ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ & ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΩΣ ΘΥΜΑΤΑ ΕΜΠΟΡΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Ι. Αντικείμενο της έρευνας: Μία πρώτη προσέγγιση της διασυνοριακής εμπορίας ανθρώπων

Μελετώντας κανείς το φαινόμενο της εμπορίας ανθρώπων με θύματα πρόσφυγες και μετανάστες παρατηρεί πως υπάρχει διάδραση του (διεθνούς) ποινικού δικαίου, του δικαίου ανθρωπίνων δικαιωμάτων, του προσφυγικού και του μεταναστευτικού δικαίου. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο εγκληματικό φαινόμενο, που επηρεάζει όλες τις χώρες και περιοχές του κόσμου. Η διάδραση μεταξύ ποινικού και προσφυγικού δικαίου αποδεικνύεται έντονα σε δύο περιπτώσεις: στα θύματα εμπορίας ανθρώπων που αναζητούν άσυλο και στους δράστες εμπορίας ανθρώπων που αποκλείονται από το προσφυγικό καθεστώς διότι έχουν διαπράξει κάποιο έγκλημα, που σύμφωνα με το διεθνές ποινικό δίκαιο, θα μπορούσε να θεμελιώσει έγκλημα κατά της ανθρωπότητας.

Πρόκειται για ένα φαινόμενο που έχει γενικότερη σημασία, όμως προκειμένου για αλλοδαπούς το φαινόμενο αυτό προσλαμβάνει ιδιαίτερη ένταση. Επίσης παρουσιάζει την ιδιοτυπία- προκειμένου για αλλοδαπούς- ότι ο αλλοδαπός αποτελεί αντικείμενο μιας διττής νομικής ρυθμίσεως, ποινικής και δικαίου αλλοδαπών. Βεβαίως ο ρόλος του ποινικού δικαίου στο πεδίο του δικαίου αλλοδαπών δεν είναι κάτι σπάνιο, ειδικά όμως στην περίπτωση της εμπορίας ανθρώπων το ποινικό δίκαιο δεν αποτελεί και δεν πρέπει να αποτελεί μέσο διώξεως των αλλοδαπών-θυμάτων εμπορίας ανθρώπων, αλλά έχει τον θεμελιώδη ρόλο της προστασίας αυτών.

Αυτό που θα μας απασχολήσει στην παρούσα διατριβή είναι ο πρόσφυγας και ο μετανάστης ως θύμα εμπορίας ανθρώπων, δηλαδή η περίπτωση κατά την οποία ένας

αλλοδαπός έχει πέσει ήδη θύμα εμπορίας ανθρώπων στη χώρα καταγωγής του και αιτείται διεθνούς προστασίας στην Ελλάδα για το λόγο αυτό, όσο και η περίπτωση κατά την οποία καθίσταται αυτός θύμα διαρκούντος του ταξιδιού του προς την χώρα μας λόγω της ευαλωτότητας του. Τα κυκλώματα εμπορίας ανθρώπων στοχεύουν συχνότερα σε αυτές τις ευάλωτες ομάδες, ενώ είναι γνωστό πως υπάρχει ισχυρός σύνδεσμος μεταξύ των κυκλωμάτων παράνομων διακινητών μεταναστών και των κυκλωμάτων εμπορίας ανθρώπων για σεξουαλικούς σκοπούς ή σκοπούς αναγκαστικής εργασίας. Πολλές φορές επομένως από το φαινόμενο του smuggling, δηλαδή της παράνομης διακίνησης ανθρώπων, περνάμε στο φαινόμενο του human trafficking, δηλαδή στην εμπορία ανθρώπων, έννοιες διακριτές μεταξύ τους. Oι μετανάστες πολλές φορές αντιμετωπίζουν προβλήματα κατά τη μεταφορά τους, όπου ενώ ο αρχικός στόχος των διακινητών δεν είναι να τους εκμεταλλευθούν εργασιακά ή σεξουαλικά, ωστόσο είναι υψηλός ο κίνδυνος να καταστούν θύματα εκμετάλλευσης στην πορεία.

Είναι γεγονός συνεπώς ότι υπάρχει στενός σύνδεσμος μεταξύ της διασυνοριακής εμπορίας ανθρώπων και των μεικτών μεταναστευτικών και προσφυγικών ροών. Κάποιος ενδέχεται να είναι ήδη θύμα εμπορίας ανθρώπων στη χώρα καταγωγής του και να είναι αιτών άσυλο σε αυτή τη βάση, αλλά αποτελεί γεγονός πως πολλοί παράγοντες μπορούν να αυξήσουν την ευαλωτότητα ενός ατόμου στην εμπορία ανθρώπων κατά τη διάρκεια της μεταναστευτικής διαδικασίας/διαδικασίας αναζήτησης ασύλου. Οι πρόσφυγες που εγκαταλείπουν λόγω δίωξης ή άλλων κινδύνων τη χώρα καταγωγής τους είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στην εμπορία ανθρώπων. Ομοίως, πρόσφυγες και μετανάστες που έχουν διακινηθεί παράνομα είναι ευάλωτοι στο να καταστούν θύματα εκμετάλλευσης λόγω της έλλειψης ευκαιριών στη χώρα προορισμού και λόγω του τεράστιου χρέους που έχει δημιουργηθεί προκειμένου να πραγματοποιηθεί το ταξίδι και το οποίο δεν είναι σε θέση να αποπληρώσουν.

Είναι γενικώς αποδεκτό πως κάποιος μπορεί να είναι ένας παράτυπος μετανάστης υπό διακίνηση τη μία μέρα και θύμα εμπορίας ανθρώπων την επομένη. Ένας μετανάστης ενδέχεται να χρησιμοποιήσει τις υπηρεσίες ενός διακινητή προκειμένου να εισέλθει παράνομα σε μία χώρα, αλλά μετά την άφιξη του να υποχρεωθεί σε κάποιου είδους εκμετάλλευση στην οποία δεν έχει συναινέσει. Υπάρχει μία «δομική ευαλωτότητα» των μεταναστών και των προσφύγων, οι οποίοι μακριά από τις χώρες καταγωγής τους αντιμετωπίζουν δυσκολίες που σχετίζονται μεταξύ άλλων και με τη γλώσσα, τα ήθη και έθιμα. Ένας μετανάστης/πρόσφυγας που μόλις έφτασε στο κράτος υποδοχής συνήθως θα στερείται κάποιου δικτύου κοινωνικής υποστήριξης και

είναι σχετικά εύκολο να εισέλθει σε ένα κύκλο εκμετάλλευσης από τον οποίο θα είναι πολύ δύσκολο να εξέλθει, χωρίς αυτό να σημαίνει από την άλλη πλευρά ότι κάθε αλλοδαπός που φθάνει σε μία χώρα υποδοχής κινδυνεύει να καταστεί θύμα εμπορίας ανθρώπων άνευ άλλου τινός.

