ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ

Πρόλογος VII

1. Το Δίκαιο της ΕΕ και η Συνθήκη της Λισαβόνας 1

1.1. Το Ευρωπαϊκό Δίκαιο 1

1.1.1. Το Ευρωπαϊκό Δίκαιο: α) Το Δίκαιο του Συμβουλίου της Ευρώπης
και β) Το Δίκαιο της ΕΕ 1

1.1.2. Το Συμβούλιο της Ευρώπης και η Ευρωπαϊκή Ένωση 2

1.2. H δομή του Συμβουλίου της Ευρώπης με κέντρο το ΕΔΔΑ που εφαρμόζει την ΕΣΔΑ 3

1.3. Η φυσιογνωμία και ο τρόπος λειτουργίας της ΕΕ 3

1.3.1. Η διπλή φύση της ΕΕ 3

1.3.2. Η εσωτερική αγορά ως πυρηνικό χαρακτηριστικό της ΕΕ 4

1.3.3. Οι πολιτικές της ΕΕ σε διασύνδεση με την εσωτερική αγορά 5

1.3.4. Οι τρεις τρόποι άρθρωσης του Δικαίου της ΕΕ 5

1.4. Η Συνθήκη της Λισαβόνας 5

1.4.1. Η πορεία από τη Νίκαια στη Λισαβόνα μέσω Ευρωπαϊκού Συντάγματος 5

1.4.2. Το ισχύον πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο: Η τριπτέρυγη Συνθήκη
της Λισαβόνας - Μεταρρυθμιστική Συνθήκη 6

1.4.3. Οι θεσμικές καινοτομίες της Συνθήκης της Λισαβόνας 7

1.4.4. Κριτική αποτίμηση της Συνθήκης της Λισαβόνας  8

1.5. Η νομοθετική διαδικασία της ΕΕ 9

1.5.1. Η συνήθης νομοθετική διαδικασία της ΕΕ 9

1.5.2. Οι άλλες νομοθετικές διαδικασίες της ΕΕ 9

1.6. Οι πηγές του ενωσιακού δικαίου 10

1.7. Οι αξίες και οι σκοποί της ΕΕ 11

1.8. Κράτος δικαίου στην ΕΕ 11

1.9. Οι αρμοδιότητες της ΕΕ 11

1.9.1. Εισαγωγή 11

1.9.2. Η αρχή των δοτών αρμοδιοτήτων της ΕΕ 12

1.9.3. Οι 5 κατηγορίες των αρμοδιοτήτων της ΕΕ 12

1.9.4. Η άσκηση των αρμοδιοτήτων της ΕΕ με βάση τις αρχές της επικουρικότητας
και της αναλογικότητας 12

1.9.5. Η ρήτρα ευελιξίας της ΕΕ 13

1.9.6. Αποκλειστικές αρμοδιότητες της ΕΕ (άρθρο 3 ΣυνθλΕΕ) 13

1.10. Η θεσμική αρχιτεκτονική της ΕΕ 14

1.10.1. Τα 14 όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Συνθήκη της Λισαβόνας 14

1.10.2. Τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Συνθήκη της Λισαβόνας 15

1.10.3. Τα πολιτικά θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Συνθήκη
της Λισαβόνας 16

2. Θεμελιώδη δικαιώματα 17

2.1. Εισαγωγή 17

2.2. Ιστορική επισκόπηση 18

2.3. Ορισμός-Ορολογία 19

2.4. Η υπερνομοθετική ισχύς 20

2.5. Η διπλή φύση 20

2.6. Η μήτρα 20

2.7. Εκφάνσεις ελευθερίας και ισότητας 21

2.8. Η συστηματική επόπτευση κάθε δικαιώματος 21

2.9. Δικαιώματα και οι κρατικές εξουσίες ως λειτουργίες τους 21

2.10. Οι λειτουργίες των δικαιωμάτων 22

2.11. Διεθνής προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων 22

2.12. Κείμενα περιφερειακής εμβέλειας 23

2.13. Νομολογία 23

2.14. Δικαιοσύγκριση 24

2.15. Συνοπτική αξιολόγηση 24

3. H αρχή της αναλογικότητας 25

3.1. Εισαγωγή 26

3.2. Ιστορικές καταβολές και γενικευμένη εφαρμογή 28

3.3. Οι αρχές της αναλογικότητας δικαιοσυγκριτικά στα υπερνομοθετικής
ισχύος κείμενα 29

