμονα να κρίνουν ένα επιστημονικό έργο. Τι είναι όμως επιστήμη; Αν ανατρέξουμε στον «Θεαίτητο» του Πλάτωνα, είναι «δόξα αληθής μετά λόγου». Τέσσερις λέξεις μόνο, αλλά νομίζω ότι αρκούν. Η επιστήμη δεν είναι άποψη, είναι μία γνώση για την πραγματικότητα που βασίζεται στο λόγο, ήτοι στα λογικά επιχειρήματα. Άρα η ψευδοεπιστήμη δεν είναι επιστήμη και δεν μπορεί να προστατεύεται ως τέτοια. Μπορεί μήπως τότε να προστατευτεί ως ελευθερία της έκφρασης; Είναι γεγονός ότι κάθε πρόσωπο έχει καταρχήν το δικαίωμα να λέει ό,τι θέλει, ακόμα και ανοησίες · το ζήτημα είναι αν η πράξη του αυτή οδηγεί σε βλάβη ή διακινδύνευση τρίτα πρόσωπα. Και τούτο γιατί άλλο είναι η προστασία της επιστήμης και άλλο η προστασία απλώς της ελευθερίας της έκφρασης. Η τελευταία υποχωρεί σταθμιζόμενη με άλλα αγαθά, όπως η ατομική ή και η δημόσια υγεία. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η παρανομία της ελευθερίας έκφρασης μέσω παραπληροφόρησης [σε θέματα] υγείας μπορεί να θεμελιωθεί στο ότι ασκείται καταχρηστικά, καθώς παρουσιάζεται ως επιστήμη, χωρίς ωστόσο

να είναι. Και νομίζω ότι και τα δικαστήριά μας θα συμφωνούσαν ότι πρόκειται για καταχρηστική άσκηση της ελευθερίας της έκφρασης, και άρα είναι και μη προστατευόμενη.

Ένα ακόμα ζήτημα είναι το αντίστροφο: πολλά άτομα αμφισβητούν την πραγματική επιστήμη, γιατί θεωρούν ότι προσβάλλει την προσωπικότητά τους, και αυτό είναι βέβαια κάτι που μπορεί να εμποδίσει την πρόοδο της έρευνας και της επιστήμης και βέβαια συγκρούεται με τις προαναφερθείσες τρεις εκφάνσεις της ελευθερίας της επιστήμης. Και όχι μόνο αυτό, αλλά θεωρούν ότι ακόμα και ο αντίλογος στις δικές τους απόψεις προσβάλλει την ελευθερία του λόγου τους! Το παράδειγμα της Δίκης των Πιθήκων του 1925 είναι γνωστό, όπως και το θλιβερό γεγονός ότι ακόμα και σήμερα η θεωρία της εξέλιξης δεν διδάσκεται στα ελληνικά σχολεία. Περαιτέρω, ελευθερία του λόγου δεν σημαίνει να μιλώ χωρίς αντίλογο. Σημαίνει αναγνώριση και της ελευθερίας του λόγου εκείνου του προσώπου που αντικρούει την άποψή μου. Εδώ λοιπόν πρέπει να ειπωθεί – και με αυτό θέλω να κλείσω – ότι ποτέ η πραγματική επιστήμη δεν αποτελεί προσβολή προσωπικότητας. Όσο δυσάρεστη και ενοχλητική και αν είναι.

Η μέρα της μαρμότας στην ιατρική παραπληροφόρηση

Στάμος Αρχοντής/Ανδρόνικος Κουτρουμπέλης

Δημοσιογράφοι/Fact-checker, Αρχισυντάκτης και Senior editor του οργανισμού fact-checking FactReview

Καθώς ο συνεργάτης μου Στάμος Αρχοντής έπρεπε να λείπει έκτακτα, θα αναλάβω να παρουσιάσω ο ίδιος (Ανδρόνικος Κουτρουμπέλης) με κάποιες επεκτάσεις στο υλικό του.

Ο τίτλος της ομιλίας παρουσιάζει ακριβώς αυτό που ζούμε από κοινού: επικίνδυνες πλάνες που αναπαράγονται ξανά και ξανά και ξανά, όσες φορές και να καταρριφθούν μέσα στα χρόνια. Ο ίδιος ξεκίνησα το 2018 ενώ ο Στάμος το 2016, και σαφώς όλος αυτός ο συμπιεσμένος παραλογισμός νιώθουμε ότι έχει τραβήξει πολύ περισσότερο από 10 χρόνια.

Ενώ σε πολλούς ειδικούς και ακαδημαϊκούς το πρόβλημα μπορεί να έμοιαζε περιορισμένο και ειδικά προ πανδημίας, δημοσκοπήσεις μας δείχνουν ότι το γενικό κοινό παρουσίαζε σε μεγάλα μέρη του ταύτιση με στοιχειωδώς αβάσιμες θεωρίες συνωμοσίας. Ενδεικτικά, το 2017 το 30% πίστευε ότι «μας κρύβουν» τη θεραπεία του καρκίνου, το 23% ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό, και το 32% ότι «μας ψεκάζουν».

Παράλληλα, βλέπουμε πλήρη έλλειψη προετοιμασίας για την αντιμετώπιση των συνεπειών αυτού του φαινομένου.

Το πρόβλημα ξεκινάει καταρχάς από την ελλιπή σχολική εκπαίδευση, που ακόμη χάνεται σε άπειρες λεπτομέρειες τύπου παπαγαλίας που τελικά ξεχνάνε τα παιδιά, ενώ δεν έχει εντυπώσει ορισμένες θεμελιώδεις γνώσεις. Ας πούμε, ακόμη και σήμερα διδάσκεται ελάχιστα ή καθόλου η πραγματικότητα της βιολογικής Εξέλιξης στα σχολεία, και άντε μετά να καταλάβει κάποιος πώς μπορεί να εξελίχθηκε φυσικά ο κορωνοϊός και τα νέα του στελέχη, ή το πιεστικό πρόβλημα της αντιμικροβιακής αντοχής.

Και όταν εκ των υστέρων φτάνουμε να μιλάμε για αντιμετώπιση της ιατρικής παραπληροφόρησης, έχουμε ήδη ανθρώπους που διοχετεύουν τεράστιο

όγκο διαστρεβλωμένων στοιχείων σε ένα οικοσύστημα που είναι δομημένο με τέτοιο τρόπο ώστε να καθιστά την αντιμετώπιση αδύνατη. Κάθε δευτερόλεπτο ανεβαίνει αδιανόητος αριθμός αναρτήσεων στα social media.

Όντας μέσα στην κοινότητα επικοινωνίας της επιστήμης και στην κοινότητα ελέγχου γεγονότων για μια δεκαετία, μπορούμε να πούμε ότι ακόμα και αν είχαμε μια ομάδα 50 ατόμων, θα ήταν και πάλι αδύνατον να καλύψουμε έστω ένα μεγάλο κομμάτι της συνολικής ιατρικής παραπληροφόρησης στη χώρα.

Συνήθως, ειδικά μετά την πανδημία, το μυαλό των περισσότερων όταν ακούν ιατρική παραπληροφόρηση πάει στους αντιεμβολιαστές, και δικαίως με όσα περάσαμε, αλλά ο αντιεμβολιασμός είναι μόνο μια μικρή κατηγορία του ευρύτερου προβλήματος. Ενδεικτικά για τις «εναλλακτικές» αντιλήψεις γύρω από τη θεραπεία του καρκίνου που ξεκινούν από παλιά, μελέτη παρακολούθησης έδειξε ότι όσοι καρκινοπαθείς απέρριπταν τις εγκεκριμένες πρακτικές έναντι των εναλλακτικών, αντιμετώπιζαν διπλάσια και άνω θνησιμότητα εντός πενταετίας.