Αυτή η σύγχρονη μορφή δουλείας, όπως έχει χαρακτηριστεί η εμπορία ανθρώπων, και μία από τις πιο επικερδείς μορφές διεθνούς οργανωμένου εγκλήματος είναι ένα παγκόσμιο πρόβλημα. Είναι γεγονός ότι η εμπορία ανθρώπων μπορεί να είναι ένα αμιγώς εσωτερικό φαινόμενο, να τελείται δηλαδή αποκλειστικά στο πλαίσιο μιας και μόνης έννομης τάξης. Συχνά ωστόσο το φαινόμενο αυτό έχει διεθνή χαρακτήρα, αφορά δηλαδή αλλοδαπούς, ενώ οι πράξεις που συγκροτούν την παράνομη αυτή δραστηριότητα τελούνται σε διάφορα κράτη. Ενόψει μιας τέτοιας καταστάσεως γίνεται λόγος για εγχώριο trafficking, όταν δηλαδή αυτό ολοκληρώνεται σε μία χώρα, αλλά μπορεί να λάβει χώρα και εκτός εθνικών συνόρων, σε ένα διεθνές επίπεδο και σε αυτή την περίπτωση γίνεται λόγος για τη χώρα καταγωγής του θύματος, την ενδιάμεση χώρα και την χώρα προορισμού αυτού, όπου το θύμα τελικά θα γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης (σεξουαλικής εκμετάλλευσης, εργασιακής εκμετάλλευσης, πώλησης οργάνων κ.λπ.). Επίσης πρέπει να διακρίνουμε τρία στάδια στη διαδικασία της εμπορίας ανθρώπων: τη στρατολόγηση του θύματος στη χώρα καταγωγής του, τη μεταφορά του θύματος μέσω μιας ενδιάμεσης χώρας (transit) και την ουσιαστική εκμετάλλευση του θύματος στη χώρα τελικού προορισμού.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται και ένα νέο είδος εμπορίας ανθρώπων, που καθιστά ακόμα περισσότερο δύσκολη την εξιχνίαση του εγκλήματος, δηλαδή η λεγόμενη χαμογελαστή εμπορία των ανθρώπων/εμπορία ανθρώπων με ψευδή αίσθηση ευημερίας, το «happy trafficking». Πρόκειται για περιπτώσεις στις οποίες οι δράστες χρησιμοποιούν εκλεπτυσμένες και «αθόρυβες» τεχνικές, όσον αφορά την εκμετάλλευση των θυμάτων τους με σκοπό την αποτελεσματικότερη «διαχείριση» του ανθρώπινου «εμπορεύματος». Σύμφωνα με το Υπουργείο Δημόσιας Τάξης και τον ΔΟΜ, αυτό το νέο φαινόμενο του «χαρούμενου τράφικινγκ» βρίσκεται σε έξαρση, όπου τα θύματα απολαμβάνουν ενός είδους περιορισμένη ελευθερία και μία μικρή ανταμοιβή για τις υπηρεσίες τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να αυξάνεται το επίπεδο συναίνεσης των θυμάτων και να εξαφανίζεται η πιθανότητα να καταθέσουν τα θύματα κατά των δραστών.

Σε ανάλογες περιπτώσεις επομένως, τα θύματα λαμβάνουν μια ελάχιστη οικονομική αμοιβή για τις υπηρεσίες τους και απολαμβάνουν ένα μικρό βαθμό ελευθερίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, με την καταβολή δηλαδή ενός ελάχιστου μισθού ή μιας ελάχιστης αμοιβής, τα θύματα συναινούν στην εκμετάλλευση τους, σταματούν να διεκδικούν την ελευθερία τους και δεν θέλουν πια να συνεργάζονται με τις Αρχές.

Ανάλογα με τις συνθήκες, η εμπορία ανθρώπων μπορεί να αποτελέσει έγκλημα κατά της ανθρωπότητας και σε ένοπλες συγκρούσεις, έγκλημα πολέμου.

ΙΙ. Σκοπός της έρευνας: Η εξέταση του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων στο πλαίσιο της σύγχρονης προσφυγικής-μεταναστευτικής κρίσης

Αντικείμενο της παρούσας διδακτορικής διατριβής αποτελεί η ανάλυση της έννοιας της εμπορίας ανθρώπων τόσο στο δίκαιο καταστάσεως αλλοδαπών όσο και στο ποινικό δίκαιο μέσα στο πλαίσιο της σύγχρονης προσφυγικής-μεταναστευτικής κρίσης που αντιμετωπίζει η Ευρώπη τα τελευταία έτη.

Γεγονός αναμφισβήτητο αποτελεί πως αυτή η πρωτοφανής ανθρωπιστική-προσφυγική-μεταναστευτική κρίση που αντιμετωπίζει η Ευρώπη τα τελευταία έτη έχει οδηγήσει στην αύξηση του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων με θύματα πρόσφυγες και μετανάστες. Οι ένοπλες συρράξεις σε πολλές χώρες του κόσμου αλλά και η οικονομική ανέχεια που μαστίζει τις φτωχότερες χώρες έχουν ως αποτέλεσμα όχι μόνο την εξάπλωση του φαινομένου της δημιουργίας δικτύων που προωθούν και εξασφαλίζουν την παράτυπη διακίνηση μεταναστών, αλλά και την εξάπλωση του φαινομένου της εκμετάλλευσης των προσφύγων και των μεταναστών για σεξουαλική και οικονομική εκμετάλλευση, ενώ δεν λείπουν και μαρτυρίες για εμπορία οργάνων στους κύκλους αυτούς, ακριβώς λόγω της δεινής οικονομικής κατάστασης και της εξαθλίωσης που αναγκάζουν τους πληθυσμούς αυτούς να προβαίνουν σε τέτοιου είδους συναλλαγές. Ακόμα όμως και όταν φτάσουν στην Ευρώπη είναι πιθανό οι πρόσφυγες και οι μετανάστες να γίνουν αντικείμενο εκμετάλλευσης από οργανωμένα δίκτυα ή συγκεκριμένους δράστες στις δομές φιλοξενίας όπου διαμένουν προσωρι-

νά όπως δείχνουν έρευνες του ΔΟΜ και της UNHCR, ενώ η UNHCR σε έκθεση της για τις εναλλακτικές μορφές διαβίωσης των προσφύγων στις χώρες υποδοχής κάνει λόγο για τους κινδύνους εμφάνισης του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων μέσα στα προσφυγικά camps.

Το φαινόμενο συνεπώς της εμπορίας ανθρώπων γνωρίζει ιδιαίτερη έξαρση λόγω των συγκρούσεων που λαμβάνουν χώρα στο σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον και των προσφυγικών ροών που αυτές προκαλούν. Ενόψει επομένως του προσφυγικού και μεταναστευτικού ρεύματος των τελευταίων ετών, αποτελεί δυστυχώς πραγματικότητα πως ένας μεγάλος αριθμός γυναικών και παιδιών στην προσπάθεια τους να αποφύγουν ένοπλες συρράξεις ή δίωξη στις χώρες καταγωγής τους ή στην εναγώνια αναζήτηση μιας καλύτερης ζωής εξαναγκάζονται ή εξωθούνται με τη βία ή με τη συναίνεσή τους, αλλά κάτω από την πίεση της ανέχειας και της ανάγκης επιβίωσης, σε σύγχρονες μορφές δουλείας.

Συχνά γίνεται λόγος για σύνδεσμο (nexus) μεταξύ του προσφυγικού φαινομένου και της εμπορίας ανθρώπων. Έχει υποστηριχθεί ότι υπάρχει σαφής σύνδεσμος μεταξύ των συνθηκών που δημιουργούν πρόσφυγες και αυτών που οδηγούν στην εμπορία ανθρώπων. Υπάρχουν επαρκείς ενδείξεις ότι οι πρόσφυγες βρίσκονται σε κίνδυνο να καταστούν θύματα εμπορίας ανθρώπων, τόσο στα camps όσο και σε αστικές εγκαταστάσεις, στα αεροδρόμια και στα σύνορα. Για παράδειγμα η ΥΑ του ΟΗΕ Ταϋλάνδης ανακάλυψε ένα κύκλωμα εμπορίας ανθρώπων που δρούσε με έδρα ένα camp προσφύγων και τοποθετούσε παιδιά σε αστικές περιοχές προκειμένου αυτά να ζητιανεύουν. Σε ένα προσφυγικό camp στο Νεπάλ, ανακαλύφθηκε ότι κάποιοι πρόσφυγες ήταν οι ίδιοι δράστες της εμπορίας ανθρώπων (traffickers).

Τις μεγάλες προσφυγικές-μεταναστευτικές ροές εκμεταλλεύονται στις μέρες μας τα δίκτυα του οργανωμένου εγκλήματος προκειμένου να στρατολογήσουν καινούργια θύματα και να τα εκμεταλλευτούν ποικιλοτρόπως στις χώρες του αναπτυγμένου κόσμου. Λόγω της ανάπτυξης που γνωρίζουν οι χώρες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης, αλλά και λόγω της σχετικής ευμάρειας που απολαμβάνουν

ακόμα τουλάχιστον οι χώρες του Νότου, γίνονται πόλος έλξης για εκατομμύρια προσφύγων και μεταναστών, οι οποίοι είτε προσπαθούν να διαφύγουν μία εμπόλεμη κατάσταση στη Μέση Ανατολή, είτε δίωξη σε οποιαδήποτε χώρα καταγωγής, είτε απλώς δυσμενείς οικονομικά συνθήκες στην Αφρική και στην Ασία.