3.4. Το ζητούμενο του ενιαίου κανόνα αναλογικότητας 31

3.5. Η αναλογικότητα και οι «άλλοι» 32

3.6. Η αρχή της αναλογικότητας στο Ελληνικό Σύνταγμα 35

3.7. Η αρχή της αναλογικότητας στον ΧΘΔΕΕ 37

3.8. Η αρχή της αναλογικότητας σε στενή έννοια 40

3.9. Η αναγκαιότητα ως τελευταίο στάδιο του ελέγχου αναλογικότητας
με δύο υποεκδοχές 43

3.10. Τελικά συμπεράσματα 46

4. Γενική θεωρία θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ, προοίμιο του Χάρτη και άρθρο 6 της ΣυνΘΕΕ 48

4.1. Ορισμός θεμελιωδών δικαιωμάτων 51

4.2. Θεμελιώδη δικαιώματα στα κράτη μέλη της ΕΕ 52

4.3. Τα θεμελιώδη δικαιώματα ως πυρήνας και ratio του δικαίου 53

4.4. Προβλήματα στην πραγματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων 53

4.5. Η πρωταρχία των θεμελιωδών δικαιωμάτων έναντι των δημοσίων πολιτικών
και στόχων 54

4.6. Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο ευρωπαϊκό δίκαιο πριν τον Χάρτη 55

4.7. Η θέσπιση του Χάρτη 55

4.8. ΕΕ και Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στην Συνθήκη της Λισαβόνας 56

4.9. Περίγραμμα του Χάρτη 57

4.10. Τα θεμελιώδη δικαιώματα ως αντικειμενικοί κανόνες δικαίου και υποκειμενικά
αγώγιμα δικαιώματα 58

4.11. Θεμελιώδη δικαιώματα και αρχές στον Χάρτη 59

4.12. Άρθρο 6 παρ. 3 ΣυνθΕΕ και τα θεμελιώδη δικαιώματα ως γενικές αρχές
του δικαίου της ΕΕ 59

4.13. Αντικείμενο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων 60

4.14. Το άρθρο 6 της ΣυνθΘΕΕ και ο Χάρτης 60

4.15. Το σύστημα γενικών διατάξεων των άρθρων 51-54 του Χάρτη
και τα εκκρεμή ζητήματα 60

4.16. Φορείς δικαιωμάτων του Χάρτη 61

4.17. Κατηγορίες και λειτουργίες δικαιωμάτων 61

4.18. Τριτενέργεια θεμελιωδών δικαιωμάτων 63

4.19. Ο Χάρτης στην θεσμική πράξη της ΕΕ 63

4.20. Τελικές παρατηρήσεις 64

5. Άρθρο 1 ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 65

5.1. Σχέση με άλλα θεμελιώδη δικαιώματα του Χάρτη 71

5.2. Γενική θεωρία 72

5.3. Συναίρεση και μήτρα ελευθερίας και ισότητας 73

5.4. Η διαφορετική κατοχύρωση ανά έννομη τάξη 73

5.5. Δικαίωμα και «υπεραρχή» 74

5.6. Αμυντικό δικαίωμα και κρατικό καθήκον προστασίας 74

5.7. Ιστορική-συστηματική ερμηνεία 74

5.8. Πεδίο προστασίας 75

5.9. Φορείς 77

5.10. Πριν και μετά τον θάνατο; 77

5.11. Αποδέκτες 78

5.12. Παραβίαση 78

5.13. Η επικουρική εφαρμογή ως δικαίωμα 79

5.14. Η σωρευτική (συνδυαστική) καθοριστική εφαρμογή ως «υπεραρχή» 79

5.15. Περιορισμοί και σύγκρουση με άλλα δικαιώματα 80

5.16. Η αξία του ανθρώπου στη νομολογία του ΔΕΕ 80

5.17. Συνοπτική αξιολόγηση 83

6. Γενικές διατάξεις που διέπουν την ερμηνεία
και την εφαρμοΓή του Χάρτη 85

6.1. Εισαγωγή 90

6.2. Θεσμικά όργανα, λοιπά όργανα και οργανισμοί της ΕΕ 91

6.3. Τηρουμένης της αρχής της επικουρικότητας 97

6.4. Τα Κράτη Μέλη της ΕΕ μόνο όταν εφαρμόζουν δίκαιο της ΕΕ 98

6.4.1. Προϊσχύουσα νομολογία 98

6.4.2. Δίκαιο της ΕΕ 98

6.4.3. Η διατύπωση του άρθρου 51 παρ. 1 εδ. α περ. β για την δέσμευση
των κρατών μελών 99