Αλλά ας εστιάσουμε στον αντιεμβολιασμό, για να αντιληφθούμε το διαχρονικό μέγεθος του προβλήματος. Πριν καν φτάσουμε στην ένδοξη περίοδο της πανδημίας της COVID-19 υπήρχε ήδη τεράστιο πρόβλημα με την ιατρική παραπληροφόρηση από αντιεμβολιαστικούς κύκλους. Το πιο χαρακτηριστικό ίσως παράδειγμα ήταν η κρίση ιλαράς στην Ευρώπη 2 χρόνια πριν την COVID-19.

Από τις 4.000 περιπτώσεις πανευρωπαϊκά λοιπόν το 2016 πήγαμε σε ένα χρόνο στις 14.600 και 37 θανάτους (κυρίως παιδιά). Από ιλαρά. Η Ελλάδα φυσικά ήταν στο top 5, με 967 περιπτώσεις. Ο λόγος; Μειωμένη εμβολιαστική κάλυψη και αποχή από τον εμβολιασμό η οποία συνδέθηκε με αντιεμβολιαστικές καμπάνιες σε όλη την Ευρώπη. Τη δαιμονοποίηση του MMR την τελευταία 20ετία οι παιδίατροι ίσως την ξέρουν πολύ καλύτερα.

Θέλω να πω ότι το αποτέλεσμα ήρθε να μας θυμίσει ότι το πρόβλημα δεν ήταν καινούργιο, χτιζόταν για καιρό. Και δυο χρόνια μετά φτάνουμε σε μια από τις μεγαλύτερες αν όχι τη μεγαλύτερη υγειονομική κρίση που έχουμε βιώσει οι περισσότεροι από εμάς. Η πανδημία της COVID-19 λοιπόν, μετα-

ξύ άλλων, ήταν και μια ακόμα περίπτωση μεγάλης έκρηξης παραπληροφόρησης η

οποία μας έκανε να θυμηθούμε ότι οι κόμβοι παραπληροφόρησης όχι απλά υπάρχουν αλλά έχουν τεράστια επιρροή σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού.

Οι περισσότεροι σοκαρίστηκαν την περίοδο της πανδημίας γιατί αφενός αναγκάστηκαν να περάσουν πολύ περισσότερο χρόνο στο σπίτι και να επικοινωνούν μέσω social και γιατί, αφετέρου, η χρήση περιοριστικών μέτρων και η πίεση που νιώσαμε όλοι ήταν το πιο εύφορο έδαφος για προώθηση θεωριών συνωμοσίας, από ισχυρισμούς για κατασκευασμένους ιούς μέχρι διασπορά του ιού με 5G κεραίες και αντιμετώπιση της νόσου πίνοντας χλωρίνη.

Αλλά εκεί που είδαμε τη μεγαλύτερη έκρηξη παραπληροφόρησης ήταν με την ανακοίνωση ότι δοκιμάζονται εμβόλια για τον ιό που προκαλεί την COVID-19. Και εκεί συναντούμε μια άλλη πολύ σημαντική παράμετρο του προβλήματος. Πριν την πανδημία, ξέραμε ο καθένας από 4-5 αντιεμβολιαστές γιατρούς, και συνήθως ήταν γραφικές περιπτώσεις που κανένας δεν έπαιρνε στα σοβαρά. Αλλά δε θυμόμαστε ανάλογη συστηματική και οργανωμένη επίθεση κατά των εμβολίων και κυρίως κατά της διαδικασίας επιστημονικής τεκμηρίωσης από μέλη της επιστημονικής κοινότητας όσο την είδα στην πανδημία.

Γιατροί, πρώην γιατροί, βιολόγοι, ακόμα και καθηγητές πανεπιστημίου, έδωσαν ρεσιτάλ επιστημονικού αναλφαβητισμού σε μια από τις πιο ευαίσθητες και επικίνδυνες περιόδους. Αντί να βοηθήσουν το κοινό να περιηγηθεί μια πρωτοφανή κατάσταση με ουσιαστικές και απλοποιημένες πληροφορίες, είδαμε καθηγητές πανεπιστημίου να δίνουν ομιλίες σε συγκεντρώσεις αντιεμβολιαστών και να προωθούν φαρμακευτικά σκευάσματα με μηδενική τεκμηρίωση για ένα πρόβλημα που ερευνάτο σε πραγματικό χρόνο.

Και να διευκρινίσουμε ότι το ζήτημα της ακαδημαϊκής ελευθερίας είναι πολύ σημαντικό, αλλά όταν έχεις καθηγητή φαρμακολογίας να ισχυρίζεται ότι «τα εμβόλια εξ ορισμού πρέπει να είναι αδρανοποιημένα», ενώ ήδη το πρώτο εμβόλιο της ιστορίας —που εξάλειψε και τη μάστιγα της ευλογιάς από τον πλανήτη— είχε ενεργό μικροοργανισμό, τότε δεν μιλάμε για ειλικρινή ακαδημαϊκό διάλογο, αλλά για συνειδητή παραπληροφόρηση.

Και προφανώς αυτό δεν ήταν μεμονωμένο φαινόμενο στην Ελλάδα, υπάρχει εκτενής βιβλιογραφία τόσο για το πώς επαγγελματίες υγείας έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διασπορά αντιεπιστημονικής και συγκεκριμένα αντιεμβολιαστικής προπαγάνδας την περίοδο της πανδημίας και μάλιστα η βιβλιογραφία δείχνει το πόσο μεγαλύτερη επίδραση είχαν αυτές οι δραστηριότητες συγκριτικά με αντίστοιχες αναρτήσεις από απλούς πολίτες.

Και φυσικά, παρά το γεγονός ότι πλέον δε βλέπουμε θέματα για την COVID-19 στην καθημερινότητα μας με την ίδια συχνότητα, το αντιεπιστημονικό ρεύμα που προέκυψε από εκείνη την περίοδο δεν εξαφανίστηκε. Ως οργανισμός fact-checking συνεχίζουμε μέχρι σήμερα να βρίσκουμε δεκάδες θέματα κάθε μήνα στα social media που αφορούν την πανδημία αλλά ορισμένα αξίζουν ειδική αναφορά. Η πιο ιδιαίτερη ίσως περίπτωση που έχω ασχοληθεί είναι αυτή των αντιδότων εμβολιασμού. Σας διαβεβαιώ ότι δεν είμαι μεθυσμένος, τα αντίδοτα εμβολίων της COVID-19 είναι πραγματικά προϊόντα που πωλούνταν τόσο εν μέσω της πανδημίας όσο και σήμερα.

Το προϊόν, με την ονομασία Miracle Mineral Solution, ήταν μια απάτη που ξεκίνησε από τις ΗΠΑ πριν από 40 και πλέον χρόνια και απλά ανακυκλώθηκε από Έλληνες με επιχειρηματικό μυαλό για να κοροϊδεύουν ομάδες του πληθυσμού που φοβήθηκαν ότι τα εμβόλια που έκαναν για να προστατευτούν από την COVID-19 τους γέμισαν «τοξίνες» ή, αν δεν έκαναν οι ίδιοι τα εμβόλια, ότι κάποιος άλλος εμβολιασμένος τους μετέφερε μέσω επαφής το εμβόλιο και τις τοξίνες.