Γεγονός αποτελεί ταυτόχρονα πως η τρέχουσα προσφυγική κρίση έχει φανερώσει την έλλειψη κατάλληλων εργαλείων σε ευρωπαϊκό επίπεδο από πρακτικής απόψεως για την από κοινού καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, που αποσκοπεί ειδικότερα στη σεξουαλική εκμετάλλευση γυναικών και παιδιών. Η εμπορία ανθρώπων είναι ένα σύνθετο και διεθνικό φαινόμενο που μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά μόνο εάν τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τα κράτη μέλη συνεργαστούν σε νομικό και πρακτικό επίπεδο με συντονισμένο τρόπο με σκοπό την καταπολέμηση της πρακτικής της «αναζήτησης της ευνοϊκότερης δικαιοδοσίας» για εγκληματικές ομάδες και μεμονωμένα άτομα, εστιάζοντας στον εντοπισμό και στην προστασία των δυνητικών και πραγματικών θυμάτων κάνοντας χρήση μίας ολοκληρωμένης διατομεακής προσέγγισης, λαμβάνοντας υπόψη ότι γίνεται σαφής διάκριση ανάμεσα σε εμπορία ανθρώπων και λαθραία διακίνηση αυτών. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει όμως να δίνεται σε αλλοδαπούς με προσφυγικό προφίλ και σε άλλες ευάλωτες ομάδες, ιδιαίτερα παιδιά, ασυνόδευτους ανηλίκους και γυναίκες, καθώς όλοι αυτοί αντιμετωπίζουν πολλαπλούς κινδύνους και είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στην εκμετάλλευση ή στην περαιτέρω θυματοποίηση.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη πρέπει να ερευνήσουν τη σχέση μεταξύ της άφιξης αυξανόμενου αριθμού προσφύγων και της εμπορίας ανθρώπων. Τα κράτη μέλη οφείλουν να ενισχύσουν τη συνεργασία μεταξύ άλλων στα κομβικά σημεία (hotspots) για να εντοπιστούν πιθανά θύματα και να χρησιμοποιηθούν όλα τα μέσα για τη δίωξη των διακινητών και των λαθρεμπόρων. Τα θύματα θα πρέπει να εντοπίζονται στα σύνορα της ΕΕ και γι’ αυτό πρέπει να τονιστεί η ανάγκη συνεργασίας μεταξύ της Europol, της Eurojust, των εθνικών αρχών και τρίτων χωρών, αλλά και μέσω της χρήσης του Ευρωπαϊκού Συστήματος Πληροφοριών Ποινικού Μητρώου (ECRIS), το οποίο έχει θεσπισθεί με τον Κανονισμό (ΕΕ)

2019/816 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Απριλίου 2019 «για τη θέσπιση κεντρικού συστήματος εντοπισμού των κρατών μελών που διαθέτουν πληροφορίες σχετικά με καταδικαστικές αποφάσεις εις βάρος υπηκόων τρίτων χωρών και ανιθαγενών (ECRIS-TCN) με σκοπό τη συμπλήρωση του Ευρωπαϊκού Συστήματος Πληροφοριών Ποινικού Μητρώου, και για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) 2018/1726».

Ένα πλέγμα από άλλες σοβαρές αξιόποινες πράξεις, όπως η διαφθορά, η πλαστογραφία, το ξέπλυμα βρώμικου χρήματος, η εκβίαση, η διακίνηση ναρκωτικών, οι εκβιάσεις τρίτων προσώπων, η διακίνηση πορνογραφικού υλικού που αφορά ανηλίκους μέσω του διαδικτύου, συνυφαίνονται με τη σύγχρονη μορφής εμπορίας ανθρώπων.

Κοινωνικοί παράγοντες, όπως ο κοινωνικός αποκλεισμός, η άγνοια της γλώσσας, η οικονομική ανέχεια, καθιστούν τις γυναίκες, τους ανηλίκους και τους αλλοδαπούς, ευάλωτους και θύματα του ειδεχθούς εγκλήματος της εμπορίας ανθρώπων με τις γνωστές επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική τους υπόσταση.

Ειδικά οι γυναίκες και τα παιδιά ενδέχεται να εξαναγκάζονται σε ερωτική συνεύρεση με αντάλλαγμα τόσο την προστασία τους, προκειμένου να επιβιώσουν και να συνεχίσουν τη μεταναστευτική διαδρομή που ακολουθούν, όσο και βασικά είδη διατροφής. Δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι η ερωτική συνεύρεση για λόγους επιβίωσης αποτελεί συνήθως άμεση συνέπεια των κενών στην παροχή βοήθειας, της ανεπαρκούς λειτουργίας των συστημάτων καταχώρισης και της έλλειψης ασφαλών και νόμιμων διαύλων εισόδου στην ΕΕ.

H χώρα μας από τη δεκαετία του 1990 και εφεξής αποτελεί χώρα διέλευσης και προορισμού θυμάτων εμπορίας ανθρώπων λόγω των πολιτικών ανακατατάξεων στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Ευρώπη, ενώ τα τελευταία χρόνια πολλά θύματα εμπορίας ανθρώπων προέρχονται από την Ασία και την Αφρική. Η Ελλάδα είναι γνωστή ως “το κέντρο της εμπορίας ανθρώπων στην Ευρώπη”. Είναι βασική χώρα διέλευσης και προορισμού για τα θύματα, και αποτελεί την κύρια είσοδο για την Ευρω-

παϊκή Ένωση, καθώς συγκεντρώνει το 90% των περιπτώσεων παράνομης μετανάστευσης στην Ευρώπη.

Όπως ειπώθηκε το έτος 2023 από την Συντονίστρια Δράσης σε Επίπεδο ΕΕ κατά της Εμπορίας Ανθρώπων, Diane Schmitt, «εδώ (για την Ελλάδα) τα πράγματα είναι διαφορετικά, διότι το 85% σύμφωνα με τα δεδομένα του 2021 είναι μετανάστες και όχι ευρωπαίοι πολίτες. Πάλι μιλώ για αυτούς, οι οποίοι έχουν αναγνωριστεί και ταυτοποιηθεί, αλλά οι πιο πολλοί έρχονται από το Καμερούν, από τη Γκάνα, από το Πακιστάν, τη Νιγηρία, την Αλβανία και είναι πολύ σημαντικό ότι η γεωγραφική θέση της Ελλάδας είναι ένα ακόμα στοιχείο, γιατί οι άνθρωποι προσπαθούν να περάσουν μέσω της Ελλάδας στους μεταναστευτικούς δρόμους». Σύμφωνα με έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την περίοδο 2021-2022, το 46 % των καταγεγραμμένων θυμάτων ήταν πολίτες της ΕΕ και το 54 % ήταν υπήκοοι τρίτων χωρών.

Η παρούσα διατριβή επομένως επιδιώκει την ανάλυση του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων και τη συστηματοποίηση των νομικών λύσεων που εφαρμόζονται για τη ρύθμιση και την καταστολή του, καθώς και την παρουσίαση των τρόπων καταπολέμησης του και της προστασίας των θυμάτων μέσω της πολυτομεακής συνεργασίας.

ΙΙΙ. Διάρθρωση της έρευνας

Ευθύς εξαρχής πρέπει να αναφερθεί ότι η παρούσα έρευνα αποτελεί «έρευνα γραφείου» (desk research), με την έννοια ότι δεν αναζητήθηκαν πληροφορίες και στοιχεία από θύματα εμπορίας ανθρώπων μέσω συνεντεύξεων της γράφουσας μαζί τους, πράγμα που θα ήταν δύσκολο για ποικίλους λόγους, αν και ομολογουμένως θα είχε περισσό ενδιαφέρον, γι’ αυτό και ίσως αποτελέσει ένα άλλο εγχείρημα στο μέλλον.