6.4.4. H υπόθεση Fransson του ΔΕΕ ως κόμβος για την ερμηνεία του άρθρου 51 100

6.4.5. Οι περιπτώσεις που το άρθρο 51 παρ. 1 εδ. α περ. β δεν γεννά προβλήματα 101

6.4.6. Οι περιπτώσεις στις οποίες δεν εφαρμόζεται ο ΧΘΔΕΕ 102

6.4.7. Οι κρίσιμες κατηγορίες περιπτώσεων 103

6.4.8. Οι περιπτώσεις κρατικών περιορισμών θεμελιωδών ελευθεριών 103

6.4.9. Η ενσωμάτωση/εφαρμογή οδηγιών, η εφαρμογή κανονισμών και γενικότερα
η διακριτική ευχέρεια της κρατικής νομοθετικής εξουσίας κατά
την εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου 105

6.4.10. Ο ρόλος της κρατικής δικαστικής εξουσίας 107

6.4.11. Τα εθνικά μνημονιακά μέτρα λιτότητας στην οικονομική κρίση 108

6.4.12. Το πρακτικό κριτήριο της αναζήτησης της επαφής της υπόθεσης
και με κάποιο άλλο κανόνα του ενωσιακού δικαίου εκτός του ΧΘΔΕΕ 110

6.4.13. Συστολή: Το κριτήριο της σημαντικής διεπαφής της υπόθεσης
με το ευρωπαϊκό δίκαιο 111

6.4.14. Διαστολή: Tο κριτήριο της αρμοδιότητας της ΕΕ 111

6.4.15. Άρθρο 51 παρ. 1 εδ. β και άρθρο 51 παρ. 2: Ο ΧΘΔΕΕ δεν διευρύνει
τις αρμοδιότητες της ΕΕ 112

6.5. Συνοπτική αξιολόγηση 114

7. Άρθρο 52 του Χάρτη 117

7.1. Εισαγωγή 125

7.2. Παράγραφος 1 125

7.2.1. Πρόβλεψη στο νόμο 125

7.2.2. Βασικό περιεχόμενο 126

7.2.3. Προσφορότητα, αναγκαιότητα, αναλογικότητα σε στενή έννοια 126

7.3. Παράγραφος 2 130

7.3.1. Διευκρινίσεις 130

7.3.2. Κατάλογος δικαιωμάτων στα οποία εφαρμόζεται το άρθρο 52 παρ. 2 131

7.3.3. Μεθοδολογία 132

7.4. Παράγραφος 3 133

7.5. Προσχώρηση της ΕΕ στην ΕΣΔΑ 136

7.6. Παράγραφος 4 137

7.6.1. Ερμηνευτικός κανόνας 137

7.6.2. Ποια είναι τα δικαιώματα του Χάρτη που πρέπει να ερμηνεύονται σύμφωνα
με τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών 137

7.6.3. Πώς λαμβάνονται υπόψιν οι κοινές συνταγματικές παραδόσεις 138

7.7. Παράγραφος 5 139

7.7.1. Δικαιώματα και αρχές. Η αποκλειστική κατηγοριοποίηση σε δικαιώματα
και αρχές 139

7.7.2. Πρακτικές διαφορές 140

7.7.3. Οι νομικές βάσεις της κατηγοριοποίησης στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο 140

7.7.4. Κριτική στην διάκριση 141

7.8. Παράγραφος 6 142

7.8.1. Διευκρινίσεις 142

7.8.2. Πρακτική λειτουργία 142

7.9. Παράγραφος 7 143

7.10. Συνοπτική αξιολόγηση 143

8. Άρθρο 53 ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 145

8.1. Εισαγωγή 148

8.2. Αυτοτελής νομική σημασία 149

8.3. Σχέση με άρθρο 52 παρ. 2, 3 και 4 151

8.4. Η υπόθεση Meloni του ΔΕΕ και η έννοια του άρθρου 53 152

8.5. Ευρύτερη προστασία μόνο μέσω του άρθρου 4 της ΣυνΘΕΕ. Οι προτάσεις
του Γ. Εισαγγελέα Bot 156