Τώρα που τα λέω όλα αυτά και τα ακούω ίσως θα ήταν όντως καλή ιδέα να είχα πιει. Αλλά σε κάθε περίπτωση, τα προβλήματα με αυτό το φαινόμενο είναι ουκ ολίγα, το πιο σοβαρό όμως είναι ότι αυτό το σκεύασμα είναι αραιωμένη χλωρίνη. Οι αγοραστές λάμβαναν συμπυκνωμένο το σκεύασμα με οδηγίες για να το αραιώσουν οι ίδιοι με ειδικό εξοπλισμό και να λαμβάνουν, ανάλογα με την περίπτωση, πολλαπλές δόσεις κάθε εβδομάδα. Για τη σελίδα το περιεχόμενο και τους διαχειριστές είχε γίνει καταγγελία στον ΕΟΦ ήδη εν μέσω της πανδημίας. Αλλά κάνοντας μια επίσκεψη στα τέλη του 2023 συνειδητοποιήσαμε ότι η σελίδα ήταν ενεργή, το e-shop επίσης, και το προϊόν πωλούνταν ακόμα κανονικά, παρά τις ανακοινώσεις του ΕΟΦ.

Οπότε αυτή τη φορά πέρα από την κατάρριψη και την αποστολή στοιχείων στον ΕΟΦ για δεύτερη φορά κάναμε αναζήτηση της διεύθυνσης της σελίδας, βρήκαμε τις δυο εταιρείες που φιλοξενούσαν τη σελίδα, στείλαμε ειδικό αίτημα ενημερώνοντας για το περιεχόμενο στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράξης Ψηφιακών Υπηρεσιών και η σελίδα κατέβηκε. Μετά από λίγες ημέρες πήραμε φυσικά απειλές από τον ιδιοκτήτη για απόσυρση της καταγγελί-

ας μας αλλά όλα έγιναν πλήρως νομότυπα, οπότε μπορούσε να έχει όσες ενστάσεις ήθελε. Λύθηκε το πρόβλημα; Όχι.

Προσπάθησε να ανεβάσει τη σελίδα σε άλλες 2 εταιρίες, τις ξαναβρήκαμε, ξαναστείλαμε αίτημα, ξαναέπεσε η σελίδα, και τώρα δυστυχώς είναι πάλι ενεργή. Πατέρας επικοινώνησε πρόσφατα μαζί μας που ανησυχούσε για την κατανάλωση της ουσίας από τον γιο του.

Χρειάζεται πολύ πιο συστηματική προσέγγιση και παρότι ευρωπαϊκά είναι λίγο αργές οι διαδικασίες υπάρχει πρόοδος. Αλλά αυτή η προσέγγιση συνολικά δεν είναι η πλέον αποτελεσματική. Απλά παίζουμε κυνηγητό με τους πομπούς του μηνύματος αντί να εστιάζουμε στην προάσπιση και την ενημέρωση των δεκτών.

Το 2023 έλαβε χώρα ένα από τα μεγαλύτερα συνέδρια ομοιοπαθητικής στην Ελλάδα, υπό την αιγίδα του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών και του Υπουργείου Υγείας. Αυτό εννοούσα όταν έλεγα ότι η ιατρική παραπληροφόρηση στα εμβόλια είναι ένα μικρό κομμάτι του προβλήματος. Υπάρχουν πολύ πιο διαδεδομένες ψευδοεπιστήμες όπως η ομοιοπαθητική την οποία μάλιστα αγκαλιάζουν δυστυχώς πάρα πολλοί γιατροί. Μια ξεκάθαρη ψευδοεπιστήμη.

Οι οργανισμοί fact-checking, όχι όλοι αλλά αρκετοί, πέρα από τις καταρρίψεις δραστηριοποιούνται και στον ψηφιακό εγγραμματισμό. Στη δική μας περίπτωση και με τον επιστημονικό εγγραμματισμό, προσπαθούμε δηλαδή να βοηθήσουμε το κοινό να μάθει πώς να κάνει εύκολη αξιολόγηση ισχυρισμών επιστημονικής φύσης, ποιες πηγές είναι πιο αξιόπιστες ώστε να καταφεύγει σε αυτές όταν βλέπει επιστημονικούς ισχυρισμούς στα social. Και δυστυχώς αντί να έχουμε επίσημους φορείς της χώρας ως αρωγούς και συνεργάτες έπρεπε να πάρω τηλέφωνο και να κυνηγάω τον κο Πατούλη για να μου πει αν θεωρεί την ομοιοπαθητική πραγματική επιστήμη και αν συμφωνεί με τις θέσεις της Ελληνικής Εταιρείας Ομοιοπαθητικής που διοργάνωσε το συνέδριο ότι η ομοιοπαθητική γιάτρεψε ασθενή με καρκίνο.

Όλα αυτά δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά, δείχνουν ένα μοτίβο και ένα φαινόμενο που δυστυχώς αντί να βελτιώνεται, χειροτερεύει με τα χρόνια.

Είναι ένα χρόνιο, συστημικό φαινόμενο που ξεκινά από την έλλειψη επιστημονικού εγγραμματισμού στο κοινό, περνά μέσα από θεσμούς που συχνά κλείνουν το μάτι σε ψευδοεπιστήμες και καταλήγει σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που επιβραβεύει τον θόρυβο, όχι την τεκμηρίωση. Και όταν αυτό το

οικοσύστημα το ενισχύουν και επαγγελματίες υγείας και ακαδημαϊκοί, τότε δεν μιλάμε πια για «λάθος».

Αν θέλουμε λοιπόν να σπάσουμε αυτόν τον φαύλο κύκλο, δεν αρκεί να λέμε «ας κάνουν κάτι οι πλατφόρμες» ή «ας βγάλει μια ανακοίνωση ο τάδε φορέας». Στο πλαίσιο της συζήτησης μας, μεταξύ άλλων, χρειαζόμαστε τρία πράγματα:

1. Πρώτον, θεσμική σοβαρότητα: Oι ιατρικοί σύλλογοι και τα πανεπιστήμια πρέπει να αποφασίσουν ξεκάθαρα ότι οι ψευδοεπιστήμες δεν είναι «άλλη άποψη» και ότι η επικοινωνία τους με το μανδύα του εκάστοτε επίσημου φορέα δεν αποτελεί προάσπιση της ελευθερίας του λόγου αλλά συμμετοχή στη διάβρωση του επιστημονικού αναλφαβητισμού με ταυτόχρονη αύξηση του κινδύνου για τον γενικό πληθυσμό.

2. Δεύτερον, μηχανισμούς λογοδοσίας για όσους διαδίδουν αντιεπιστημονικές ανοησίες με το μανδύα ακαδημαϊκού ιδρύματος ή της ιατρικής τους ιδιότητας.

3. Και τρίτον, συστηματική επένδυση στην εκπαίδευση του κοινού. Όχι ανακοινώσεις και ένα post ανά 2 χρόνια. Ουσιαστική επένδυση στην επικοινωνία με το κοινό είτε μεμονωμένα ως ιδρύματα είτε σε άμεση συνεργασία με οργανισμούς επικοινωνίας της επιστήμης, ΜΜΕ και οργανισμούς fact-checking.

