ΣΥΝΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΚΑΙ ΒΕΛΤΙΣΤΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ ΤΟΥ ΤΕΚΝΟΥ

Υπό το φως του Ν 4800/2021

Συνδυάστε Βιβλίο (έντυπο) + e-book και κερδίστε 10€
Δωρεάν μεταφορικά σε όλη την Ελλάδα για αγορές άνω των 30€
credit-card

Πληρώστε σε έως άτοκες δόσεις των /μήνα με πιστωτική κάρτα.

Σε απόθεμα

Τιμή: 24,00 €

* Απαιτούμενα πεδία

Κωδικός Προϊόντος: 18570
Βαλμαντώνης I.
  • Έκδοση: 2022
  • Σχήμα: 17x24
  • Βιβλιοδεσία: Εύκαμπτη
  • Σελίδες: 272
  • ISBN: 978-960--654-641-9
Αποκτήστε τη συνδυαστική προσφορά

Το βιβλίο Συνεπιμέλεια και βέλτιστο συμφέρον του τέκνου» πραγματεύεται τις μεταρρυθμίσεις που επέφερε στο Οικογενειακό Δίκαιο ο Ν 4800/2021 και συγκεκριμένα τις σημαντικές αλλαγές στην ανατροφή και φροντίδα των ανήλικων τέκνων.

Πρόκειται για ένα σύγχρονο νομικό πλαίσιο, που επιβάλλεται από τις διεθνείς συνθήκες και την ΕΣΔΑ, το οποίο διέπεται από:

• το νόμιμο σύστημα της από κοινού άσκησης της γονικής μέριμνας

• την αρχή της ισότητας των γονέων στις ευθύνες και τα δικαιώματα έναντι του τέκνου

• την υποχρέωση του γονέα που διαμένει με το παιδί να ενισχύει τη σχέση του με τον άλλο γονέα και τους συγγενείς του

• την αυτονομία της ιδιωτικής βούλησης

• την προαγωγή της διαμεσολάβησης και τον επικουρικό ρόλο του δικαστηρίου.

Αντικείμενο της μονογραφίας αποτελεί, όχι μόνο η παρουσίαση και ανάλυση των διατάξεων του οικογενειακού δικαίου που θεσπίστηκαν με τον Ν 4800/2021, αλλά κυρίως η ορθή πρακτική τους εφαρμογή με γνώμονα το βέλτιστο συμφέρον του τέκνου. Στο πλαίσιο αυτό παρουσιάζονται:

• ζητήματα γονικής μέριμνας και συναπόφασης των γονέων

• η διαμονή του τέκνου και η εναλλασσόμενη κατοικία

• το δικαίωμα επικοινωνίας και το σύνδρομο γονικής αποξένωσης

• η ενδοοικογενειακή βία

• η προσωρινή ρύθμιση των οικογενειακών σχέσεων

• η οικογενειακή διαμεσολάβηση και η γνώμη του τέκνου

• οι καλές πρακτικές μέσα από νομολογιακά παραδείγματα σε αλλοδαπές χώρες, που εφαρμόζουν το νομικό καθεστώς της από κοινού άσκησης της γονικής μέριμνας.

Το έργο απευθύνεται ιδίως σε δικηγόρους και δικαστές, φοιτητές νομικών σχολών, αλλά και σε οποιονδήποτε άλλον (ειδικούς ψυχικής υγείας, εκπαιδευτικούς, διαμεσολαβητές) επιθυμεί να ενημερωθεί για τις νέες διατάξεις του οικογενειακού δικαίου που αφορούν τις σχέσεις γονέων και τέκνων.

Πρόλογος.............................................................................................................................IX

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Τα τρία οικογενειακά συστήματα

Α. Η πατρική εξουσία..............................................................................................................1

Β. Ο Ν 1329/1983....................................................................................................................4

Γ. Η επικράτηση της αποκλειστικής επιμέλειας........................................................................5

Δ. Η πορεία προς το Ν 4800/2021...........................................................................................8

^ΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Ο Ν 4800/2021

A. Σκοπός του Ν 4800/2021..................................................................................................13

Β. Αντικείμενο του Ν 4800/2021...........................................................................................16

Γ. Μεταβατικές διατάξεις......................................................................................................20

^ΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ Γονική μέριμνα

Α. Η νομική φύση και το περιεχόμενο της γονικής μέριμνας.................................................25

Β. Κριτήρια για την ανάθεση της γονικής μέριμνας...............................................................30

Γ. Καλλιέργεια κλίματος συνεργασίας...................................................................................38

Δ. Η από κοινού και εξίσου άσκηση της γονικής μέριμνας...................................................41

Ε. Παρέκκλιση από την από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας........................................46

ΣΤ. Τέκνα χωρίς γάμο των γονέων τους.................................................................................53

Ζ. Συνέπειες κακής άσκησης της γονικής μέριμνας................................................................56

^ΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

Επιμέλεια του παιδιού......................................................................................................69

^ΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ

Συναπόφαση των γονέων...............................................................................................79

XI

Περιεχόμενα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ

Εναλλασσόμενη κατοικία.................................................................................................87

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ

Διαμονή του τέκνου

Α. Κατοικία ανηλίκου............................................................................................................97

Β. Μεταβολή του τόπου διαμονής.........................................................................................98

^ΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ

Επικοινωνία

Α. Δικαίωμα επικοινωνίας..................................................................................................105

Β. Σύνδρομο γονικής αποξένωσης......................................................................................121

Γ. Διεπιστημονικές έρευνες.................................................................................................126

Δ. Επικοινωνία σε περίοδο πανδημίας................................................................................129

^ΦΑΛΑΙΟ ΕΝΑΤΟ

Ενδοοικογενειακή βία

Α. Ενδοοικογενειακή βία με θύμα τον έτερο σύζυγο...........................................................133

Β. Ενδοοικογενειακή βία με θύμα το τέκνο.........................................................................136

^ΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ

Προσωρινή ρύθμιση οικογενειακών σχέσεων

Α. Εισαγωγικές παρατηρήσεις.............................................................................................141

Β. Παραχώρηση της χρήσης οικογενειακής στέγης.............................................................142

Γ. Μετοίκηση.......................................................................................................................148

Δ. Κατανομή των κινητών...................................................................................................149

^ΦΑΛΑΙΟ ΕΝΔΕΚΑΤΟ

Ειδικά δικονομικά ζητήματα

Α. Σώρευση αγωγών..........................................................................................................153

B. Συμβιβαστική επίλυση της διαφοράς..............................................................................154

Γ. Διαμεσολάβηση...............................................................................................................157

Δ. Γνώμη τέκνου.................................................................................................................160

Ε. Αποδεικτικές αποκλίσεις.................................................................................................164

1

 

KΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Τα τρία οικογενειακά συστήματα

Α. Η πατρική εξουσία

Στην ελληνική έννομη τάξη διακρίνονται τρία αλληλοδιάδοχα οικογενειακά συστήματα: Πρώτον, το Παραδοσιακό σύστημα, που ίσχυε στη χώρα μας μέχρι την εισαγωγή του Ν 1329/1983, δεύτερον, το Φιλελεύθερο σύστημα, που επιβλήθηκε στην πράξη μετά την ισχύ του Ν 1329/1983 και τρίτον, ένα σύγχρονο, που επιβάλλεται από τις διεθνείς συνθήκες και την ΕΣΔΑ και αναδύεται με το Ν 4800/2021, το οποίο διέπεται από το νόμιμο σύστημα της από κοινού άσκησης της γονικής μέριμνας, την αρχή της ισότητας των γονέων στις ευθύνες και τα δικαιώματα έναντι του τέκνου, την υποχρέωση του γονέα που διαμένει με το τέκνο να ενισχύσει τη σχέση του με τον άλλο γονέα και τους συγγενείς του, την αυτονομία της ιδιωτικής βούλησης, την προαγωγή της διαμεσολάβησης και τον επικουρικό ρόλο του δικαστηρίου[1].

Το αρχαϊκό ρωμαϊκό δίκαιο θεωρούσε τα παιδιά πράγματα (res), που ανήκαν, όπως τα ζώα και τα κτήματα, στον πατέρα, στον οποίο ανήκε η πατρική εξουσία (patria potestas). Δεν τα αντιμετώπιζε ως πρόσωπα, αλλά ως αντικείμενα ιδιοκτησίας. Ο πατέρας είχε απόλυτη και πλήρη εξουσία επί των υπαγομένων σε αυτόν προσώπων, έχοντας μάλιστα το δικαίωμα ζωής και θανάτου καθώς και πωλήσεως αυτών[2]. Η πατρική εξουσία, συνιστούσε μόνο δικαίωμα, χωρίς μάλιστα η πολιτεία να έχει κάποια εποπτεία.

Στο ελληνικό δίκαιο, οι παλιές διατάξεις που ρύθμιζαν τις σχέσεις γονέων και τέκνων διαπνέονταν από την αρχή της νομικής υπεροχής του πατέρα και τη δυσπιστία προς τη μητέρα[3]. Η οικογένεια ήταν ένας θεσμός καθαρά πατριαρχικός[4]. Οι ρόλοι των δυο συζύγων ήταν νομοθετικά προκαθορισμένοι σε άνιση και ανδροκρατική βάση, όπου η γυναίκα ήταν αποκλειστικά αφιερωμένη στην εκτέλεση των οικιακών εργασιών. Χαρακτηριστική ρύθ

2

μιση του παλαιού οικογενειακού δικαίου ήταν η διάταξη του άρθρου 1387 ΑΚ, που όριζε ότι ο ανήρ ήταν η κεφαλή της οικογενείας και αποφασίζει περί παντός ό,τι αφορά το συζυγικό βίο και εκείνη του άρθρου 1389 ΑΚ, που ανέθετε την εκτέλεση των οικιακών εργασιών αποκλειστικά στη γυναίκα[5]. Ο άνδρας λοιπόν ήταν η κεφαλή της οικογενείας, η γυναίκα προοριζόταν να διοικεί τα του οίκου.

Χαρακτηριστικά γνωρίσματα του παραδοσιακού συστήματος αποτελούσαν η θρησκευτική και συντηρητική ιδεολογικοποίηση του θεσμού του γάμου και της οικογένειας, η διατήρηση του γάμου ανεξάρτητα από την ευτυχία των συζύγων και η προστασία της σχέσης του αναίτιου συζύγου με το παιδί του. Θρησκευτικά και ηθικά πρότυπα ήθελαν τις οικογενειακές σχέσεις βασισμένες στην εξουσία, την υποταγή και το καθήκον[6]. Την κοινωνική και οικονομική αυτή ανισότητα εξέφραζε και η υποβολή των τέκνων στην πατρική εξουσία, που σήμαινε την κυριαρχία του πατέρα πάνω στο παιδί, που ασκούνταν προς το συμφέρον του πατέρα και όχι του τέκνου[7]. Ο εγκλωβισμός των γυναικών και των ανδρών σε παραδοσιακούς ρόλους, περιόριζε την προσωπική, εκπαιδευτική και επαγγελματική τους ανάπτυξη και τις ευκαιρίες που τους παρουσιάζονται στη ζωή.