8.6. Συνοπτική αξιολόγηση 157

9. Άρθρο 54 ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 159

9.1. Η απαγόρευση της κατάχρησης δικαιώματος δικαιοσυγκριτικά 161

9.2. Οριακή, εξαιρετική και συγκεκριμένη λειτουργία 163

9.3. Αποδέκτες 163

9.4. O έλεγχος της καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος στη νομολογία του ΕΔΔΑ 164

9.5. Νομολογία του ΔΕΕ 165

10. ΤΕΛΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ - ΕΠΙΛΟΓΟΣ 167

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

ΧΑΡΤΗΣ ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ 171

ΑΛΦΑΒΗΤΙΚΟ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ 183

1. Το Δίκαιο της ΕΕ και η Συνθήκη της Λισαβόνας

Βιβλιογραφία: Β. Τζέμος, Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ). Ερμηνεία κατ’ άρθρο, 3η έκδοση, 2026. – Β. Τζέμος (Επιμ.), Επίκαιρες Προκλήσεις για το Δημόσιο Δίκαιο: Συνταγματική Αναθεώρηση, Διασφάλιση Δημοκρατίας και Κράτους Δικαίου, Βιώσιμη Οικονομική Ανάπτυξη, Τεχνητή Νοημοσύνη, Βιβλίο Πρακτικών 12ου Ετήσιου Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (Ε.Ε.Δ.), στο Βόλο, 2026, προσβάσιμο σε: https://www.dimosiodikaio.gr/synedrio_12/ – Β. Τζέμος, Συνταγματικό δίκαιο, διεθνείς και εγχώριες προκλήσεις και επαυξημένο Σύνταγμα σε: Ε. Βενιζέλος (Επιμ.), 50 χρόνια από το Σύνταγμα του 1975, 2026. – Α. Πλιάκος, Το Δίκαιο της ΕΕ. Θεσμικό Δίκαιο, 3η έκδοση, 2025. – Β. Χριστανός, Μ. Περάκης, Μ. Ροδόπουλος (Επιμ.), Συνθήκη ΕΕ και ΣΛΕΕ., Ερμηνεία κατ’ άρθρο, 2025. – Λ. Σισιλιάνος, ΕΣΔΑ. Ερμηνεία κατ’ άρθρο, 2025. – Γ. Καρύδης, Ενωσιακό Δίκαιο Ανταγωνισμού και Εσωτερικής Αγοράς, 2024. – Ι. Σαρμάς, Η Ένωση Δικαίου, 2022. – Δ. Χρυσοχόου, Πολιτειολογία των ενέσεων, 2022. – Π. Παυλόπουλος, «Πάρθια Βέλη» κατά της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης, 2021.– Β. Χριστιανός, Ρ. Παπαδοπούλου, Μ. Περάκης, Εισαγωγή στο Δίκαιο της ΕΕ, 2021. – Β. Σκουρής (Επιμ.), Συνθήκη της Λισσαβώνας. Ερμηνεία κατ’ άρθρο, 2020. – Α. Μεταξάς, Η ποιοτική ιδιαιτερότητα της ενωσιακής έννομης τάξης, 2020. – Β. Τζέμος, Γενική θεωρία θεμελιωδών δικαιωμάτων και πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2018 (www.publiclawjournal.com), σ. 211 επ. – Τζ. Ηλιοπούλου-Στράγγα, Γενική Θεωρία Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, 2018. – Ι. Κτενίδης, Το νομοθετικό σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι κατηγορίες των πράξεων σε μετάβαση, 2017. – Α. Πλιάκος, «O σεβασμός των ευρωπαϊκών αξιών κατά τη λειτουργία και ανάπτυξη της οικονομικής και νομισματικής ένωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης», ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2017 (www.publiclaw- journal.com), σ. 118 επ. – Μ. Χρυσομάλλης, Η αρχή της αλληλεγγύης στην έννομη τάξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης: έννοια, πεδίο εφαρμογής και νομική φύση, 2017. – Β. Τζέμος, Η απόφαση «Λισαβόνα» του Γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου. Μια νέα ευρωπαϊκή πολιτειολογία, σε: Β. Τζέμος (Επιμ.), Το Δημόσιο Δίκαιο μέσα από τις αποφάσεις των Δικαστηρίων, 2016, σ. 211 επ. και σε: Εφαρμογές Δημοσίου Δικαίου 2009. – B. Tζέμος, H ανθρώπινη αξιοπρέπεια στο Δίκαιο της ΕΕ, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ (www.publiclawjournal.com) 2016, σ. 1 επ., και σε Τιμητικό Τόμο Κ. Κρεμαλή, 2016. – Κ. Μαργαρίτης, Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ και η Συνθήκη της Λισαβόνας, 2016. – Λ. Τσούκαλης, Υπεράσπιση της Ευρώπης, 2016. – Δ. Παπαγιάννης, Ευρωπαϊκό Δίκαιο, 2016. – Β. Τζέμος, Ευρωπαϊκή Ένωση και Δικαιοπολιτική, σε: Β. Τζέμος (Επιμ.), Θεμελιώδη Δικαιώματα και Θεσμοί στην Εποχή της Κρίσης, 1ο Συνέδριο Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (ΕΕΔ), 2015, σ. 414 επ., και σε ΘΠΔΔ 2015, σ. 97 επ. – Π. Παραράς, Res Publica II, Δικαιώματα του ανθρώπου. Η ευρωπαϊκή διάσταση, 2015. – Β. Τζέμος, Μ. Πραβίτα (Επιμ.), Συνταγματική Αναθεώρηση, 2015. – Β. Τζέμος, Δικαστικός ακτιβισμός και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ΘΠΔΔ 2010, σ. 737 επ. και σε: Το Δημόσιο Δίκαιο σε εξέλιξη. Σύμμεικτα προς τιμή του Καθηγητού Π. Ι. Παραρά, 2012, σ. 1027 επ. – Β. Χατζόπουλος, Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων ύστερα από τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισσαβόνας», Δικαιώματα του Ανθρώπου, 2/2011, σ. 365 επ. – Π. Κανελλόπουλος, Το Δίκαιο της ΕΕ, 2010. – Β. Τζέμος, Οι Πολιτικοί Θεσμοί της ΕΕ, 2009. – Μ. Φεφές, Ευρωπαϊκοί Θεσμοί Κοινωνικής Οικονομίας, Ι. Ο Ευρωπαϊκός Συνεταιρισμός, 2007. – Β. Τζέμος, Ο Βασικός Μέτοχος, 2006.