Οι οργανισμοί fact-checking, όπως ο δικός μας, μπορούν να βοηθήσουν, αλλά δεν μπορούν να κάνουν μόνοι τους τη δουλειά της ιατρικής κοινότητας. Μπορούμε να σβήνουμε φωτιές, στο μικρό βαθμό που επιτρέπουν οι πόροι μας φυσικά, να πιέζουμε ρυθμιστικές αρχές, να εξηγούμε τα βασικά, αλλά αν κάθε φορά που έχουμε μια υγειονομική κρίση ξαναανακαλύπτουμε τον τροχό της ενημέρωσης είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε διαρκώς τη μέρα της μαρμότας.

Και για να κλείσουμε με την επιλογή του τίτλου: στην ταινία, ο πρωταγωνιστής δεν βγαίνει από τη χρονική λούπα επειδή βρίσκει κάποιο μαγικό κουμπί. Βγαίνει όταν αλλάζει ο ίδιος, η στάση, οι επιλογές του, η ευθύνη που αναλαμβάνει. Κάπως έτσι είναι και με την ιατρική παραπληροφόρηση. Η λούπα θα σπάσει μόνο όταν αποφασίσουμε, όλοι όσοι βρισκόμαστε σε αυτή την αίθουσα αλλά και πέρα από αυτή, ότι η επιστήμη δεν είναι διακοσμητικό στις ιστοσελίδες μας, αλλά κριτήριο για το τι επιτρέπεται να λέγεται δημόσια όταν βρισκόμαστε σε θέση ευθύνης και φέρουμε πάνω μας έναν τίτλο που μπορεί να επηρεάσει το κοινό που μας ακούει.

Παραπληροφόρηση σε θέματα υγείας - Η περίπτωση του Μεσογειακού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων

Ανδρέας Βέγλης

Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρμογών Πληροφορικής στα ΜΜΕ, Τμήμα Δημοσιογραφίας και Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας, Σχολή Κοινωνικών και Οικονομικών Επιστημών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

I. Εισαγωγή

Η υγειονομική παραπληροφόρηση συνιστά μία από τις πλέον κρίσιμες απειλές για τη δημόσια υγεία στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή. Το φαινόμενο αυτό αποτελεί μέρος του “infodemic”, όρο που εισήγαγε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) για να περιγράψει την υπερβολική ποσότητα πληροφοριών —ακριβών ή ψευδών— που διασπείρονται κατά τη διάρκεια μιας επιδημικής έξαρσης και δυσχεραίνουν την εύρεση αξιόπιστων οδηγιών,. Αν και η παραπληροφόρηση υπήρχε εδώ και αιώνες, ενισχύεται δραματικά σήμερα μέσω των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης, επιτρέποντας την ταχεία και ευρεία διάδοση ψευδών ισχυρισμών,. Ως εσφαλμένη πληροφόρηση (misinformation) ορίζεται η διάδοση ψευδών ή ανακριβών πληροφοριών χωρίς τη δόλια πρόθεση εξαπάτησης, με το άτομο που τις διαμοιράζεται να πιστεύει ειλικρινά στην αλήθεια τους,. Αντίθετα, η εσκεμμένη παραπληροφόρηση (disinformation) περιλαμβάνει την εκ προθέσεως διάδοση ψευδών

στοιχείων με πλήρη γνώση της ανακρίβειας, με σκοπό την πρόκληση βλάβης ή την εξασφάλιση οικονομικού/πολιτικού οφέλους,. Αυτή η διάδοση ψευδών και παραπλανητικών πληροφοριών σχετικά με ασθένειες, θεραπείες και μέτρα δημόσιας υγείας μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνες συμπεριφορές, καθυστερημένη ή αποφυγή περίθαλψης, και στη διάβρωση της εμπιστοσύνης προς τους επιστήμονες και τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης, επιδεινώνοντας τελικά τα αποτελέσματα της υγείας,.

Η διάδοση ψευδών ή παραπλανητικών πληροφοριών για θέματα υγείας δεν αποτελεί σύγχρονο φαινόμενο, αλλά μια σταθερή παράμετρο της ανθρώπινης ιστορίας που εξελίσσεται παράλληλα με τα μέσα επικοινωνίας,. Ήδη από την Αρχαία Ρώμη, η προπαγάνδα χρησιμοποιούνταν ως πολιτικό εργαλείο, ενώ ιατρική παραπληροφόρηση όπως η πρακτική της αφαίμαξης (bloodletting), βασισμένη στα εσφαλμένα συγγράμματα του Γαληνού, εδραιώθηκε και επιβίωσε μέχρι τον 19ο αιώνα. Με την ανακάλυψη των πρώτων εμβολίων (τέλη 18ου - 19ος αι.), δημιουργήθηκαν οργανωμένα αντιεμβολιαστικά κινήματα, τα οποία κινητοποιήθηκαν επικαλούμενα ρητορικές περί προσωπικής ελευθερίας και κρατικής τυραννίας ενάντια στους υποχρεωτικούς νόμους,. Κατά την πανδημία της γρίπης του 1918, η πολεμική λογοκρισία και οι γεωπολιτικές αντιπαλότητες οδήγησαν σε διαστρέβλωση της υγειονομικής πληροφορίας, με χώρες να αποδίδουν την ασθένεια στους πο-

λιτικούς τους εχθρούς. Στη δεκαετία του 1920, το ραδιόφωνο χρησιμοποιήθηκε από τσαρλατάνους, όπως ο John R. Brinkley, για τη διάδοση ψευδοεπιστημονικών θεραπειών, επιδεικνύοντας τη μετατόπιση της απάτης στα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Στον Ψυχρό Πόλεμο, η KGB οργάνωσε την Operation Denver τη δεκαετία του 1980 για να διαδώσει σκόπιμα τη θεωρία ότι ο ιός HIV κατασκευάστηκε ως βιολογικό όπλο στις ΗΠΑ. Η σύγχρονη κρίση επιταχύνθηκε ραγδαία με την άνοδο του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η παραπληροφόρηση και η εσκεμμένη παραπληροφόρηση μπορούν να εξαπλωθούν ταχύτερα και ευρύτερα από την αλήθεια λόγω των αλγορίθμων που ευνοούν το συναισθηματικά φορτισμένο ή διχαστικό περιεχόμενο έναντι της ακρίβειας,. Το αποκορύφωμα ήρθε με την πανδημία COVID-19, η οποία συνοδεύτηκε από μια υπεραφθονία πληροφοριών — ακριβών και μη — που προκαλεί σύγχυση, δυσπιστία και καθιστά δύσκολη την εύρεση αξιόπιστης καθοδήγησης,. Η διάδοση ψευδών ισχυρισμών οδήγησε σε κοινωνικές αναταραχές, καθυστέρηση του εμβολιασμού και αύξηση της θνησιμότητας. Επίσης, η υιοθέτηση ψευδών ισχυρισμών από την κυβέρνηση της Νότιας Αφρικής κατά τη διάρκεια της κρίσης του AIDS, η οποία

απέρριψε την επιστημονική συναίνεση, συνδέθηκε με τον αποτρέψιμο θάνατο περισσότερων από 330.000 ανθρώπων,.

Στη συνέχεια της παρούσας εργασίας, η δεύτερη ενότητα παρουσιάζει μια αναλυτική μελέτη περίπτωσης σχετικά με την κάλυψη της πανδημίας του κορονοϊού από τα ελληνικά και διεθνή ΜΜΕ, εξετάζοντας τα ευρήματα του ερευνητικού προγράμματος ERUM για την παραποίηση πληροφοριών και τη διάδοση θεωριών συνωμοσίας. Η τρίτη ενότητα εστιάζει στη δομή και τις δραστηριότητες του Μεσογειακού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων (MedDMO), αναλύοντας τον ρόλο του ως κόμβου του EDMO στην καταπολέμηση της παραπληροφόρησης μέσω του ελέγχου γεγονότων (fact-checking) και πρωτοβουλιών ψηφιακού γραμματισμού. Η εργασία ολοκληρώνεται με την παράθεση συμπερασμάτων και προτάσεων για την ενίσχυση της ενημέρωσης, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για θεσμοθέτηση διαδικασιών επαλήθευσης στις αίθουσες σύνταξης και τη στενότερη συνεργασία μεταξύ επιστημόνων και δημοσιογράφων.