Το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο κατά της εμπορίας ανθρώπων θα ερευνηθεί αν είναι πλήρες και προστατευτικό, πάντως δεν υπάρχει κάποιο ειδικό πλαίσιο για την προστασία συγκεκριμένα των προσφύγων και των μεταναστών, αλλά προστατεύονται και αυτές οι ομάδες από τις γενικές διατάξεις. Θα εξεταστεί στο παρόν το διεθνές νομικό πλαίσιο, το ευρωπαϊκό και τέλος το εθνικό νομικό πλαίσιο, όπως αποτυπώνεται στο ισχύον σήμερα άρθρο 323Α ΠΚ, μετά την τροποποίηση του από τον Ν. 4531/2018 που κύρωσε τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών, αλλά και τον Ν. 4619/2019 που κύρωσε τον νέο ΠΚ. Πιο συγκεκριμένα, θα παρατεθούν κάποιες από τις σημαντικότερες συμβάσεις ανθρω-

πίνων δικαιωμάτων που παραβιάζονται από την τέλεση του εγκλήματος της εμπορίας ανθρώπων, ενώ θα εξεταστεί και η απαγόρευση του εγκλήματος αυτού στα περιφερειακά κείμενα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως η ΕΣΔΑ, η Αμερικανική Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ο Αραβικός Χάρτης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, αλλά και ο Ασιατικός Χάρτης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων προκειμένου να καταδειχθεί η σοβαρή παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων που τελείται από τη στοιχειοθέτηση του εγκλήματος, αλλά και η ανάγκη εξ αυτού του λόγου πρόβλεψης σχεδόν σε όλα τα διεθνή κείμενα διάταξης για την απαγόρευση του.

Επίσης, αφού αναλυθεί το εθνικό νομικό πλαίσιο για την εμπορία ανθρώπων, θα αναδειχθεί η διάφορά της εμπορίας ανθρώπων τόσο από το αδίκημα της παράνομης μεταφοράς αλλοδαπών, όσο και από την παράνομη είσοδο και έξοδο από τη χώρα. Θα γίνει δηλαδή μία εννοιολογική οριοθέτηση του εγκλήματος και η διάκριση του από άλλες συναφείς έννοιες υπό το πρίσμα του ελληνικού δικαίου.

Κρίθηκε σκόπιμο να γίνει προσέγγιση του θέματος τόσο από την σκοπιά του ποινικού, όσο και από την σκοπιά του δικαίου αλλοδαπών, ενώ κοινός παρονομαστής και των δύο κλάδων είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα που παραβιάζονται από την τέλεση του εγκλήματος, η προστασία των οποίων, διαπνέει το όλο εγχείρημα. Να σημειωθεί πως η καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων αποτελεί επίσης τμήμα του υπ’ αριθ. 16 στόχου της βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ.

Το δεύτερο μέρος είναι αφιερωμένο στην προστασία των θυμάτων της εμπορίας ανθρώπων με θύματα πρόσφυγες και μετανάστες τόσο στο πεδίο του ποινικού δικαίου όσο και στο πεδίο του δικαίου καταστάσεως αλλοδαπών. Στο δεύτερο μέρος θα περάσουμε από ένα μακροσκοπικό σε ένα μικροσκοπικό πλαίσιο εξέτασης του ζητήματος. Γιατί και η νομική ρύθμιση που αναλύεται στο πρώτο μέρος στην προστασία του θύματος αποσκοπεί, αλλά στο δεύτερο μέρος αναλύονται οι τρόποι προστασίας του αλλοδαπού θύματος sticto sensu. Μεταξύ άλλων θα εξεταστούν κάποια ζητήματα που ανακύπτουν σχετικά με την διεθνή δικαιοδοσία και το άρθρο 8 ΠΚ στην εμπορία ανθρώπων, ενώ σημαντική κρίνεται η δικαστική συνεργασία στις υποθέσεις αυτές. Έχοντας αναλύσει την ειδική υπόσταση της εμπορίας ανθρώπων σε προγενέστερο στάδιο, στο σημείο αυτό θα καταφανεί η φύση της εμπορίας ανθρώπων ως υπερεθνικού, διασυνοριακού και οργανωμένου εγκλήματος, ενώ ανακύπτει και το ερώτημα αν υπάρχει ανάγκη αναταξινόμησης του εγκλήματος της εμπορίας ανθρώπων ως εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας, ερώτημα το οποίο γίνεται απόπειρα να απαντηθεί.

Στο πεδίο του δικαίου καταστάσεως αλλοδαπών και στο πλαίσιο της προστασίας των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων, θα γίνει απόπειρα να σκιαγραφηθεί το ελληνικό σύστημα για την αναγνώριση και προστασία του θύματος εμπορίας ανθρώπων και ο ρόλος του Εθνικού Μηχανισμού Αναφοράς (Ε.Μ.Α.). Στο ίδιο πλαίσιο, η αναγνώριση των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων μεταξύ των αιτούντων άσυλο ή των παράτυπων μεταναστών είναι ένα δύσκολο ζήτημα. Το βασικό ζήτημα στο προσφυγικό δίκαιο είναι το ερώτημα αν ένα θύμα εμπορίας ανθρώπων μπορεί να έχει δικαίωμα να ανα-

γνωριστεί ως πρόσφυγας. Σύμφωνα με τη Σύμβαση της Γενεύης τα θύματα εμπορίας ανθρώπων ενδέχεται να μπορούν να τύχουν διεθνούς προστασίας. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι το Πρωτόκολλο του Παλέρμο δεν καθιερώνει κάποια υποχρέωση για την προστασία των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων. Ωστόσο το άρθρο 14 του Πρωτοκόλλου προβλέπει πως τα θύματα εμπορίας ανθρώπων μπορεί να πληρούν τις προϋποθέσεις για αναγνώριση καθεστώτος πρόσφυγα.

Το να είναι κανείς θύμα εμπορίας ανθρώπων δεν αρκεί συνήθως από μόνο του για να καθιερώσει αξίωση για προσφυγικό καθεστώς, αλλά αυτό δεν αποκλείει, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, τα θύματα εμπορίας ανθρώπων να είναι δικαιούχοι καθεστώτος πρόσφυγα. Αυτό το ζήτημα θα ερευνηθεί μεταξύ άλλων στο παρόν, αν δηλαδή τα θύματα εμπορίας ανθρώπων συνιστούν «ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα» σύμφωνα με τη Σύμβαση της Γενεύης του 1951, ενώ για την αξιολόγηση των αιτημάτων διεθνούς προστασίας ιδιαιτέρως χρήσιμες είναι οι πληροφορίες για τις χώρες καταγωγής στις οποίες γίνεται ενδεικτική αναφορά.

Αυτό που επίσης θα καταδειχθεί είναι το nexus μεταξύ της εμπορίας ανθρώπων και της ανιθαγένειας, η οποία καθιστά ακόμα πιο ευάλωτους τους ήδη ευάλωτους πληθυσμούς. Πρόβλεψη για τα θύματα εμπορίας ανθρώπων υπάρχει όμως και στη μεταναστευτική νομοθεσία, το έτερο σκέλος του δικαίου καταστάσεως αλλοδαπών, η οποία ομοίως θα εξεταστεί στο παρόν, ενώ το νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο που ρυθμίζει μεταξύ άλλων και την εμπορία ανθρώπων, θα αποτελέσει ένα ακόμα πολύ χρήσιμο νομικό εργαλείο προς το σκοπό της προστασίας του θύματος.

Σκόπιμη κρίθηκε και μία ανάλυση των περιπτώσεων αποκλεισμού του δράστη της εμπορίας ανθρώπων από το καθεστώς διεθνούς προστασίας, πράγμα που αποτελεί την άλλη όψη σε σχέση με τη χορήγηση καθεστώτος διεθνούς προστασίας και ο οποίος αποκλεισμός αποτελεί εκτός από κύρωση για το δράστη και μία μορφή προστασίας του θύματος. Στο ίδιο πνεύμα αναφέρονται και οι περιπτώσεις απόρριψης αίτησης, ανάκλησης ή μη ανανέωση άδειας διαμονής για λόγους δημόσιας τάξης και ασφάλειας σύμφωνα με το νέο Μεταναστευτικό Κώδικα.