1.1. Το Ευρωπαϊκό Δίκαιο

1.1.1. Το Ευρωπαϊκό Δίκαιο: α) Το Δίκαιο του Συμβουλίου της Ευρώπης και β) Το Δίκαιο της ΕΕ

Το Ευρωπαϊκό Δίκαιο περιλαμβάνει το Δίκαιο του Συμβουλίου της Ευρώπης και το Δίκαιο της ΕΕ. Το παρόν έργο θα εστιάσει στο Δίκαιο της ΕΕ και ειδικότερα στον Χάρτη Θεμελιωδών Δι

καιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ) και στη νομική κατοχύρωση των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ. Είναι κρίσιμη όμως η συνειδητοποίηση του ότι Ευρωπαϊκό Δίκαιο είναι και το Δίκαιο του Συμβουλίου της Ευρώπης, που είναι ξεχωριστό, σαφώς διακριτό από το Δίκαιο της ΕΕ, όπως είναι διαφορετική ως ιδιόμορφος διεθνής οργανισμός και η ΕΕ από τον Διεθνή Οργανισμό Συμβούλιο της Ευρώπης.

Το Ευρωπαϊκό Δίκαιο είναι λοιπόν ειδική κατηγορία Διεθνούς Δικαίου. Το δε Δίκαιο της ΕΕ έχει λόγω της ιδιομορφίας της ΕΕ, που προσιδιάζει σε Πολιτεία, τέτοια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που το καθιστούν μια τρίτη αυτόνομη κατηγορία δικαίου, δίπλα στο εθνικό και στο διεθνές δίκαιο. Το Δίκαιο της ΕΕ όπως και το Δίκαιο του Συμβουλίου της Ευρώπης (ιδίως δε η ΕΣΔΑ ως η κεντρική αρτηρία του Δικαίου του Συμβουλίου της Ευρώπης, η οποία μάλιστα μέσω του άρθρου 52 παρ.3 του Χάρτη, όπως θα αναπτυχθεί παρακάτω, επιδρά έντονα στην ενωσιακή προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων) έχουν μεγάλη επιρροή και στο εθνικό δίκαιο των κρατών μελών, στο οποίο διεισδύουν, γίνονται σαρξ του και το επικαθορίζουν.