II. Μελέτη περίπτωσης: Η κάλυψη της πανδημίας του Κορονοϊού από τα ΜΜΕ

Το ερευνητικό πρόγραμμα ERUM (Enhancing Research Understanding through Media), στο οποίο συμμετέχει το τμήμα Δημοσιογραφίας & ΜΜΕ του ΑΠΘ, είχε ως αντικείμενο την ανάλυση της κάλυψης της πανδημίας του κορονοϊού από τα μέσα ενημέρωσης. Η μελέτη επικεντρώθηκε στην κάλυψη του κορονοϊού κατά την αρχική φάση της εξάπλωσης, συμπεριλαμβάνοντας αναφορές στην εποχική γρίπη. Η περίοδος που καλύφθηκε από την ανάλυση ήταν από τον Ιανουάριο έως τις αρχές Μαρτίου του 2020. Για τη διεξαγωγή της μελέτης, αρχικά εξετάστηκαν περισσότερα από 300 άρθρα, από τα οποία επιλέχθηκαν τελικά 30 άρθρα για την ανάλυση περιεχομένου. Η σύνθεση του τελικού δείγματος ήταν 25 άρθρα (ποσοστό 83%) από ελληνικούς ιστότοπους mainstream μέσων ενημέρωσης, καθώς και 5 άρθρα (ποσοστό 16,65%) από διεθνείς διαδικτυακούς ιστότοπους. Στα διεθνή μέσα που συ-

μπεριλήφθηκαν στο δείγμα περιλαμβάνονταν το BBC, το Al Jazeera, η The Guardian και η Russia Today.

Αναφορικά με τα βασικά αποτελέσματα της έρευνας, διαπιστώθηκε ότι περίπου το 30% των άρθρων (εννέα από τα 30) εμφάνισαν παραποίηση του θέματος, καθώς οι πληροφορίες που παρείχαν κρίθηκαν ως παραπλανητικές ή ελλιπείς. Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό που παρατηρήθηκε ήταν ότι οι ανακριβείς πληροφορίες συχνά ενσωματώνονταν σε περιεχόμενο που κατά τα άλλα ήταν αληθές, γεγονός που καθιστούσε δυσκολότερο για τον αναγνώστη τον εντοπισμό των ψευδών στοιχείων. Όσον αφορά τη συγγραφική ταυτότητα των άρθρων, το 50% των άρθρων δεν ανέφεραν το όνομα του συγγραφέα, το 17% αναφερόταν ότι γράφτηκε από την ομάδα σύνταξης ή το ειδησεογραφικό τμήμα του μέσου, το 23% γράφτηκε από δημοσιογράφους. Μόνο ένα μικρό ποσοστό, δύο άρθρα (7%), γράφτηκαν από ειδικούς (ένας παθολόγος και ένας καθηγητής πανεπιστημίου, αντίστοιχα).

Το ύφος γλώσσας που χρησιμοποιήθηκε στα άρθρα κατηγοριοποιήθηκε σε τρεις κύριους τύπους, με τα ακόλουθα ποσοστά: i) Ουδέτερο (Neutral): 70% (21/30 άρθρα). Το ουδέτερο ύφος επικεντρωνόταν στην ενημέρωση για τα χαρακτηριστικά του ιού, τα συμπτώματα, τα προληπτικά μέτρα και τα μέτρα που ελήφθησαν από τις χώρες. ii) Συναισθηματικό (Emotional): 20% (6/30 άρθρα). Τα άρθρα που χρησιμοποιούσαν συναισθηματικό ή κριτικό ύφος το έκαναν συχνά για να πείσουν τους αναγνώστες να αποδεχτούν μια αναληθή θέση, μέσω υπερβολών ή δραματικών επιθέτων, αντί να βασίζονται σε πραγματικά δεδομένα ή έγκυρα επιχειρήματα. iii) Κριτικό (Critical): 10% (3 άρθρα). Το κριτικό ύφος χρησιμοποιήθηκε για την άσκηση κριτικής σε συγκεκριμένες πολιτικές, οργανισμούς ή απόψεις.

Διαπιστώθηκε ότι το 33% (10 από τα 30) των άρθρων περιείχαν αμφιλεγόμενες ιδέες. Η αμφισβήτηση εκφράστηκε σε δύο διακριτές φάσεις κατά την περίοδο της ανάλυσης: Στην πρώτη φάση, που αφορούσε τα αίτια της εμφάνισης του κορονοϊού και στη δεύτερη φάση που σχετιζόταν με τους αριθμούς κρουσμάτων/θανάτων και την αμφισβήτηση μέτρων που επιβλήθηκαν, όπως το lockdown. Οι κυρίαρχες θεωρίες συνωμοσίας που διαδόθηκαν μέσω των άρθρων περιλάμβαναν: Τον ισχυρισμό ότι ο κορονοϊός ήταν εργαστηριακό κατασκεύασμα χρηματοδοτούμενο από το Ίδρυμα Bill & Melinda Gates.

Τη σύνδεση του ιού με το Event 201, μια προσομοίωση επιδημίας κορονοϊού που διοργανώθηκε πριν από το ξέσπασμα. Τους ισχυρισμούς ότι ο ιός ήταν βιολογικό όπλο, με ορισμένα άρθρα να χρησιμοποιούν έρευνες που, ωστόσο, δεν υποστήριζαν τα επιχειρήματά τους.

Στα άρθρα εντοπίστηκαν περιπτώσεις παραπλανητικών πληροφοριών και προσπάθειες σύνδεσης της υγειονομικής κρίσης με πολιτικά αφηγήματα: i) Παραπλανητικές Οδηγίες: Ένα άρθρο παρείχε οδηγίες για την αποφυγή επαφής με αδέσποτα ζώα, πουλερικά, και την κατανάλωση ωμού κρέατος, ως προληπτικά μέτρα, αν και αυτά δεν υποστηρίζονταν από καμία αξιόπιστη επιστημονική πηγή. ii) Σύνδεση με Πολιτικά Θέματα και Προώθηση Φόβου: Ένα άρθρο χρησιμοποίησε ένα επίσημο έγγραφο (σχετικά με μέτρα σε hot spots) με παραπλανητικό τρόπο για να εκδώσει προειδοποιήσεις σχετικά με τη διασπορά του ιού από πρόσφυγες, προωθώντας φόβο και ρατσισμό, παρά το γεγονός ότι δεν υπήρχαν τεκμηριωμένα κρούσματα στα hot spots εκείνη τη στιγμή. iii) Ανακριβείς Πληροφορίες για Εμβόλια/Φάρμακα: Ορισμένα άρθρα παρουσίασαν ανακριβείς ή πρόωρες πληροφορίες σχετικά με την ύπαρξη ή την αποτελεσματικότητα εμβολίων ή φαρμάκων κατά του νέου κορονοϊού. Αυτό συνέβη παρόλο που δεν είχε ακόμη αναπτυχθεί εμβόλιο και η αποτελεσματικότητα των φαρμάκων δεν είχε επαληθευτεί πλήρως κατά την περίοδο της ανάλυσης. Ένα παράδειγμα ήταν η αναφορά για το ρωσικό φάρμακο Triazavirin.