Τέλος, τονίζεται η πρόκληση της πολυτομεακής συνεργασίας για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και γίνονται κάποιες συστάσεις για την καταπολέμηση της, ενώ έχει συγκεντρωθεί σε όλη τη διατριβή και νομολογία τόσο του ΕΔΔΑ, όσο και του ΔΕΕ και των εθνικών δικαστηρίων και Επιτροπών Προσφυγών, αλλά και δικαστηρίων των κρατών -μελών σχετικά με τα διάφορα ζητήματα που ανακύπτουν από την εμπορία ανθρώπων, τόσο στο πεδίο του ποινικού δικαίου όσο και στο πεδίο του δικαίου καταστάσεως αλλοδαπών, η οποία νομολογία πλαισιώνει τη θεωρία, συμβάλει στην εμβάθυνση επί του θέματος και δίνει έναυσμα για περαιτέρω ενασχόληση και προβληματισμό.

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΩΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΝΟΜΙΚΗΣ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ

Το πρώτο μέρος της διατριβής αναλύει τη νομική ρύθμιση για την εμπορία ανθρώπων και συγκεκριμένα αναλύει τις πηγές της ρυθμίσεως του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων και προβαίνει σε μία εννοιολογική οριοθέτηση αυτής.

Ως πηγές της ρυθμίσεως της εμπορίας ανθρώπων συγκεκριμένα σκιαγραφείται και αναλύεται α) το διεθνές νομικό πλαίσιο κατά της εμπορίας ανθρώπων, β) το ενωσιακό νομικό πλαίσιο κατά της εμπορίας ανθρώπων και τέλος σε ξεχωριστό κεφάλαιο αναλύεται γ) το εθνικό νομικό πλαίσιο κατά της εμπορίας ανθρώπων, το οποίο ενσωματώνει και αποτυπώνει τα διεθνή και ευρωπαϊκά κείμενα, και μετά την ανάλυση του οποίου, θα έχει γίνει η κατάλληλη προεργασία ώστε να ακολουθήσει πλέον η εννοιολογική οριοθέτηση της εμπορίας ανθρώπων και η διάκριση της από συναφείς έννοιες υπό το πρίσμα της ελληνικής νομοθεσίας.

Στο πρώτο κεφάλαιο του πρώτου μέρους αναλύονται αρχικά τα γενικά νομικά κείμενα προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων που παραβιάζονται από την τέλεση του εγκλήματος της εμπορίας ανθρώπων σε διεθνές επίπεδο, με τα σημαντικότερα να είναι η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και άλλες συμβάσεις σημαντικές όπως ενδεικτικά είναι η Διεθνής Σύμβαση της Γενεύης περί εμπορίας των δούλων (1926), αλλά και η Συμπληρωματική Σύμβαση για την κατάργηση της δουλείας, του δουλεμπορίου και των παρεμφερών με τη δουλεία πρακτικών (1957).

Εν συνεχεία παρουσιάζονται και αναλύονται ορισμένα ειδικά νομικά κείμενα σε διεθνές πάλι επίπεδο για την αντιμετώπιση της εμπορίας ανθρώπων. Γίνεται μία χρήσιμη ιστορική αναδρομή στις πρώτες νομοθετικές προσπάθειες αντιμετώπισης ειδικά του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων και ακολουθούν οι νεότερες νομοθετικές εξελίξεις σχετικά με την καταπολέμηση του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων. Πιο συγκεκριμένα, στις νεότερες νομοθετικές εξελίξεις ανήκουν η Σύμβαση του Παλέρμο και το Πρόσθετο Πρωτόκολλο, καθώς και η Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη δράση ενάντια στην εμπορία ανθρώπων. Σε αυτό το πλαίσιο κρίθηκε απαραίτητο να γίνει μία σύντομη αναφορά στο ρόλο του Συμβουλίου της Ευρώπης στην καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και στην GRETA, δηλαδή την ομάδα εμπειρογνωμόνων που είναι υπεύθυνη για την παρακολούθηση της εφαρμογής της

Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη δράση κατά της εμπορίας ανθρώπων από τα μέρη.

Αφού ολοκληρωθεί η παρουσίαση σε διεθνές επίπεδο, ακολουθεί η ανάλυση της απαγόρευσης της εμπορίας ανθρώπων στα περιφερειακά κείμενα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πιο συγκεκριμένα αναλύεται το συναφές άρθρο 4 της ΕΣΔΑ μέσα από τη νομολογία του ΕΔΔΑ, η μελέτη της οποίας κρίνεται πάντα σκόπιμη. Η νομολογία του ΕΔΔΑ είναι πλούσια και ιδιαίτερα προστατευτική για τα θύματα της εμπορίας ανθρώπων. Όμως η απαγόρευση της εμπορίας ανθρώπων βρίσκεται και σε άλλα περιφερειακά κείμενα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως στην Αμερικανική Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στον Αφρικανικό Χάρτη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, στον Αραβικό Χάρτη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και στην Ασιατική Σύμβαση κατά της εμπορίας ανθρώπων.

Τέλος, καθώς η παγκόσμια πρόκληση της καταπολέμησης της εμπορίας ανθρώπων αποτελεί τμήμα του υπ’ αριθμόν 16 στόχου της βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ (Ειρήνη, Δικαιοσύνη και Ισχυροί Θεσμοί), σκόπιμη κρίνεται η ανάλυση του στόχου αυτού, ως στόχου της ατζέντας για το 2030 στα πλαίσια της αειφόρου ανάπτυξης.

Εν συνεχεία αναλύεται το νομικό πλαίσιο της ΕΕ κατά της εμπορίας ανθρώπων. Πιο συγκεκριμένα παρουσιάζονται αρχικά τα γενικά νομικά κείμενα προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων που παραβιάζονται από την τέλεση του εγκλήματος της εμπορίας ανθρώπων σε επίπεδο ΕΕ, ήτοι η ΣΛΕΕ και ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Επιπροσθέτως χρήσιμο κρίθηκε να αναφερθούν και τα σημαντικότερα Ψηφίσματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και οι Αποφάσεις πλαίσιο του Συμβουλίου της ΕΕ. Εν συνεχεία αναλύονται και σχολιάζονται οι πρώτες νομοθετικές προσπάθειες αντιμετώπισης της εμπορίας ανθρώπων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ήτοι πως από το Πρόγραμμα της Στοκχόλμης οδηγηθήκαμε στην Οδηγία 2011/36/ΕΕ, κάποιες σημαντικές αναφορές για την Οδηγία 2011/36/ΕΕ και τέλος, πως οδηγηθήκαμε από την Οδηγία 2011/36/ΕΕ στη νεοπαγή Οδηγία 2024/1712/ΕΕ (της 13 Ιουνίου 2024). Επίσης γίνεται μία σύντομη επισκόπηση της ερμηνείας των ενωσιακών λύσεων από το ΔΕΕ.

Περαιτέρω στο δεύτερο κεφάλαιο του πρώτου μέρους αναλύεται το εθνικό νομικό πλαίσιο κατά της εμπορίας ανθρώπων, αρχής γενομένης από τον Ν. 2910/2001 και τον Ν. 3064/2002. Ακολουθούν τα νομοθετήματα που ακολούθησαν τον Ν. 3064/2002 και αναλύεται διεξοδικά το άρθρο 323Α ΠΚ που τυποποιεί την εμπορία ανθρώπων στην ελληνική νομοθεσία μέσω και νομολογιακών παραδειγμάτων. Ακολουθεί η οριοθέτηση της έννοιας που εξετάζουμε και η διάκριση της από άλλες συναφείς.

Σκοπός του πρώτου μέρους της διατριβής είναι η αποτύπωση και η κατά το δυνατόν πλήρης ανάλυση των πηγών της ρυθμίσεως της εμπορίας ανθρώπων, τόσο σε διεθνές όσο και σε ενωσιακό αλλά και σε εθνικό επίπεδο, η οριοθέτηση της έννοιας της εμπορίας ανθρώπων αλλά και η ανάδειξη των διαφορών της από άλλες συναφείς τρόπον τινά έννοιες.