1.1.2. Το Συμβούλιο της Ευρώπης και η Ευρωπαϊκή Ένωση

Μετά το τέλος του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου, σημαντικοί ευρωπαίοι πολιτικοί (μετέπειτα γνωστοί και ως οι «πατέρες» της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Συμβουλίου της Ευρώπης) πρωτοστάτησαν στην ίδρυση δύο διεθνών οργανισμών με ιδρυτικά Κράτη Μέλη την Γαλλία, την Γερμανία, την Ιταλία, το Βέλγιο, την Ολλανδία και το Λουξεμβούργο. Τα 6 αυτά κράτη της κεντρικής Ευρώπης ίδρυσαν α) το 1949 τον Διεθνή Οργανισμό Συμβούλιο της Ευρώπης και β) το 1957 την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) που μαζί με την ΕΚΑΧ (Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα, που είχε πρώτη ιδρυθεί το 1952 και ίσχυσε μέχρι του 2002) και την Ευρατόμ (Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας που επίσης ιδρύθηκε το 1957) αποτέλεσαν τις 3 ιδρυτικές Συνθήκες της σημερινής ΕΕ. Ο Γερμανός Καγκελάριος Αντενάουερ, ο Γάλλος Υπουργός Εξωτερικών Σούμαν και άλλοι κορυφαίοι πολιτικοί που είχαν βιώσει τους εφιάλτες 2 θανατηφόρων παγκοσμίων πολέμων με κύριο πεδίο εκτύλιξης της Ευρώπη, είχαν συνειδητοποιήσει ότι μόνο μέσω της οικοδόμησης στενών δεσμών μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών θα μπορούσε να διατηρηθεί για πολλά χρόνια η πολυπόθητη ειρήνη στην Ευρώπη.

Με στόχο λοιπόν την αποφυγή του πολέμου ιδρύθηκε από τα άνω 6 ευρωπαϊκά κράτη το 1949 ο διεθνής οργανισμός Συμβούλιο της Ευρώπης. Το Συμβούλιο της Ευρώπης ιδρύθηκε με κύριο αντικείμενο τα ανθρώπινα δικαιώματα, την δημοκρατία και το κράτος δικαίου. Αυτά τα τρία μελήματα αποτελούν, ακόμα και σήμερα 77 χρόνια μετά, το κύριο πεδίο της δραστηριοποίησης του Συμβουλίου της Ευρώπης. Είναι κρίσιμο να γίνει κατανοητό ότι το Συμβούλιο της Ευρώπης είναι διαφορετικός διεθνής οργανισμός από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ΕΟΚ που μετονομάστηκε στην πορεία Ευρωπαϊκή Ένωση ιδρύθηκε με κύριο αντικείμενο την οικονομική συνεργασία των κρατών μελών, την δημιουργία μιας ενιαίας εσωτερικής αγοράς.

Κρίθηκε λοιπόν σκόπιμο για την αποτροπή νέων πολεμικών συρράξεων στους κόλπους της Ευρώπης να δημιουργηθούν όχι ένας, αλλά δύο ξεχωριστοί διεθνείς οργανισμοί: Ένας με άξονα την προώθηση της συνεργασίας στο πεδίο των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της δημοκρατίας, το Συμβούλιο της Ευρώπης και ένας άλλος, η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ακριβέστερα τριπτέρυγος ΕΟΚ, ΕΚΑΧ, Ευρατόμ) με άξονα την προώθηση της οικονομικής

συνεργασίας τόσο γενικά, όσο και ειδικότερα στα τότε πολύ σημαντικά οικονομικά πεδία του άνθρακα, του χάλυβα και της ατομικής ενέργειας. Το διαξονικό αυτό πρωτίστως ειρηνευτικό όραμα φαίνεται μέχρι σήμερα τουλάχιστον να πέτυχε, καθώς σε μεγάλο βαθμό η ειρήνη στην Ευρώπη διασφαλίστηκε (ο πόλεμος στην Ουκρανία τα τελευταία χρόνια δυστυχώς είναι μια πολύ σημαντική εξαίρεση στον κανόνα αυτό). Τόσο το Συμβούλιο της Ευρώπης, όσο και η Ευρωπαϊκή Ένωση στην πορεία του χρόνου διευρύνθηκαν. Το Συμβούλιο της Ευρώπης αριθμεί σήμερα 46 κράτη μέλη (αριθμούσε 47 μέχρι τον πόλεμο Ρωσίας Ουκρανίας) και η Ευρωπαϊκή Ένωση 27 κράτη μέλη (ήταν 28 μέχρι το 2020 οπότε και ολοκληρώθηκε το Brexit).