ΙΙΙ. Το Μεσογειακό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (MedDMO)

Η ευρωπαϊκή μάχη κατά της παραπληροφόρησης - EDMO

Το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) ιδρύθηκε επίσημα το 2020, αποτελώντας το κεντρικό σημείο αναφοράς για τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά της παραπληροφόρησης. Η δημιουργία του υπήρξε αποτέλεσμα μιας σταδιακής πορείας που ξεκίνησε το 2018 με τη σύσταση συμβουλευτικών ομάδων πολιτικής και συνεχίστηκε το 2019 με την έγκριση του σχεδίου δράσης κατά της παραπληροφόρησης. Ο κύριος στόχος του οργανισμού είναι η υποστήριξη μιας διασυνοριακής και πολυεπιστημονικής κοινότητας ανεξάρτητων ελεγκτών γεγονότων (fact-checkers) και ακα-

δημαϊκών ερευνητών, οι οποίοι συνεργάζονται για τον εντοπισμό, την ανάλυση και την αποκάλυψη εκστρατειών παραπληροφόρησης.

Η επιχειρησιακή δομή του EDMO επεκτάθηκε μέσω της ίδρυσης περιφερειακών κόμβων (hubs), οι οποίοι αναπτύχθηκαν σε διαδοχικά στάδια προκειμένου να ενισχύσουν την τοπική ανθεκτικότητα. Το πρώτο κύμα αυτών των κόμβων ενεργοποιήθηκε το 2021, ενώ το δεύτερο κύμα ακολούθησε το 2022, εντάσσοντας στο δίκτυο κόμβους όπως το MedDMO, ο οποίος καλύπτει την Ελλάδα, την Κύπρο και τη Μάλτα. Μέχρι την άνοιξη του 2025, το δίκτυο είχε εξελιχθεί σε 15 ανεξάρτητους κόμβους που καλύπτουν γεωγραφικά και τα 27 κράτη μέλη της ΕΕ, καθώς και τις Νορβηγία, Μολδαβία και Ουκρανία (Εικόνα 1).

Εικόνα 1: Τα 15 περιφερειακά παρατηρητήρια του EDMO.

Κάθε κόμβος λειτουργεί αυτόνομα, αλλά συνεισφέρει στα κεντρικά αποθετήρια του EDMO, παράγοντας εργαλεία επαλήθευσης και αναλύσεις για το τοπίο των μέσων ενημέρωσης σε συγκεκριμένες χώρες. Συνολικά, οι κόμβοι του EDMO έχουν αναπτύξει πάνω από 116 εργαλεία επαλήθευσης και έχουν πραγματοποιήσει περισσότερες από 20.900 δημοσιεύσεις, ενισχύοντας σημαντικά τη διαφάνεια και την κατανόηση του φαινομένου της παραπληροφόρησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Οι δραστηριότητες του MedDMO

Το Μεσογειακό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων, γνωστό ως MedDMO, αποτελεί μια συμμαχία ελεγκτών γεγονότων, ειδικών στον ψηφιακό γραμματισμό και επιστημόνων που ακολουθούν μια συντονισμένη προσέγγιση για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης και της εσφαλμένης πληροφόρησης. Λειτουργεί ως ένας ανεξάρτητος πολυεθνικός κόμβος του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων, επεκτείνοντας την περιφερειακή κάλυψη στην Ελλάδα, την Κύπρο και τη Μάλτα. Βασικός του στόχος είναι η δημιουργία ενός διεπιστημονικού δικτύου ικανού να εντοπίζει, να αναλύει και να αποκαλύπτει επιβλαβείς εκστρατείες παραπληροφόρησης σε περιφερειακό, εθνικό και πολυεθνικό επίπεδο. Στην κοινοπραξία συμμετέχουν φορείς όπως το Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το Πανεπιστήμιο Κύπρου και άλλοι συνεργάτες από τον χώρο της έρευνας και των μέσων ενημέρωσης.

Εικόνα 2: Ο δικτυακός τόπος του MedDMO.

Μια από τις κεντρικές δραστηριότητες του οργανισμού είναι η έρευνα της παραπληροφόρησης με τη χρήση προηγμένων τεχνολογικών εργαλείων. Για παράδειγμα, το MedDMO παρέχει ένα δομοστοιχείο ανίχνευσης deepfake, το οποίο βοηθά τους χρήστες να εντοπίζουν ψηφιακές παρεμβάσεις σε πρόσωπα, εικόνες και βίντεο που έχουν δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη. Παράλληλα, η ερευνητική ομάδα δημοσιεύει μελέτες σχετικά με την αντίληψη της παραπληροφόρησης, όπως η έρευνα για τους φοιτητές δημοσιογραφίας στη Μεσόγειο, και αναλύει αναδυόμενες απειλές όπως οι απάτες μέσω deepfakes στο Facebook.

Στον τομέα του ψηφιακού γραμματισμού, το MedDMO αναπτύσσει εκστρατείες που στοχεύουν στην ευαισθητοποίηση των πολιτών σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας του διαδικτύου. Η καμπάνια Be Online Smart επικεντρώνεται στο πώς οι αλγόριθμοι και τα συστήματα συστάσεων διαμορφώνουν την καθημερινή μας online εμπειρία, από τις ειδήσεις που διαβάζουμε μέχρι τα βίντεο που παρακολουθούμε. Επιπλέον, διοργανώνονται πρωτοβουλίες όπως το Be Election Smart για την προστασία της πληροφοριακής ακεραιότητας κατά τη διάρκεια εκλογικών περιόδων.

Εικόνα 3: Ενδεικτικά άρθρα fact-check που εντάσσονται στις κατηγορίες COVID-19 και Υγεία.

Ο έλεγχος γεγονότων αποτελεί έναν ακόμα βασικό πυλώνα δράσης, με την ομάδα να καταρρίπτει ψευδείς ισχυρισμούς σε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων. Αυτά περιλαμβάνουν ζητήματα υγείας, όπως η ψευδής θεραπεία του κοκκύτη με υπεροξείδιο του υδρογόνου, αλλά και θέματα μετανάστευσης ή διεθνών συγκρούσεων. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, το 13,7% των ελέγχων του MedDMO αφορούν την υγεία και την COVID-19, ποσοστό ελαφρώς υψηλότερο από τον μέσο όρο του EDMO που ανέρχεται στο 10,8%. Ο δικτυακός τόπος του MedDMO περιλαμβάνει 2 κατηγορίες θεμάτων που σχετίζονται με την υγεία (COVID-19 και Υγεία) (Εικόνα 3). Τέλος, το παρατηρητήριο υποστηρίζει τις δημόσιες αρχές και τα τοπικά μέσα ενημέρωσης παρακολουθώντας την τήρηση του Κώδικα Πρακτικής από τις ψηφιακές πλατφόρμες και προτείνοντας λύσεις για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου.

IV. Συμπεράσματα και Προτάσεις για την ενίσχυση της ενημέρωσης

Από την παραπάνω συζήτηση είναι φανερό ότι η κοινή γνώμη στην Ελλάδα είναι ευάλωτη στην παραπληροφόρηση λόγω της ασυνέπειας των πλατφορμών και της σπανιότητας των διορθώσεων από τα ειδησεογραφικά μέσα. Διαπιστώθηκε ότι μόλις το 5% των άρθρων που περιείχαν ψευδείς ισχυρισμούς διορθώθηκαν από τους εκδότες τους, ενώ η πλειονότητα παραμένει προσβάσιμη χωρίς καμία ένδειξη κατάρριψης (Leonidou et al., 2024).