1 Κεφάλαιο

Οι πηγές ρυθμίσεως του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων

Α. Το διεθνές πλαίσιο σχετικά με την εμπορία ανθρώπων

1. Ανάλυση του διεθνούς νομικού πλαισίου

α) Γενικά νομικά κείμενα προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων που παραβιάζονται από την τέλεση του εγκλήματος της εμπορίας ανθρώπων σε διεθνές επίπεδο

Προκειμένου να προστατευτούν τα θύματα και να διωχθούν οι δράστες της εμπορίας ανθρώπων, ο νομοθέτης έχει θεσπίσει ένα πλήρες νομικό πλαίσιο, μέσω του οποίου μπορούν να προστατευτούν επαρκώς και οι πρόσφυγες/μετανάστες- δεν υπάρχουν δηλαδή σε γενικές γραμμές ειδικότερες διατάξεις για τους αλλοδαπούς (αν και υπάρχουν ορισμένες εξαιρέσεις, δηλαδή προβλέψεις που είναι ειδικά για αλλοδαπούς όπως η άδεια διαμονής και η προθεσμία περίσκεψης, καθώς και η προστασία από την απέλαση)- πολλές υποθέσεις των οποίων έχουν φτάσει ακόμη και ενώπιον του ΕΔΔΑ παρά τις εγγενείς δυσκολίες που υφίστανται για τις ευάλωτες αυτές ομάδες, όπως αναλύθηκε ήδη σε άλλο σημείο.

Η εμπορία ανθρώπων είναι αναμφισβήτητο πως αποτελεί σοβαρή παραβίαση θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και για το λόγο αυτό η καταπολέμηση της αποτυπώνεται όχι μόνο στην ειδική νομοθεσία, εθνική, ευρωπαϊκή, διεθνή, αλλά και σε γενικά κείμενα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τα οποία μνημονεύονται κατωτέρω.

αα) Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

Η εμπορία ανθρώπων όμως ως προσβάλλουσα την ανθρώπινη αξία, παραβιάζει και την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (1948), η οποία έθεσε τις βάσεις για περισσότερες από 80 συνθήκες και διακηρύξεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, στο προοίμιο της ορίζει μεταξύ άλλων πως «Επειδή η αναγνώριση της αξιοπρέπειας, που είναι σύμφυτη σε όλα τα μέλη της ανθρώπινης οικογένειας, καθώς και των ίσων και αναπαλλοτρίωτων δικαιωμάτων τους αποτελεί το θεμέλιο της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της ειρήνης στον κόσμο. Επειδή η παραγνώριση και η περιφρόνηση των δικαιωμάτων του ανθρώπου οδήγησαν σε πράξεις βαρβαρότητας, που εξεγείρουν την ανθρώπινη συνείδηση, και η προοπτική ενός κόσμου όπου οι άν-

θρωποι θα είναι ελεύθεροι να μιλούν και να πιστεύουν, λυτρωμένοι από τον τρόμο και την αθλιότητα, έχει διακηρυχθεί ως η πιο υψηλή επιδίωξη του ανθρώπου. Επειδή έχει ουσιαστική σημασία να προστατεύονται τα ανθρώπινα δικαιώματα από ένα καθεστώς δικαίου, ώστε ο άνθρωπος να μην αναγκάζεται να προσφεύγει, ως έσχατο καταφύγιο, στην εξέγερση κατά της τυραννίας και της καταπίεσης», η Γενική Συνέλευση «Διακηρύσσει ότι η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αποτελεί το κοινό ιδανικό στο οποίο πρέπει να κατατείνουν όλοι οι λαοί και όλα τα έθνη, έτσι ώστε κάθε άτομο και κάθε όργανο της κοινωνίας, με τη Διακήρυξη αυτή διαρκώς στη σκέψη, να καταβάλλει, με τη διδασκαλία και την παιδεία, κάθε προσπάθεια για να αναπτυχθεί ο σεβασμός των δικαιωμάτων και των ελευθεριών αυτών, και να εξασφαλιστεί προοδευτικά, με εσωτερικά και διεθνή μέσα, η παγκόσμια και αποτελεσματική εφαρμογή τους, τόσο ανάμεσα στους λαούς των ίδιων των κρατών μελών όσο και ανάμεσα στους πληθυσμούς χωρών που βρίσκονται στη δικαιοδοσία τους». Στο άρθρο 1 της Διακήρυξης προβλέπεται ότι «Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα. Είναι προικισμένοι με λογική και συνείδηση, και οφείλουν να συμπεριφέρονται μεταξύ τους με πνεύμα αδελφοσύνης», ενώ στο άρθρο 4 ότι «Κανείς δεν επιτρέπεται να ζει υπό καθεστώς δουλείας, ολικής ή μερικής. Η δουλεία και το δουλεμπόριο υπό οποιαδήποτε μορφή απαγορεύονται».

αβ) Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα

Η εμπορία ανθρώπων παραβιάζει όμως και το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (1966), το οποίο μεταξύ άλλων στο άρθρο 8 προβλέπει πως «1. Κανείς δεν υπόκειται σε δουλεία. Η δουλεία και το δουλεμπόριο σε όλες τις μορφές του απαγορεύονται. 2. Κανείς δεν κρατείται σε υποτέλεια. 3. α) Κανείς δεν πιέζεται να εκτελέσει αναγκαστική ή υποχρεωτική εργασία, β) Το εδάφιο (α) δεν μπορεί να ερμηνευθεί έτσι ώστε να απαγορεύει στις χώρες, όπου ορισμένα εγκλήματα μπορούν να τιμωρηθούν με φυλάκιση συνοδευόμενη από καταναγκαστικά έργα, την εκτέλεση ποινής καταναγκαστικών έργων που επιβλήθηκε από αρμόδιο δικαστήριο (…)».

αγ) Λοιπές σημαντικές Συμβάσεις

Επιπλέον η εμπορία ανθρώπων παραβιάζει τη Διεθνή Σύμβαση της Γενεύης περί εμπορίας των δούλων (1926), αλλά και την Συμπληρωματική Σύμβαση για την κατάργη-

ση της δουλείας, του δουλεμπορίου και των παρεμφερών με τη δουλεία πρακτικών (1957). Χρήζουν επίσης αναφοράς η Διεθνής Σύμβαση για την εξάλειψη όλων των μορφών διακρίσεως κατά των γυναικών (1979), η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα των εργαζομένων μεταναστών και των μελών των οικογενειών τους (1990), η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού και το Προαιρετικό Πρωτόκολλο της Σύμβασης σε σχέση με την Ανάμιξη Παιδιών σε Ένοπλη Σύρραξη .

β) Ειδικές διεθνείς ρυθμίσεις για την αντιμετώπιση της εμπορίας ανθρώπων

βα) Οι πρώτες νομοθετικές προσπάθειες αντιμετώπισης του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων

Ιστορικά, τα πρώτα διεθνή νομοθετικά κείμενα είχαν ως αντικείμενο την καταπολέμηση του εμπορίου δούλων και μόλις τον 19ο αιώνα κάνουν την εμφάνιση τους οι πρώτες διεθνείς προσπάθειες για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων.

Το 1904, με την υιοθέτηση της Διεθνούς Συμβάσεως για την Καταστολή του Εμπορίου Λευκής Σαρκός, πρωτοεμφανίζεται σχετικό κείμενο με διεθνή νομική ισχύ. Η σύμβαση αυτή εστίαζε στην προστασία των θυμάτων και όχι στην τιμωρία των δραστών και αποδείχθηκε αναποτελεσματική. Έτσι, το 1910 υιοθετήθηκε η Διεθνής Συνθήκη για την Καταστολή της Διακίνησης Λευκής Σαρκός, η οποία προέβλεπε την τιμωρία των δραστών και 13 κράτη την επικύρωσαν και δεσμεύτηκαν να την εφαρμόσουν. Ευρέως χρησιμοποιήθηκε το επιχείρημα εκείνη την περίοδο ότι η εμπορία γυναικών από άλλες φυλές για σεξουαλική-οικονομική εκμετάλλευση ήταν δήθεν νόμιμη, καθώς οι ως άνω αναφερόμενες συμβάσεις απαγόρευαν μόνο την εμπορία «λευκής σαρκός», δηλαδή «λευκών γυναικών».