1.2. H δομή του Συμβουλίου της Ευρώπης με κέντρο το ΕΔΔΑ που εφαρμόζει την ΕΣΔΑ

Το Συμβούλιο της Ευρώπης με τα 46 Κράτη-Μέλη (στα οποία περιλαμβάνονται και τα 27 κράτη μέλη της ΕΕ) του και διαχρονικά με κύριο αντικείμενο του τα θεμελιώδη δικαιώματα, την δημοκρατία και το κράτος δικαίου έχει ως κύριο νομικό κείμενο την ΕΣΔΑ (Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου) και ως κορωνίδα της δράσης του το Δικαστήριό του το ΕΔΔΑ (Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου γνωστό, λόγω της έδρας του και ως Δικαστήριο του Στρασβούργου). Στην δομή του Συμβουλίου της Ευρώπης πέραν του ΕΔΔΑ, περιέχονται ως κύρια όργανα η Κοινοβουλευτική Συνέλευση (με μέλη Βουλευτές και από τα 46 κράτη μέλη), το Συμβούλιο των Υπουργών Εξωτερικών των κρατών Μελών (που συνεδριάζει παρόντων των Υπουργών Εξωτερικών μία φορά τον χρόνο και σε υπηρεσιακή σύνθεση κάθε εβδομάδα), ο Γενικός Γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης με τον αναπληρωτή του (που εκλέγεται από την Κοινοβουλευτική Συνέλευση) και ο Επίτροπος Θεμελιωδών Δικαιωμάτων το Συμβουλίου της Ευρώπης. Στα πλαίσια του Συμβουλίου της Ευρώπης έχουν ιδρυθεί και λειτουργούν και άλλα όργανα (π.χ. η Επιτροπή της Βενετίας) και θεσμοί. Το έργο του Συμβουλίου της Ευρώπης και ιδίως του ΕΔΔΑ στην προάσπιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι πολύ σημαντικό. Ειδικά η ΕΣΔΑ είναι ένα εμβληματικό διεθνές νομικό κείμενο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ίσως το πιο επιδραστικό στην σύγχρονη ιστορία της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η ΕΣΔΑ έχει υπερνομοθετική ισχύ στην ελληνική έννομη τάξη, δηλαδή υπερισχύει όλων των νόμων. Οι συνταγματικές δε διατάξεις όπως και οι ρυθμίσεις του Δικαίου της ΕΕ θα πρέπει να ερμηνεύονται σύμφωνα με την ΕΣΔΑ (βλ. και παρακάτω άρθρο 52 παρ. 3 και αναπτύξεις για την προσχώρηση της ΕΕ στην ΕΣΔΑ).

1.3. Η φυσιογνωμία και ο τρόπος λειτουργίας της ΕΕ

1.3.1. Η διπλή φύση της ΕΕ

Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μια ιδιαίτερη πολιτειακή οντότητα. Έχει διπλή φύση. Είναι ταυτόχρονα και α) ένας διεθνής οργανισμός με ασυνήθιστα πλούσια θεσμική οργάνωση, που μάλιστα προσομοιάζει με την θεσμική οργάνωση ενός κράτους και β) ένα σύνολο 27 κρατών μελών. Έχει αυτή την δισυπόστατη φυσιογνωμία Στο ιδιόμορφο DNA της EE αποτυπώνονται εξίσου έντονα και τα δύο αυτά χαρακτηριστικά. Η ΕΕ είναι διεθνής οργανισμός, άλλα όχι ένας

κλασικός διεθνής οργανισμός. Έχει πολλά όργανα, πλούσια νομοθετική λειτουργία, εκτείνει την δράση της σε πολλές πολιτικές με κέντρο πάντα την οικονομία, την εσωτερική αγορά με όρους δικαίου της ΕΕ.

Οι θεσμοί της ΕΕ προσομοιάζουν στην θεσμική αρχιτεκτονική του κράτους, καθώς η ΕΕ αναπτύσσει πλήρη πολιτειακή δομή και δράση. Η ΕΕ έχει και νομοθετική και εκτελεστική και δικαστική εξουσία. Αυτή είναι η αυτόνομη, ενωσιακή διάσταση της ΕΕ. Χαρακτηριστικά θεσμικά όργανα της ΕΕ που ενυλώνουν ανάγλυφα την ενωσιακή διάσταση είναι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Ταυτόχρονα όμως η ΕΕ είναι και ένα άθροισμα 27 κρατών μελών (28 μέχρι τον Γενάρη του 2020, οπότε και ολοκληρώθηκε το Brexit). Σε πολλές αποφάσεις και πολιτικές της ΕΕ παρόντα είναι όλα τα κράτη μέλη της. Αυτή είναι η διακυβερνητική πλευρά της ΕΕ, εξαρτημένη από την βούληση και τα θεσμικά όργανα των κρατών μελών της. Θεσμικά όργανα της ΕΕ που εκφράζουν μέσω της δομής και λειτουργίας τους την διακυβερνητική μέθοδο είναι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο (οι αρχηγοί κρατών της ΕΕ που συνεδριάζουν στις Συνόδους Κορυφής της) και το Συμβούλιο των Υπουργών της ΕΕ.