Πατρική εξουσία αποτελούσε η αναγνωριζόμενη από το νόμο εξουσία του πατέρα που ασκείται στο ανήλικο τέκνο, για λόγους προστασίας του προσώπου και των συμφερόντων του. Σύμφωνα με το παλαιό άρθρο 1501 ΑΚ η πατρική εξουσία περιλαμβάνει το δικαίωμα και καθήκον του πατέρα: α) να επιμελείται του προσώπου του τέκνου, ήτοι να επιχειρεί κάθε πράξη που αφορά το πρόσωπό του ή την προσωπική του κατάσταση και β) να διοικεί την περιουσία του[8]. Παρεπόμενο δικαίωμα του πατέρα συνιστά η αντιπροσώπευση του τέκνου σε κάθε δικαιοπραξία που αφορά το πρόσωπο του τέκνου, την προσωπική του κατάσταση και τη διοίκηση της περιουσίας του. Επιπλέον η πατρική εξουσία, περιέχει το δικαίωμα επικοινωνίας του τέκνου (παλαιό άρθρο 1504 ΑΚ) καθώς και το δικαίωμα επικαρπίας επί της περιουσίας αυτού (παλαιό άρθρο 1517 ΑΚ).

Η πατρική εξουσία ανήκε κατά πρώτον λόγο στον πατέρα, εάν δε αυτός αδυνατούσε να ασκήσει αυτή αναπληρωνόταν από τη μητέρα, η οποία μπορούσε να ζητήσει από το δικαστήριο την παύση της άσκησης της πατρικής εξουσίας (παλαιό άρθρο 1502§2 ΑΚ). Μόνο σε περίπτωση έκπτωσης του πατέρα από την πατρική εξουσία ή θανάτου ή έκπτωσής του, διοριζόταν η μητέρα επίτροπος του παιδιού (παλαιό άρθρο 1590 ΑΚ), οπότε ο σύζυγός της μπορούσε να της διορίσει σύμβουλο (παλαιό άρθρο 1591 ΑΚ).

3

Η επιμέλεια του προσώπου του τέκνου περιελάμβανε ιδίως την ανατροφή, επίβλεψη και εκπαίδευσή του, τον προσδιορισμό της κατοικίας του και τη λήψη των σωφρονιστικών μέτρων (παλαιό άρθρο 1502§1 ΑΚ). Μετά τη λύση της έγγαμης συμβίωσης, το δικαστήριο ανέθετε κατά τις διατάξεις του παλαιού άρθρου 1503 ΑΚ την επιμέλεια των παιδιών στον αναίτιο του διαζυγίου σύζυγο. Ο νομοθέτης θεωρούσε ότι ο υπαίτιος του διαζυγίου ήταν λιγότερο κατάλληλος για να έχει την επιμέλεια των τέκνων, εκφράζοντας την προτίμησή του στον αναίτιο σύζυγο[9]. Επί συνυπαιτιότητας των συζύγων η επιμέλεια των τέκνων κάτω των 10 ετών ανήκε στη μητέρα. Σε περίπτωση τέκνων άνω των 10 ετών γινόταν διαχωρισμός ανάλογα με το φύλο των παιδιών και ανέθετε την επιμέλεια των αγοριών στον πατέρα και των κοριτσιών στη μητέρα[10]. Η ρύθμιση αυτή δεν ήταν περιοριστική, καθόσον το δικαστήριο είχε τη δυνατότητα να αναθέσει την επιμέλεια και ανατροφή στη μητέρα, ακόμη και αν ήταν υπαίτια του διαζυγίου, λόγω της νηπιακής ηλικίας του. Εάν η μητέρα δεν υπήρξε καλή ως σύζυγος, δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη, ότι και ως μητέρα θα είναι εξίσου κακή και ακατάλληλη προς ανατροφή του τέκνου της, εκτός αν πρόκειται για εντελώς ανήθικη και ψυχικά διεφθαρμένη γυναίκα[11]. Αντίστροφα, μπορούσε να αναθέσει την ανατροφή του παιδιού στον πατέρα, καίτοι υπαίτιο του διαζυγίου, σε περίπτωση ασθενείας της μητέρας[12]. Εναπόκειται λοιπόν στη διακριτική ευχέρεια του δικαστηρίου να ρυθμίσει με διαφορετικό τρόπο την ανατροφή του τέκνου, εάν αυτό επιβαλλόταν από το συμφέρον του[13]. Κρίσιμα κριτήρια για την εξειδίκευση του συμφέροντος του τέκνου[14] αποτελούσαν η ηλικία, το φύλο και η κατάσταση της υγείας του παιδιού, η ηθική υπόσταση και το περιβάλλον έκαστου γονέα.

Τρία λοιπόν ήταν τα διαδοχικά κριτήρια με βάση το άρθρο 1503 ΑΚ. Πρώτον, η υπαιτιότητα των συζύγων στο διαζύγιο. Δεύτερον, το φύλο και η ηλικία του τέκνου, σε περιπτώσεις κοινής υπαιτιότητας για το διαζύγιο. Και τρίτο (ως επικουρικό κριτήριο), το συμφέρον του τέκνου, με το οποίο ο δικαστής μπορεί να αποκλίνει από τα δυο πρώτα κριτήρια[15]. Με

4

την υιοθέτηση από το νομοθέτη των ως άνω λεπτομερών κριτηρίων, υπήρξε μια δέσμευση από πλευράς του δικαστή σε συγκεκριμένες επιλογές[16].