Το 1921, υπό την αιγίδα της Κοινωνίας των Εθνών, υπεγράφη η Σύμβαση για την Καταστολή της Διακίνησης Γυναικών και Παιδιών, που καλούσε τα κράτη μέλη στη δίωξη των δραστών που διακινούσαν παιδιά και στην προστασία γυναικών και παιδιών που μετακινούνταν ως μετανάστες. Το 1933, η Σύμβαση για την Καταστολή της Διακίνησης Ενήλικων Γυναικών, υποχρέωνε τα κράτη μέλη να διώκουν και να τιμωρούν άτομα διακινητές γυναικών, ανεξάρτητα από τη συγκατάθεση των γυναικών αυτών.

Οι τέσσερις αυτές συμβάσεις οδήγησαν στην υπογραφή το 1949 της Συνθήκης για την Καταστολή της Διακίνησης Προσώπων και την Εκμετάλλευση της Πορνείας Άλλων στο πλαίσιο του νεοσύστατου τότε Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, μίας σύμβασης όμως με αρκετά κενά. Συγκεκριμένα δεν υπάρχει ορισμός του αδικήματος της εμπορίας ανθρώπων, δεν καλύπτονται όλες οι μορφές εμπορίας ανθρώπων, παρά μόνο η σεξουαλική εκμετάλλευση, ενώ δεν περιέχει διατάξεις που να επιβάλλουν στα συμβαλλόμενα κράτη υποχρεώσεις ως προς την προστασία των θυμάτων. Για τους λόγους αυτούς η Σύμβαση του 1949 θεωρείται ξεπερασμένη και μη ανταποκρινόμενη στο φαινόμενο της εμπορίας ανθρώπων, όπως αυτό έχει εξελιχθεί σήμερα.

ββ) Οι νεότερες νομοθετικές εξελίξεις σχετικά με την καταπολέμηση του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων και ο ρόλος της GRETA

i. H Σύμβαση του Παλέρμο και το Πρόσθετο Πρωτόκολλο

Στα τέλη του 1998 συστήθηκε Επιτροπή για την κατάρτιση διεθνούς σύμβασης κατά του υπερεθνικού οργανωμένου εγκλήματος, με απόφαση της Γενικής Συνέλευσης των

Ηνωμένων Εθνών και δύο χρόνια αργότερα, τον Δεκέμβριο του 2000 υπεγράφη στο Παλέρμο η Σύμβαση του Ο.Η.Ε. κατά του Διεθνικού Οργανωμένου Εγκλήματος, συνοδευόμενη από τρία Πρόσθετα Πρωτόκολλα: α) το Πρωτόκολλο κατά της λαθραίας διακίνησης μεταναστών από την ξηρά, τη θάλασσα και τον αέρα, β) το Πρωτόκολλο για την πρόληψη, καταστολή και τιμωρία της εμπορίας ανθρώπων, ιδιαίτερα των γυναικών και των παιδιών και γ) το Πρωτόκολλο κατά της παράνομης κατασκευής και διακίνησης πυροβόλων όπλων, τμημάτων και συστατικών τους, και πυρομαχικών.

Το Πρόσθετο Πρωτόκολλο για την πρόληψη, καταστολή και τιμωρία της εμπορίας ανθρώπων, ιδιαίτερα των γυναικών και των παιδιών αποτελεί την σπουδαιότερη κίνηση προς την κατεύθυνση της καταπολέμησης της εμπορίας ανθρώπων σε επίπεδο ΟΗΕ. Στο άρθρο 2 του Πρωτοκόλλου προσδιορίζονται ως στόχοι του διεθνούς αυτού κειμένου, η πρόληψη και καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, ιδιαίτερα δε των γυναικών και των παιδιών, η προστασία και αρωγή στα θύματα με την υπόμνηση του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και η προώθηση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών για την επίτευξη των ανωτέρω στόχων. Στο άρθρο 3 του Πρωτοκόλλου δίνεται ο ορισμός της εμπορίας ανθρώπων και συγκεκριμένα ορίζεται ότι εμπορία ανθρώπων συνιστά η στρατολόγηση, μετακίνηση, μεταφορά, υπόθαλψη ή υποδοχή προσώπων με το μέσο της απειλής ή τη χρήση βίας ή άλλων μορφών εξαναγκασμού, απαγωγής ή απάτης, με την κατάχρηση εξουσίας ή εκμετάλλευση της ευάλωτης θέσης ή την παροχή ή αποδοχή πληρωμών ή ωφελημάτων για την απόσπαση της συναίνεσης προσώπου που ασκεί εξουσία επί άλλου προσώπου με σκοπό την εκμετάλλευση του. Η εκμετάλλευση περιλαμβάνει κατ’ ελάχιστο, την εκμετάλλευση της πορνείας άλλων ή άλλες μορφές σεξουαλικής εκμετάλλευσης, την αναγκαστική εργασία ή υποχρεωτική παροχή υπηρεσιών, τη δουλεία ή όμοιες με αυτήν πρακτικές ή την αφαίρεση οργάνων του σώματος. Προσδιορίζεται επομένως μέσω του ορισμού του εγκλήματος, η αντικειμενική υπόσταση αυτού. Στο άρθρο 5 του Πρωτοκόλλου υπάρχει η πρόβλεψη για την ποινικοποίηση των συμπεριφορών που στοιχειοθετούν το αδίκημα της εμπορίας ανθρώπων, για την απόπειρα και συμμετοχή, καθώς και για την τέλεση των πράξεων αυτών στο πλαίσιο του οργανωμένου εγκλήματος. Στα άρθρα 6-8 του Πρωτοκόλλου υπάρχει πρόβλεψη για την

προστασία και αρωγή των θυμάτων, στο άρθρο 9 πρόβλεψη για την πρόληψη του φαινομένου, ενώ στα άρθρα 10-13 πρόβλεψη για τη διακρατική συνεργασία σε υποθέσεις εμπορίας ανθρώπων.

Παρατηρούμε λοιπόν διαβάζοντας τα κείμενα, πως τόσο η Σύμβαση όσο και το Πρωτόκολλο ποινικοποιούν συγκεκριμένες συμπεριφορές, παρέχουν προστασία και αρωγή στα θύματα του εγκλήματος και προωθούν τη διεθνή συνεργασία μεταξύ των συμβεβλημένων κρατών μερών.

Η Σύμβαση του Παλέρμο κάνει λόγο για «σοβαρά αδικήματα» που έχουν «υπερεθνικό χαρακτήρα», δηλ. αδικήματα που είτε τελούνται σε περισσότερα του ενός κράτη ή τελούνται σε ένα κράτος αλλά ένα ουσιαστικό μέρος του σχεδιασμού ή προετοιμασίας τους λαμβάνει χώρα σε άλλο κράτος, ή τελούνται εξ ολοκλήρου σε ένα κράτος αλλά από κύκλωμα οργανωμένου εγκλήματος που δραστηριοποιείται σε άλλο κράτος, ή τελούνται σε ένα κράτος αλλά έχουν ουσιαστικές επιπτώσεις σε άλλο κράτος. Περιέχει διατάξεις ουσιαστικού ποινικού δικαίου, ποινικής δικονομίας και διατάξεις που αφορούν στη δικαστική συνδρομή και άλλες μορφές διεθνούς συνεργασίας.

Η Ελλάδα κύρωσε τη Σύμβαση κατά του Διεθνικού Οργανωμένου Εγκλήματος και τα τρία Πρωτόκολλα που προσαρτήθηκαν σε αυτήν με τον Ν. 3875/2010. Το Πρωτόκολλο του ΟΗΕ κατά της εμπορίας ανθρώπων έχει χαρακτηριστεί ως η σημαντικότερη διεθνής συμφωνία για το ζήτημα αυτό. Σύμφωνα με έκθεση που δημοσιεύθηκε το 2009, τα τελευταία χρόνια ο αριθμός των κρατών-μελών που εφαρμόζουν σοβαρά το Πρωτόκολλο έχει διπλασιαστεί. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη πολλές χώρες, κυρίως στην Αφρική, που δε διαθέτουν τα απαραίτητα νομικά μέσα για να το εφαρμόσουν.