Για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων, προτείνεται η θεσμοθέτηση διαδικασιών ελέγχου γεγονότων (fact-checking) απευθείας στις αίθουσες σύνταξης και η αυστηρή εξάρτηση των δημοσιογράφων από αξιόπιστες επιστημονικές πηγές (Veglis, Panagiotou και Papika, 2020). Η εκτεταμένη συνεργασία μεταξύ επιστημονικής κοινότητας και μέσων ενημέρωσης είναι απαραίτητη για την ακριβή μεταφορά της έρευνας στο κοινό. Παράλληλα, οι παρεμβάσεις παιδείας στα μέσα ενημέρωσης, όπως οι εκστρατείες Be Online Smart, είναι ζωτικής σημασίας για την ενδυνάμωση των πολιτών. Ο ρόλος της επαγγελματικής δημοσιογραφίας και των παρατηρητηρίων όπως το MedDMO παραμένει καθοριστικός για την οικοδόμηση ενός ανθεκτικού πληροφοριακού οικοσυστήματος που προστατεύει τη δημόσια υγεία.

Η ιατρική παραπληροφόρηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Θεόδωρος Δανιηλίδης

Ιδρυτής και διαχειριστής της ιστοσελίδας Ellinika Hoaxes

I. Πώς διαδίδεται η παραπληροφόρηση στα κοινωνικά δίκτυα

Η ραγδαία εξάπλωση του διαδικτύου έχει μετατρέψει τα κοινωνικά δίκτυα σε βασικό μέσο ενημέρωσης για την πλειονότητα των πολιτών. Χαρακτηριστικά, η πιο συχνή πηγή ενημέρωσης στην Ελλάδα, είναι οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης (56% με αντίστοιχο ευρωπαϊκό μέσο όρο 40%). Αυτή η συνθήκη ευνόησε τη δημιουργία μας νέας πρόκλησης για τη δημόσια υγεία: την “infodemic”. Ο όρος αυτός θεσπίστηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και περιγράφει την ταυτόχρονη συνύπαρξη έγκυρης επιστημονικής γνώσης, με ψευδείς, παραποιημένες, ή σκόπιμα κατασκευασμένες πληροφορίες που διαδίδονται με ταχύτητα πολύ μεγαλύτερη από την πραγματική επιστήμη.

Αυτό το φαινόμενο οφείλεται στον τρόπο λειτουργίας των κοινωνικών δικτύων. Οι πλατφόρμες δεν λειτουργούν όπως οι παραδοσιακές εφημερίδες. Οι αλγόριθμοί τους δεν αξιολογούν την ακρίβεια της πληροφορίας, αλλά τη διατήρηση της προσοχής μας. Στόχος δεν είναι η αξία της πληροφορίας, αλλά το να μας κρατήσουν «κολλημένους» στην οθόνη. Έτσι, δίνουν προτεραιότητα σε περιεχόμενο ακραίο, διχαστικό ή φορτισμένο συναισθηματικά, επειδή αυτά τα στοιχεία οδηγούν σε περισσότερα σχόλια, κοινοποιήσεις και αντιπαραθέσεις. Κι όταν η επιστημονική αλήθεια είναι περίπλοκη, χλιαρή ή «βαρετή», ενώ το ψέμα παρουσιάζεται με δραματικό τρόπο — όπως ο ισχυρισμός ότι κάποια «θαυματουργά φυτά» θεραπεύουν τον καρκίνο — το ψέμα αποκτά τεράστια πλεονεκτήματα. Η ταχύτητα διάδοσης του δεν οφείλεται απλώς στην αφέλεια των χρηστών, αλλά στον ίδιο τον σχεδιασμό των κοινωνικών δικτύων. Το περιεχόμενο που προκαλεί έντονη αντίδραση φτάνει πιο εύκολα σε πιο πολλούς βάσει αυτού του σχεδιασμού. Και όταν αυτό αφορά την υγεία — εμβόλια, θεραπείες, νόσους — οι συνέπειες μπορούν να γίνουν πολύ σοβαρές.

II. Γιατί πιστεύουμε εύκολα το ψέμα: κοινωνική ταύτιση, φίλτρα, αλγόριθμοι

Η αποδοχή της παραπληροφόρησης δεν είναι μόνο θέμα άγνοιας. Είναι κυρίως θέμα ανθρώπινης ψυχολογίας. Στα κοινωνικά δίκτυα αναζητούμε ανθρώ-

πους που σκέφτονται όπως εμείς, ομάδες με τις οποίες μπορούμε να ταυτιστούμε, να νιώσουμε ότι ανήκουμε κάπου. Αυτή η κοινωνική ταύτιση μάς κάνει λιγότερο δεκτικούς σε πληροφορίες που έρχονται «απ’ έξω», και περισσότερο δεκτικούς σε ό,τι επιβεβαιώνει αυτό που ήδη πιστεύουμε.

Με τον καιρό διαμορφώνεται ένα περιβάλλον-φούσκα. Τα φίλτρα των κοινωνικών δικτύων και οι επιλογές μας οδηγούν στο να βλέπουμε μονίμως το ίδιο είδος περιεχομένου. Αν κάποιος συνδεθεί με ομάδες που αμφισβητούν την ιατρική, σύντομα η πλατφόρμα θα του εμφανίζει ακόμα περισσότερους λογαριασμούς με τα ίδια μηνύματα — όχι επειδή έχουν αξία, αλλά γιατί τα προωθεί ο αλγόριθμος. Αυτό δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι μια μειοψηφική άποψη είναι ξαφνικά συνηθισμένη ή και «πλειοψηφική».

Έτσι, το ψέμα επαναλαμβάνεται, ενισχύεται και τελικά γίνεται «αλήθεια». Και όταν μια ψευδής πληροφορία συνδέεται με έντονο συναίσθημα — φόβο, αγανάκτηση, θυμό — η διάδοση αυξάνεται ραγδαία.

III. Η περίπτωση των “ξαφνικιτίδων”

Αυτό το περιβάλλον εκμεταλλεύονται επιτήδειοι που γνωρίζουν πολύ καλά πώς να προσεγγίσουν άτομα που δεν έχουν αναπτύξει την κριτική τους σκέψη, είναι απελπισμένα, ή φοβισμένα, με αποτέλεσμα να υιοθετούν την παραπληροφόρηση χωρίς δεύτερη σκέψη. Ειδικά σε περιόδους κρίσεων, όπως στην περίπτωση της πανδημίας της COVID-19, παρατηρήσαμε έξαρση ψευδών αφηγημάτων, από την παραποίηση επίσημων ιατρικών δεδομένων μέχρι την ολική διαστρέβλωση σοβαρών επιστημονικών μελετών.

Για τη διάδοση παραπληροφόρησης εργαλειοποιήθηκε ακόμα και ο φόβος του θανάτου. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο ισχυρισμός ότι «οι ξαφνικοί θάνατοι νέων οφείλονται στα εμβόλια». Το αφήγημα αυτό έγινε viral σε Ελλάδα και το εξωτερικό, στηριζόμενο σε μεμονωμένα περιστατικά και συσχετισμούς που απλώς δεν υπάρχουν. Συγκρίναμε τους ισχυρισμούς με τα επίσημα δεδομένα. Τα στοιχεία από την Ελληνική Στατιστική Αρχή, και την επιστημονική βιβλιογραφία δείχνουν ότι οι αιφνίδιοι θάνατοι νέων όχι μόνο δεν αυξήθηκαν μετά τον εμβολιασμό, αλλά παρουσιάζουν παρόμοια συχνότητα εδώ και δεκαετίες, με βασική αιτία τις αδιάγνωστες κληρονομικές καρδιοπάθειες.