Β. Ο Ν 1329/1983

Μετά την εισαγωγή του Αστικού Κώδικα που θεσπίστηκε το έτος 1940, το δίκαιο των σχέσεων γονέων και τέκνων μεταρρυθμίστηκε ουσιαστικά μόλις μια φορά. Με το Ν 1329/1983 έγινε τομή στο οικογενειακό δίκαιο, το οποίο επέφερε πολλές προοδευτικές αλλαγές, σε εναρμόνιση προς τις θεμελιώδεις αρχές της ισότητας των δυο φύλων (4§2 Συντ.) και της προστασίας του συμφέροντος του παιδιού (21§1 Συντ.). Τέθηκαν στο περιθώριο αρκετοί αναχρονιστικοί θεσμοί όπως η διάταξη για το αρχηγικό δικαίωμα του άνδρα, η προίκα, η πατρική εξουσία, ενώ φιλελευθεροποιήθηκε το δίκαιο του διαζυγίου. Βασικό χαρακτηριστικό του ήταν ο φιλελεύθερος και φεμινιστικός του χαρακτήρας. Ο Ν 1329/1983 θεωρήθηκε κατάκτηση του γυναικείου κινήματος, διότι διαμορφώθηκε με βάση γυναικεία καταρχήν αιτήματα[17]. Πρόεδρος της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής υπήρξε ο Αρ. Μάνεσης και μέλη της οι διαπρεπείς καθηγητές A. Μαραγκοπούλου, I. Δεληγιάννης, Γ. Κασιμάτης, Γ. Κουμάντος, Γ. Παπαδημητρίου, N. Παπαντωνίου, M. Σταθόπουλος, ενώ συμμετείχαν και επτά γυναίκες δικηγόροι και εκπρόσωποι των γυναικείων οργανώσεων στη χώρα μας[18].

Με τις μεταρρυθμίσεις που επέφερε ο Ν 1329/1983 καταλύθηκε η παντοδυναμία του συζύγου και πατέρα και χαλάρωσαν οι εξουσιαστικές σχέσεις[19]. Η πατρική εξουσία ως αποκλειστικό και κυριαρχικό δικαίωμα του πατέρα αφέντη αντικαθίσταται από τη γονική μέριμνα, που υποδηλώνει την άσκηση του δικαιώματος των γονέων προς το συμφέρον των τέκνων τους. Η αντικατάσταση αυτή κρίθηκε αναγκαία και σκόπιμη για να μη δίνεται η εντύπωση ότι ο νομοθέτης παρέχει στους γονείς κυριαρχική εξουσία λήψης αποφάσεων για τα τέκνα κατά τη δική τους γνώμη[20].

Το ενδέκατο κεφάλαιο του Ελληνικού Αστικού Κώδικα (παλιά άρθρα 1493 έως 1529) αντικαταστάθηκε από το άρθρο 17 Ν 1329/83, το οποίο περιλαμβάνει τα άρθρα 1505 έως 1541 ΑΚ. Η πατρική εξουσία των παλιών άρθρων 1501 και 1517 ΑΚ που περιλάμβανε την επιμέλεια, την εκπροσώπηση του παιδιού, τη διοίκηση και επικαρπία της περιουσίας του, αντικαταστάθηκε

5

από τα άρθρα 1510 και 1518 ΑΚ περί γονικής μέριμνας και επιμέλειας. Η γονική μέριμνα περιλαμβάνει τη συλλογική εποπτεία του ανηλίκου και από τους δύο γονείς, ενόψει της θεσμοθέτησης της αρχής της ισότητας των δύο φύλων, συνεπώς, και των δύο συζύγων[21]. Συνιστά καθήκον και υποχρέωση των γονέων η οποία ασκείται πλέον και από τους δύο γονείς με γνώμονα στην προστασία του συμφέροντος των παιδιών.

Το συμφέρον του παιδιού παρέμεινε το μοναδικό βασικό κριτήριο για την ανάθεση της γονικής μέριμνας σε περίπτωση διαζυγίου ή διακοπής της έγγαμης συμβίωσης, καθόσον τα δυο πρώτα κριτήρια του παλαιού άρθρου 1503 ΑΚ (υπαιτιότητα συζύγων για το διαζύγιο, φύλο και ηλικία του τέκνου) καταργήθηκαν. Έτσι η κατανομή της άσκησης της γονικής μέριμνας εναπόκειται στη διακριτική ευχέρεια του δικαστή, χωρίς καμία καθοδήγηση από το νομοθέτη. Το φιλελεύθερο οικογενειακό σύστημα, με την απερίφραστη διατύπωση στο άρθρο 1513 ΑΚ, που ορίζει ως πρώτη δυνατότητα ότι «η άσκηση της γονικής μέριμνας μπορεί να ανατεθεί στον έναν από τους γονείς», προσανατολίζεται προς το σύστημα της μονογονεϊκής επιμέλειας[22]. Η εφαρμογή της νομοθεσίας και των αρχών της μεταφράζεται από τη νομολογία σε καθαρή προτίμηση της μητέρας στην άσκηση της αποκλειστικής επιμέλειας των τέκνων. Ανακύπτει νέα ανισότητα πλέον σε βάρος των πατέρων, οι οποίοι διατηρούν ελάχιστα δικαιώματα. Η ανάθεση της γονικής μέριμνας εξαρτάται από μια αόριστη και απροσδιόριστη έννοια όπως αυτή του συμφέροντος του τέκνου, χωρίς να χορηγεί εργαλεία ο νομοθέτης για την εξειδίκευσή της. Το νομικό σύστημα ασκεί ψυχολογική πίεση στους γονείς που χωρίζουν και επηρεάζει τις επιλογές τους με τη μογονεϊκή τάση του.

Ο Ν 1329/1983, αν και δημιούργησε ένα προοδευτικό για την εποχή του μοντέλο οικογένειας μακριά από τις πατριαρχικές αντιλήψεις του παρελθόντος, ήταν προφανές ότι δεν μπορούσε να ανταποκριθεί πλέον στις σημερινές συνθήκες[23]. Αντίθετα στον ευρωπαϊκό χώρο, η νομοθετική μεταρρύθμιση στις μορφές γονικής ευθύνης είναι συνεχής, με σκοπό τη βελτίωση και τον εκσυγχρονισμό των υπαρχόντων συστημάτων[24].