Γεγονός είναι πάντως πως το Πρωτόκολλο του Παλέρμο χάραξε τις βασικές κατευθύνσεις που πρέπει να ακολουθήσουν οι επί μέρους εθνικές νομοθεσίες για την καταπολέμηση του φαινομένου και δίνει μεγάλη έμφαση στη δίωξη των δραστών. Θεσμοθετείται η υποχρέωση των κρατών να ποινικοποιήσουν την εμπορία ανθρώπων και με την οριοθέτηση της αντικειμενικής και υποκειμενικής υπόστασης του αδικήματος της εμπορίας ανθρώπων στο άρθρο 3, τα συμβαλλόμενα κράτη δεσμεύονται να προσαρμόσουν ανάλογα τις σχετικές διατάξεις του εθνικού ποινικού δικαίου τους.

ii. H Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη δράση ενάντια στην εμπορία ανθρώπων

Η Σύμβαση που υπεγράφη το 2005 στη Βαρσοβία και που υιοθέτησε το Συμβούλιο της Ευρώπης στο πλαίσιο αντιμετώπισης της εμπορίας ανθρώπων είναι ένα ανθρωποκεντρικό κείμενο που λειτουργεί συμπληρωματικά στο Πρόσθετο Πρωτόκολλο του Παλέρμο, το οποίο συμπληρώνει τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών κατά του διεθνικού οργανωμένου εγκλήματος και στοχεύει στη βελτίωση της προστασίας που παρέχεται από αυτό και στην ανάπτυξη των κριτηρίων που περιέχονται σε αυτήν.

Στο προοίμιο της Σύμβασης ορίζεται ότι η εμπορία ανθρώπων συνιστά παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Στο άρθρο 1 της Σύμβασης ορίζονται οι στόχοι αυτής, οι οποίοι είναι οι εξής: α) να εμποδίσει και να καταπολεμήσει την εμπορία ανθρώπων, εγγυώμενη την ισότητα των φύλων, β) να προστατεύει τα ανθρώπινα δικαιώματα των θυμάτων εμπορίας, να σχεδιάζει ένα λεπτομερές πλαίσιο για την προστασία και βοήθεια των θυμάτων και μαρτύρων εγγυώμενη την ισότητα των φύλων καθώς και να διασφαλίζει την αποτελεσματική έρευνα και δίωξη, γ) να προωθεί τη διεθνή συνεργασία στη δράση κατά της εμπορίας ανθρώπων.

Στο άρθρο 2 της Σύμβασης ορίζεται ότι αυτή αφορά σε όλες τις μορφές εμπορίας ανθρώπων, ανεξάρτητα από τη σύνδεση τους ή μη με το οργανωμένο έγκλημα. Επιπλέον, εφαρμόζεται αυτή και στο εσωτερικό των κρατών μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης για υποθέσεις εμπορίας ανθρώπων που λαμβάνουν χώρα σε εθνικό επίπεδο, εντός των συνόρων του κράτους, σε αντίθεση με το Πρωτόκολλο του Παλέρμο που εφαρμόζεται μόνο σε υποθέσεις με διασυνοριακό χαρακτήρα.

Στο άρθρο 3 εισάγεται η αρχή της μη διάκρισης των θυμάτων σε οποιαδήποτε βάση όπως φύλο, φυλή, χρώμα, γλώσσα, θρησκεία, πολιτικό ή άλλο φρόνημα, εθνική ή κοινωνική καταγωγή, σύνδεση με εθνική μειονότητα, περιουσία, γέννηση ή άλλο καθεστώς.

Στο άρθρο 4 υιοθετείται ο ίδιος ορισμός με εκείνον του Πρωτοκόλλου του Παλέρμο για την εμπορία ανθρώπων.

Σημαντικό είναι και το άρθρο 12 της Σύμβασης για τη βοήθεια προς τα θύματα. Τέτοια βοήθεια περιλαμβάνει τουλάχιστον: α) βιοτικό επίπεδο ικανό να διασφαλίσει την ύπαρξη τους, μέσω τέτοιων μέτρων όπως: κατάλληλη και ασφαλής διαμονή, ψυ-

χολογική και υλική βοήθεια, β) πρόσβαση σε επείγουσα ιατρική περίθαλψη, γ) υπηρεσίες μετάφρασης και διερμηνείας, όπου κρίνεται σκόπιμο, δ) συμβουλή και πληροφόρηση, ειδικά όσον αφορά τα νόμιμα δικαιώματα τους και τις υπηρεσίες που είναι διαθέσιμες σ’ αυτά, σε γλώσσα κατανοητή σ’ αυτά, ε) βοήθεια για να διευκολύνει τα δικαιώματα και τα συμφέροντα τους να υποβληθούν και να εξεταστούν σε κατάλληλα στάδια ποινικών διαδικασιών εναντίον των δραστών, στ) πρόσβαση στην εκπαίδευση παιδιών. Σημαντική είναι και η πρόβλεψη της παρ. 6 του άρθρου 12, που δεν εξαρτά την παροχή βοήθειας στα θύματα από τη διάθεση τους να καταθέσουν ως μάρτυρες.

Στο 4ο κεφάλαιο υπάρχουν προβλέψεις για θέματα ουσιαστικού ποινικού δικαίου και συγκεκριμένα στα άρθρα 18-26 της Σύμβασης, στα οποία υπάρχει η πρόβλεψη για την ποινικοποίηση της εμπορίας ανθρώπων, της χρήσης υπηρεσιών του θύματος, των πράξεων που σχετίζονται με ταξιδιωτικά έγγραφα ή έγγραφα ταυτότητας, της συμμετοχής και απόπειρας τέλεσης των πράξεων των άρθρων 18 και 20 της Σύμβασης. Περαιτέρω προβλέπεται η εταιρική ευθύνη, προβλέπονται κυρώσεις και μέτρα, ενώ προβλέπεται και η λήψη υπόψη προηγούμενων καταδικών για αδικήματα που προβλέπονται από τη Σύμβαση αυτή. Στο άρθρο 26 προβλέπεται η μη επιβολή ποινών σε θύματα για την ανάμειξη τους σε παράνομες δραστηριότητες, στην έκταση που έχουν εξαναγκαστεί να το πράξουν.

Στο 5ο κεφάλαιο υπάρχουν προβλέψεις ποινικού δικονομικού δικαίου ενώ το 6ο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στη διεθνή συνεργασία και συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών. Στο 7ο κεφάλαιο προβλέπεται μηχανισμός παρακολούθησης, η ομάδα εμπειρογνωμόνων για τη δράση κατά της εμπορίας ανθρώπων (“GRETA”), η οποία παρακολουθεί την εφαρμογή της Σύμβασης από τα Μέρη, όπως θα δούμε κατωτέρω.

Η Ελλάδα κύρωσε τη Σύμβαση αυτή με τον Ν. 4216/2013.

iii. Ο ρόλος του Συμβουλίου της Ευρώπης στην καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων: η GRETA

Η GRETA (Group of Experts on Action Against Trafficking in Human Beings), δηλαδή η ομάδα εμπειρογνωμόνων για τη δράση κατά της εμπορίας ανθρώπων, είναι υπεύθυνη για την παρακολούθηση της εφαρμογής της σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη δράση κατά της εμπορίας ανθρώπων από τα μέρη. Η GRETA συνεδριάζει σε ολομέλεια τρεις φορές το χρόνο και πραγματοποιεί επισκέψεις, συντάσσει και δημοσιεύει εκθέσεις χωρών που αξιολογούν τα νομοθετικά και άλλα μέτρα που έχουν ληφθεί από τα μέρη για να εφαρμόσουν τις διατάξεις της Σύμβασης. Επιπλέον, η GRETA δημοσιεύει τακτικά γενικές εκθέσεις για τις δραστηριότητές της.