Πολλές φορές, η παραπληροφόρηση για θέματα υγείας γίνεται εργαλείο απάτης. Άτομα χωρίς επιστημονικό υπόβαθρο εκμεταλλεύονται τον φόβο και την απελπισία, ειδικά ασθενών με χρόνιες ή ανίατες παθήσεις. Υπόσχονται «αποτοξίνωση από εμβόλια», «αναστροφή βλαβών», «καθαρισμό γο-

νιδίων» ή «επούλωση μέσω ενέργειας», ζητώντας χρήματα για πανάκριβα «συμπληρώματα» ή ιατρικά προγράμματα χωρίς καμία επιστημονική βάση. Δεν πωλούν θεραπείες· πωλούν ελπίδα. Και αυτή η ψεύτικη ελπίδα συχνά κοστίζει ανθρώπινες ζωές.

Συνήθως, η απάτη συνοδεύεται από ψευδή αυθεντία. Άτομα που παρουσιάζονται ως γιατροί ή επιστήμονες, χωρίς πραγματικά πτυχία ή με εντελώς άσχετο υπόβαθρο, αποκτούν τεράστια επιρροή. Στα κοινωνικά δίκτυα η εικόνα ενός «γιατρού» με λευκή ρόμπα μπορεί να είναι πειστικότερη από μια επιστημονική δημοσίευση, ειδικά όταν υπόσχεται εύκολες λύσεις: αποτοξινώσεις, φυσικές θεραπείες, «ενεργειακές» μεθόδους ή ακόμα και θεραπεία μέσω θρησκευτικών πρακτικών. Η ζημιά δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι βαθιά ιατρική. Ασθενείς σταματούν θεραπείες, καθυστερούν διαγνώσεις ή στρέφονται σε επικίνδυνες πρακτικές, με συχνά τραγικά αποτελέσματα.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο «Δρ» Μουρούτης. Ένας άνθρωπος χωρίς την παραμικρή ιατρική κατάρτιση, έφτασε να τον καλούν και να τον παρουσιάζουν ως ειδικό, μέχρι και στην ΕΡΤ. Ακόμα και σήμερα, τη στιγμή που ελέγχεται από την δικαιοσύνη, εξακολουθεί να παρουσιάζει τον εαυτό του ως ειδικό και να προωθεί ψευδοεπιστημονικές θεωρίες για εναλλακτικές θεραπείες.

IV. Πώς ελέγχουμε την αξιοπιστία μιας ιατρικής πληροφορίας

Η αξιολόγηση μιας ιατρικής πληροφορίας είναι μια διαδικασία που απαιτεί ψυχραιμία και μεθοδικότητα. Το πρώτο βήμα είναι να εντοπίσουμε την πηγή. Ποιος το λέει; Είναι επαγγελματίας υγείας; Είναι αναγνωρισμένος επιστημονικός οργανισμός; Ή πρόκειται για ένα απλό χρήστη που «κάτι άκουσε ή διάβασε»; Το δεύτερο βήμα είναι να ελέγξουμε αν υπάρχουν επίσημες αναφορές ή δημοσιεύσεις που στηρίζουν τον ισχυρισμό. Η ιατρική γνώση βασίζεται σε δεδομένα, όχι σε προσωπικές ιστορίες.

Είναι επίσης κρίσιμο να δούμε αν άλλες ανεξάρτητες πηγές επιβεβαιώνουν την πληροφορία. Αν κάτι το λέει μόνο μία ιστοσελίδα, χωρίς παραπομπές και χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση, πρέπει να το αντιμετωπίζουμε με καχυποψία. Τέλος, πρέπει να θυμόμαστε ότι οι πραγματικές ιατρικές θεραπείες δεν υπόσχονται θαύματα, δεν λειτουργούν «άμεσα» και δεν έχουν μηδενικό ρίσκο. Όταν ένας ισχυρισμός ακούγεται υπερβολικά καλός για να είναι αληθινός, συνήθως δεν είναι.

V. Τι (πλέον) κάνουν — και τι σταμάτησαν να κάνουν — οι πλατφόρμες κοινωνικών δικτύων

Για πολλά χρόνια, μερικές από τις μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικών δικτύων προσπάθησαν να περιορίσουν την παραπληροφόρηση συνεργαζόμενες με ανεξάρτητες οργανώσεις fact-checking. Ένα τέτοιο πρόγραμμα ήταν το πρόγραμμα ελέγχου στοιχείων της METΑ, γνωστό ως 3PFC (third-party fact-checking). Όμως τον Ιανουάριο του 2025, η Meta ανακοίνωσε ότι καταργεί αυτό το πρόγραμμα στις ΗΠΑ και σκοπεύει να το αντικαταστήσει με ένα σύστημα «σημειωμάτων κοινότητας» — δηλαδή με έλεγχο και σχολιασμό από τους ίδιους τους χρήστες.

Αυτή η αλλαγή έχει προκαλέσει μεγάλη ανησυχία στους ειδικούς, που προειδοποιούν ότι χωρίς οργανωμένο και επαγγελματικό fact-checking, η παραπληροφόρηση και η ρητορική μίσους μπορεί να πολλαπλασιαστούν. Μια παρόμοια προσέγγιση ακολουθεί και το X, που δεν διαθέτει δομημένο — ανεξάρτητο — πρόγραμμα επαλήθευσης ειδήσεων με επαγγελματίες fact-checkers. Αντίθετα στηρίζει μια μορφή επαλήθευσης βασισμένη στην κοινότητα, γεγονός που θέτει σοβαρά ζητήματα αξιοπιστίας.

Τι γίνεται στα άλλα δίκτυα, όπως YouTube ή TikTok; H κατάσταση είναι ακόμα πιο θολή. Δεν υπάρχει ευρέως αναγνωρισμένο, λειτουργικό πρόγραμμα fact-checking, ειδικά στον χώρο της ιατρικής παραπληροφόρησης. Η εύκολη κοινοποίηση βίντεο και η ταχεία διάδοση κάνουν δύσκολη — αν όχι αδύνατη — την έγκαιρη αντιμετώπιση ψευδών ισχυρισμών.

Αυτή η υποχώρηση των κοινωνικών δικτύων σημαίνει ότι το βάρος πλέον πέφτει στους χρήστες — στην κριτική σκέψη μας, και στην ευθύνη μας ως κοινό.

VI. Σύνοψη

Η ιατρική παραπληροφόρηση στα κοινωνικά δίκτυα δεν είναι απλώς μια λανθασμένη πληροφορία. Είναι ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο που εκμεταλλεύεται τον φόβο, την ανάγκη μας για ταύτιση και την αδυναμία των εταιριών να υιοθετήσουν μέτρα για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης. Η αντιμετώπιση της απαιτεί ενίσχυση της κριτικής σκέψης, εξοικείωση με την επιστημονική διαδικασία και κυρίως προσήλωση σε έγκυρες, επίσημες ιατρικές πηγές. Η υγεία μας δεν είναι ψηφιακό παιχνίδι εντυπώσεων. Είναι η ίδια μας η ζωή — και αξίζει να την προστατεύουμε με γνώση, λογική και υπευθυνότητα.