Γ. Η επικράτηση της αποκλειστικής επιμέλειας

Σύμφωνα, με το προϊσχύον με το Ν 1329/1983 νομικό πλαίσιο, σε περίπτωση διαζυγίου ή ακύρωσης του γάμου ή διακοπής της συμβίωσης, οι επιλογές του δικαστηρίου για την ανάθεση της άσκησης της γονικής μέριμνας (εκπροσώπηση, διαχείριση και επιμέλεια) των τέκνων γεννημένων σε γάμο είναι οι ακόλουθες τέσσερις: α) να αναθέσει την άσκηση της

6

γονικής μέριμνας σε ένα από τους γονείς, β) να αναθέσει την άσκηση της γονικής μέριμνας και στους δυο γονείς από κοινού, γ) να κατανείμει λειτουργικά ή χρονικά την άσκηση της γονικής μέριμνας μεταξύ των γονέων και δ) να την αναθέσει σε τρίτον (άρθρο 1513§1εδ. 2 και 3 ΑΚ σε συνδυασμό με το άρθρο 1514 ΑΚ)[25]. Αναφορικά με τα τέκνα που γεννήθηκαν εκτός γάμου, παραμένουν στην αποκλειστική γονική μέριμνα της μητέρας τους, ενώ ο πατέρας σε περίπτωση αναγνώρισης γίνεται και αυτός φορέας της γονικής μέριμνας, την οποία όμως ασκεί υπό προϋποθέσεις, καθόσον αναγνωρίζεται σε αυτόν ένα ρόλος αναπληρωματικός, εξαρτώμενος ιδίως από τη συναίνεση της μητέρας (1515 ΑΚ)[26].

Στη δικαστηριακή πράξη, ως επί το πλείστον, σε περίπτωση διάστασης ή διαζυγίου, διατηρείται κοινή η γονική μέριμνα, ενώ η επιμέλεια (ανατροφή, μόρφωση, επίβλεψη, εκπαίδευση, επιλογή του τόπου διαμονής), ανατίθεται αποκλειστικά στον ένα από τους δυο γονείς, και κατά κανόνα στη μητέρα[27]. Η κοινή επιμέλεια των τέκνων, που αποτέλεσε καινοτομία του Ν 1329/1983, ήταν εφικτή μόνο εάν συμφωνηθεί από τους δυο γονείς, οι οποίοι πρέπει να έχουν καθορίσει και τον τόπο διαμονής του παιδιού. Με τη ρύθμιση αυτή αποκλείει ο νομοθέτης εκ των προτέρων αρκετές περιπτώσεις. Στην πράξη, τέτοια συμφωνία δεν υφίσταται, παρά μόνο σε περιπτώσεις συναινετικών διαζυγίων. Συνεπώς, αρκεί να διαφωνήσει ο γονέας που προσδοκά την αποκλειστική ανάθεση της επιμέλειας στον εαυτό του, ώστε να εκλείψει η δυνατότητα αυτή από τις επιλογές του δικαστή[28]. Η συντήρηση της αντιδικίας συνιστά αποτελεσματική τακτική για τη διάσπαση της κοινής επιμέλειας και τον αποκλεισμό του ενός γονέα από τη φροντίδα του τέκνου. Η ανάθεση της επιμέλειας του παιδιού απονέμεται περίπου ως έπαθλο[29] στον έναν από τους δύο γονείς. Οι δικαστικές αποφάσεις που αναθέτουν το σύνολο της γονικής μέριμνας (συμπεριλαμβανομένης και της επιμέλειας) και στους δυο γονείς ή που προβαίνουν σε χρονική ή λειτουργική κατανομή της γονικής μέριμνας μεταξύ των δυο γονέων αποτελούν την εξαίρεση[30]. Η οξεία αντιδικία των γονέων είναι εμφανής ιδίως κατά την εκδίκαση των προσωρινών διαταγών και ασφαλιστικών μέτρων, που η απογοήτευση και οι πικρίες των γονέων είναι νωπές.

7

Επικράτησε συνεπώς στην ελληνική έννομη τάξη, το μοντέλο της αποκλειστικής ή μονογονεϊκής επιμέλειας (sole custody). Με το φιλελεύθερο σύστημα, ο έχων την αποκλειστική επιμέλεια γονέας λαμβάνει όλες τις αποφάσεις για την ανατροφή και εκπαίδευση των ανηλίκων τέκνων, ενώ ο άλλος γονέας διατηρεί το δικαίωμα επικοινωνίας με τα παιδιά και υποχρεώνεται στην καταβολή διατροφής. Προκύπτει λοιπόν μια ασύμμετρη συμμετοχή των γονέων στην ανατροφή και στην επαφή τους με το παιδί. Το σύστημα αυτό, εξασφαλίζει σε έναν από τους γονείς μεγαλύτερα προνόμια στη ζωή του τέκνου, καταλείποντας στον άλλο δευτερεύοντα ρόλο, ο οποίος περιορίζεται συχνά σε τυπική παρουσία, με αντίστοιχη βλάβη του ανηλίκου[31]. Επισημαίνεται το φαινόμενο των πανομοιότυπων φωτογραφικών αποφάσεων – καρμπόν που αφορούν την επιμέλεια και την επικοινωνία[32]. Συμφέρον του τέκνου είναι αυτό με βάση το οποίο ανατίθεται αποκλειστικά η επιμέλεια στον έναν γονιό, και κατά κανόνα στη μητέρα με την οποία διαμένει (maternal residence). Ακόμα και οι μπαμπάδες, που αρχικά δείχνουν μεγάλο ενδιαφέρον, σταδιακά περιπίπτουν σε μία κατάσταση αδιαφορίας. Η ρύθμιση της επικοινωνίας του δικαιούχου γονέα με το τέκνο παγιώνεται σε δυο Σαββατοκύριακα μηνιαίως, λίγες ώρες για μια ή δυο καθημερινές κάθε εβδομάδα, επτά ημέρες κάθε Χριστούγεννα και Πάσχα και δεκαπέντε-είκοσι ημέρες τα καλοκαίρια.

Η διαδικασία στο δικαστήριο είναι συχνά στερεότυπη και διεκπεραιωτική, ενώ συνιστά πεδίο για την εκδήλωση ανταγωνιστικής και εγωιστικής διάθεσης του ενός γονέα απέναντι στον άλλον[33]. Σε αυτό συμβάλλει η έλλειψη τήρησης της προδικασίας, όπως της υποχρεωτικής κοινωνικής έρευνας και της υποχρεωτικής απόπειρας συμβιβασμού. Καθήκον του δικαστή είναι να εξακριβώσει τον πιο κατάλληλο γονέα[34], το οποίο συμβάλλει στην όξυνση των οικογενειακών αντιδικιών, με ελάχιστα περιθώρια για συναινετική επίλυση της διαφοράς. Διεξάγεται έτσι ένας δικαστικός αγώνας που δεν θέτει πρωταρχικό το συμφέρον του τέκνου, αλλά τη συκοφαντία και την εξόντωση του άλλου συζύγου[35], όπως προκύπτει από τα δικόγραφα των δικηγόρων και τα επικαλούμενα και προσκομιζόμενα αποδεικτικά στοιχεία. Έκαστος γονέας μετέρχεται κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο, προκειμένου να αποδείξει την καταλληλότητα του ίδιου και την ακαταλληλότητα του άλλου για την άσκηση της γονικής μέριμνας[36]. Δεν είναι λίγες οι φορές, που πίσω από μια αίτηση ανάθεσης επιμέλειας, υποκρύπτεται (οικονομική) διαμάχη, για το ύψος του ποσού της διατροφής, την απόσπαση

8

περιουσιακών στοιχείων ή την παραχώρηση της συζυγικής οικίας. Η κατάσταση αυτή οδηγεί στην άμετρη ποινικοποίηση των οικογενειακών υποθέσεων, ενώ δεν λείπουν και οι ψευδείς καταγγελίες για σεξουαλική κακοποίηση των ανηλίκων, που χρησιμοποιούνται ως μέσο εκβίασης κατά του αντιδίκου συζύγου[37]. Συμπερασματικά, από τη δικαστηριακή πρακτική προκύπτει ότι το προϊσχύον νομικό πλαίσιο δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στην προαγωγή του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού, ασχέτως του αν αυτό οφείλεται τελικά σε νομοθετική ανεπάρκεια ή δικαστική αβελτηρία ή σε κοινωνικούς παράγοντες[38].

Δ. Η πορεία προς το Ν 4800/2021

Η καθιέρωση της αποκλειστικής επιμέλειας ως κανόνα προεπιλογής, προσκρούει στις αρχές της ίσης μεταχείρισης των φύλων (4§2 Συντ.)[39] και της προστασίας της παιδικής ηλικίας (21§1 Συντ.), διότι έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ανάπτυξη του παιδιού, το οποίο χρειάζεται και τους δυο γονείς. Του στερεί τη δυνατότητα να συνεχίζει να απολαμβάνει τις ψυχολογικές και συναισθηματικές σταθερές, που βίωνε κατά τη συμβίωση των γονέων του, καταλείποντας το ευάλωτο σε όλες τις αρνητικές συνέπειες που επιφέρει η ανατροπή του οικογενειακού δεσμού. Συνιστά ένα τραυματικό γεγονός τόσο για το παιδί όσο και για το γονέα που τίθεται στο περιθώριο. Ενθαρρύνει τη λογική της ιδιοκτησίας και την εργαλειοποίηση του παιδιού από το γονέα που ασκεί αποκλειστικά την επιμέλεια και ωθεί συχνά σε αυταρχικές συμπεριφορές.

Τη δυσαρμονία αυτή με την αρχή της ευθύνης και των δυο γονέων για την ανατροφή του παιδιού, που καθιερώνεται από το άρθρο 18§1 της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού (γνωστή και ως σύμβαση της Νέας Υόρκης), είχε επισημάνει επανειλημμένως και ο Συνήγορος του Πολίτη, όπως στην από Απριλίου 2012 έκθεσή του προς την Επιτροπή των Δικαιωμάτων του Παιδιού του ΟΗΕ[40]. Αποσκοπώντας στην προαγωγή των δικαιωμάτων

9

του παιδιού, διατυπώνει προτάσεις για νομοθετικές μεταρρυθμίσεις και ήταν από τους πρώτους που εισηγήθηκαν την καθιέρωση του γενικού κανόνα διατήρησης της άσκησης της γονικής μέριμνας από κοινού και στους δυο γονείς στο σύνολό της (συμπεριλαμβανομένης και της επιμέλειας) σε περιπτώσεις διαζυγίου, ενώ μόνο κατόπιν δικαστικής απόφασης και εάν το συμφέρον του τέκνου το επιβάλλει, να μπορεί να διασπαστεί κατ’ εξαίρεση η άσκησή της και η επιμέλεια να ανατίθεται σε ένα γονέα.

Σημαντική επίδραση άσκησε και η ίδρυση των κινημάτων ιδίως διαζευγμένων μπαμπάδων[41]. Οι ομάδες αυτές επισημαίνουν ότι το δικαστικό σύστημα είναι προκατειλημμένο υπέρ των μητέρων κατά τη λήψη των δικαστικών αποφάσεων καθώς και τη ζημία που υπόκειται το παιδί από την κατάσταση αυτή. Αρκετοί ώριμοι διαζευγμένοι γονείς συνειδητοποιούν ότι, στις σημερινές συνθήκες, η ισορροπημένη διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους απαιτεί την εξασφάλιση της ενεργούς παρουσίας και της κοινής ανατροφής τους, μακριά από εγωισμούς και αντιδικίες. Για το λόγο αυτό ζητούν ένα πιο δίκαιο και ίσο μερίδιο στη φροντίδα των παιδιών τους μετά το χωρισμό και την υιοθέτηση μέτρων κατά της αποξένωσης. Αιτήματα τους αποτελούν η καθιέρωση της ισομερούς κοινής επιμέλειας καθώς και της εναλλασσόμενης κατοικίας ως κανόνα.

Βαρύνουσα επιρροή είχε η μετάδοση των παιδαγωγικών, ψυχολογικών και ιατρικών δεδομένων, σύμφωνα με τα οποία δεν προκύπτει κανένα αρνητικό αποτέλεσμα από την κοινή ανατροφή, που μοιράζεται ισομερώς μεταξύ δυο σπιτιών. Τα παιδιά που ζουν εναλλάξ και με τους δυο γονείς με ίση κατανομή του χρόνου, ανέφεραν υψηλότερα επίπεδα ικανοποίησης από τη ζωή τους σε σχέση με εκείνα που υπάγονται σε άλλη ρύθμιση για χωρισμένες οικογένειες[42]. Επιπλέον κατέδειξαν τις αρνητικές επιπτώσεις που προέρχονται από την αποκλειστική επιμέλεια, στην οποία ο χρόνος συναναστροφής του παιδιού με το γονέα

10

που δεν συγκατοικεί με το παιδί είναι κάτω του 33%[43]. Η σύγχρονη έρευνα ανατρέπει τη θεωρία περί βιοκοινωνικής υπεροχής της μητέρας στην ανατροφή των παιδιών, ως κυρίαρχης και μοναδικής και προκρίνει την ομαλοποίηση και εξισορρόπηση των σχέσεων μέσα από σύγχρονες πρακτικές, με την υποστήριξη της νομοθεσίας και τη διαμεσολάβηση των ειδικών[44]. Προς το σκοπό αυτό υποστηρίχθηκαν, τόσο η δημιουργία αποκλειστικού οικογενειακού δικαστηρίου[45], το οποίο θα λειτουργεί ως πρότυπο κέντρο ενημέρωσης, με αλληλοδιάδοχα επίπεδα επεξεργασίας της διαφοράς και η θεσμοθέτηση της υποχρεωτικής απόπειρας επίλυσης της διαφοράς μέσω εξειδικευμένης οικογενειακής διαμεσολάβησης, όσο και ο νέος τρόπος καθορισμού διατροφής, με την απευθείας ανάθεση των εξόδων και στους δυο γονείς[46]. Με αυτόν τον τρόπο διατηρείται χαμηλό το επίπεδο συγκρούσεως μεταξύ των γονέων, γεγονός που συμβάλλει στη διατήρηση της κοινής επιμέλειας και μετά τη διάσταση ή το διαζύγιο.

Η προσαρμογή προς στις σύγχρονες συνθήκες και αντιλήψεις, επιχειρήθηκε με τη εκπόνηση διάφορων σχεδίων νομοπαρασκευαστικών επιτροπών. Η πρώτη από αυτές, με πρόεδρο την καθηγήτρια Δ. Παπαδοπούλου - Κλαμαρή, με σκοπό την αναθεώρηση των ρυθμίσεων του Αστικού Κώδικα που αφορούν στην γονική μέριμνα, επιμέλεια (συνεπιμέλεια) τέκνων και γενικότερα στη ρύθμιση των σχέσεων γονέων και τέκνων, εισηγήθηκε το Δεκέμβριο του έτους 2007 τη διατήρηση της κοινής γονικής μέριμνας μετά το διαζύγιο στο ελληνικό δίκαιο[47]. Προέβλεπε ότι στις περιπτώσεις διαζυγίου ή ακύρωσης του γάμου ή διακοπής της συμβίωσης και οι δυο γονείς εξακολουθούν να ασκούν από κοινού τη γονική μέριμνα, οι οποίοι με συμβολαιογραφική πράξη θα αποφασίζουν τον τόπο κατοικίας του παιδιού και το γονέα με τον οποίο αυτό θα διαμένει[48]. Σε περίπτωση μονομερούς μεταβολής του τόπου κατοικίας του παιδιού, αδιαφορίας, καταχρηστικής άσκησης της επιμέλειας εκ μέρους του ενός γονέα, θα επιλαμβάνεται το δικαστήριο, ενώπιον του οποίου

11

κάθε γονέας μπορεί να ζητήσει να του ανατεθεί η γονική μέριμνα για σπουδαίο λόγο. Αν και αναγνωρίζεται ότι το προτεινόμενο σύστημα ανάθεσης της γονικής μέριμνας προϋποθέτει ώριμους γονείς, εντούτοις επισημαίνεται η παιδαγωγική λειτουργία του, καθόσον θα συμβάλλει ώστε οι γονείς να αντιλαμβάνονται ότι παρά το χωρισμό τους, είναι και οι δυο υπεύθυνοι για το παιδί. Ακολούθησε η σύσταση άλλων τριών νομοπαρασκευαστικών επιτροπών με προέδρους τους Ε. Κουνουγέρη-Μανωλεδάκη (2009), Δ. Κράνη (2015), Γ. Παπαγεωργίου (2018), τα νομοσχέδια των οποίων τελικά δεν προωθήθηκαν προς ψήφιση. Αντίθετα καλύτερη τύχη είχε η πέμπτη κατά σειρά νομοπαρασκευαστική επιτροπή με πρόεδρο τον Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου ε.τ. Ι. Τέντε, καθόσον αρκετές διατάξεις του Ν 4800/2021 υπήρξαν προϊόν της τελευταίας[49]. Οι προσπάθειες για νομοθετική επίλυση του καθεστώτος των ανήλικων παιδιών σε περίπτωση διαζυγίου είναι ενδεικτικές για την πίεση της κοινωνικής πραγματικότητας προς την κατεύθυνση νέων επιτυχών λύσεων.

 

13

 

KΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

Ο Ν 4800/2021

A. Σκοπός του Ν 4800/2021

Με το Ν 4800/2021 (ΦΕΚ 81/Α/21-5-2021) υιοθετήθηκε η πολυαναμενόμενη νομοθετική πρωτοβουλία του Υπουργείου Δικαιοσύνης, υπό τον τίτλο: «Μεταρρυθμίσεις αναφορικά με τις σχέσεις γονέων και τέκνων, άλλα ζητήματα οικογενειακού δικαίου και λοιπές επείγουσες διατάξεις». Η συζήτηση γύρω από την από κοινού και εξίσου άσκηση της γονικής μέριμνας μετά το χωρισμό ήταν αρκετά έντονη και η σύγκρουση των φύλων μεταφέρθηκε στις αντικρουόμενες απόψεις που υποστηρίχθηκαν[50]. Οι θιασώτες της συνεπιμέλειας τονίζουν τη σημασία και τα οφέλη του παιδιού από τη διατήρηση επαφών και με τους δύο γονείς του και απαιτούν την ισόχρονη παρουσία τους[51], ενώ οι πολέμιοί της επισημαίνουν ότι η συνεπιμέλεια διαταράσσει την απαραίτητη σταθερότητα στη ζωή του παιδιού και μπορεί να έχει αρνητική επίδραση λόγω της έκθεσης του παιδιού στην αντιδικία των γονέων. Η ενίσχυση και η νομική κατοχύρωση της από κοινού άσκησης της γονικής μέριμνας, ως κατάσταση διαμοιρασμού των ευθυνών, δεν πρέπει να αποτελεί πεδίο αντιπαλότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών. Αντίθετα, εστιάζεται στην ανάγκη του παιδιού για ίση και απρόσκοπτη φροντίδα και από τους δύο γονείς του, μετά το χωρισμό.

Σύμφωνα με το άρθρο 1 του Ν 4800/2021, ο παρών νόμος αποσκοπεί στην εξυπηρέτηση του βέλτιστου συμφέροντος του τέκνου διά της ενεργούς παρουσίας και των δύο γονέων κατά την ανατροφή του και την εκπλήρωση της ευθύνης τους έναντι αυτού. Οι διατάξεις του ερμηνεύονται και εφαρμόζονται σύμφωνα με τις διεθνείς συμβάσεις, που δεσμεύουν τη Χώρα, ιδίως με τη Διεθνή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, που κυρώθηκε με το Ν 2101/1992 και τη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας (Σύμβαση Κωνσταντινούπολης), που κυρώθηκε με το Ν 4531/2018, και δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι δικαιολογούν τη μη τήρηση των υποχρεώσεων που απορρέουν από αυτές.

14

Κεντρικός πυλώνας του Ν 4800/2021 είναι ότι κάθε παιδί δικαιούται να έχει και τους δύο γονείς του παρόντες στην ανατροφή και τη φροντίδα του. Ο γονικός ρόλος εξακολουθεί να υφίσταται, ανεξάρτητα από τη διάλυση του γάμου ή της συμβίωσης[52]. Η ενεργός συμμετοχή και των δύο γονέων είναι υποχρέωσή τους και κυρίως δικαίωμα του παιδιού. Οι διεθνείς συμβάσεις, όπως τα άρθρα 9§3, 10§2 και 18§1 της Διεθνούς Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού καθώς και 24§3 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προβλέπουν την εξασφάλιση της συνυπευθυνότητας των γονέων για την ανατροφή του παιδιού ανεξαρτήτως οικογενειακής κατάστασης και την άμεση επαφή του τέκνου με τους δύο γονείς και παροτρύνουν για την από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας μετά το διαζύγιο[53].

Επιπλέον το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, κατά την εφαρμογή των άρθρων 8 (δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής) και 14 (απαγόρευση των διακρίσεων), έχει αποφανθεί ότι βασικό στοιχείο της αξίωσης για σεβασμό της οικογενειακής ζωής αποτελεί η διατήρηση των δεσμών του τέκνου και με τους δυο γονείς του, ακόμη και μετά τη λύση ή τη διακοπή της έγγαμης συμβίωσης[54]. Ειδικότερα, σύμφωνα με τη νομολογία του ΕΔΔΑ[55], πρωταρχικό μέλημα πρέπει να είναι το βέλτιστο συμφέρον του τέκνου (the best interest of the child), το οποίο περιλαμβάνει, αφενός μεν τη διατήρηση των δεσμών με την οικογένειά του, εκτός αν αποδειχθεί η ακαταλληλότητα των γονέων, αφετέρου δε τη διασφάλιση ανάπτυξης σε ένα σταθερό, υγιές και αρμονικό περιβάλλον (sound environment).

Το οικογενειακό δίκαιο επηρεάζεται βαθιά από τις κοινωνικές αλλαγές. Η δομή της οικογένειας, διαφέρει πολύ από εκείνη της τελευταίας τροποποίησης του Ν 1329/1983, δεδομένου ότι έχουν παρέλθει 38 χρόνια. Οι αντιλήψεις και οι κοινωνικές συνθήκες έχουν μεταβληθεί αρκετά και τα δεδομένα είναι άλλα. Η ραγδαία αύξηση των διαζυγίων, η εμφάνιση νέων μορφών οικογένειας και η αύξηση των παιδιών που γεννιούνται εκτός γάμου καθιστούν επιτακτική την ισότιμη μεταχείριση στις σχέσεις γονέων-παιδιών. Το παραδοσιακό μοντέλο της οικογένειας, με τον πατέρα μοναδική πηγή εισοδήματος και τη μητέρα οικοκυρά – τροφό έχει πλέον αντικατασταθεί. Ειδικότερα, ο ρόλος του πατέρα πλέον έχει αλλάξει σημαντικά με την πάροδο των ετών, εμπλέκεται στη φροντίδα των παιδιών και ανταποκρίνεται περισσότερο στις σύγχρονες αντιλήψεις για το γονικό ρόλο.

15

Back to Top