Συνοψίζοντας η ΕΕ αναπτύσσεται, διευρύνεται και εμβαθύνει και με την ενωσιακή και με την διακυβερνητική μέθοδο. Η ιδιομορφία της ως περιφερειακός διεθνής οργανισμός συνίσταται στην σύγκραση της αυτονομίας της και της εξάρτησής της από τα κράτη μέλη της.

1.3.2. Η εσωτερική αγορά ως πυρηνικό χαρακτηριστικό της ΕΕ

Πυρήνας της ΕΕ είναι η οικονομία. Ιδρυτικά ονομάστηκε Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ, που μαζί με ΕΚΑΧ και Ευρατόμ, όπως σημειώθηκε αποτέλεσαν τις τρεις ιδρυτικές Συνθήκες) και κύριο αντικείμενό της ήταν η οικονομική συνεργασία των κρατών μελών (με απώτερο στόχο βέβαια την διατήρηση και την εμπέδωση της ειρήνης στην Ευρώπη). Η έμφαση στην οικονομική συνεργασία και στην προοπτική της οικονομικής ένωσης, προϊόντος του χρόνου αποτυπώθηκε στην κεντρική για την ΕΕ έννοια της εσωτερικής αγοράς, της ενιαίας εσωτερικής αγοράς. Η κεντρική ιδέα της ΕΕ είναι απλή, όσο και φιλόδοξη: Τα κράτη μέλη της ΕΕ μέσω της ΕΕ και του δικαίου της ΕΕ θα συγκροτήσουν μια ενιαία εσωτερική αγορά με κοινούς κανόνες και χωρίς νομικά, τεχνικά και πραγματικά εμπόδια. Στην εσωτερική αγορά τον κομβικό ρόλο τον διαδραματίζουν οι 4 ενωσιακές οικονομικές ελευθερίες: 1) Η ελευθερία κίνησης (και εγκατάστασης, και εργασίας και συνταξιοδότησης) προσώπων, 2) η ελευθερία κυκλοφορίας αγαθών, 3) η ελευθερία κυκλοφορίας υπηρεσιών και 4) η ελευθερία κυκλοφορίας κεφαλαίων. Η εσωτερική αγορά είναι ένας στόχος που προϋποθέτει σε όλο και σε περισσότερα πεδία ενιαίους νομικούς κανόνες. Συνοψίζοντας το κέντρο βάρους της ΕΕ, η πυρηνική της λειτουργία, είναι η εσωτερική αγορά. Εκτός από τις 4 οικονομικές ελευθερίες στην εμπέδωση της εσωτερικής αγοράς συνεισφέρουν ιδιαίτερα κομβικά και τα θεμελιώδη δικαιώματα στην ΕΕ, αλλά και οι ενωσιακές ρυθμίσεις στο δίκαιο του ανταγωνισμού, στην βιομηχανία, στο εμπόριο, στην ενέργεια, στις τράπεζες, στο κοινό νόμισμα, στην φορολογία, στις μεταφορές, στα δίκτυα, στη τεχνητή νοημοσύνη, στην έρευνα, στις επενδύσεις, στις κρατικές ενισχύσεις, στις δημόσιες συμβάσεις, στην αγροτική πολιτική, στην αλιεία κ.α.

1.3.3. Οι πολιτικές της ΕΕ σε διασύνδεση με την εσωτερική αγορά

Η ΕΕ προϊόντος του χρόνου, και ιδίως σε καθεστώς ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας, εκτείνει την δράση της και το δίκαιό της και σε άλλες πολιτικές πέραν της εσωτερικής αγοράς, όπως η ασφάλεια, η δικαιοσύνη, η μετανάστευση, τα προσωπικά δεδομένα, η τεχνητή νοημοσύνη, η υγεία, η κοινωνική πολιτική, η πολιτική προστασία, η εξωτερική πολιτική, η ανθρωπιστική βοήθεια, η άμυνα (στην άμυνα δίνεται δε πρώτιστη σημασία τα τελευταία χρόνια). Οι πολιτικές της ΕΕ αλληλοδιεισδύουν και αλληλοεπηρεάζονται. Για παράδειγμα στην εποχή του Covid η πολιτική υγείας ήταν πολύ κρίσιμη για την ενιαία αγορά.

1.3.4. Οι τρεις τρόποι άρθρωσης του Δικαίου της ΕΕ

Για να επιτευχθεί η ενότητα εν της ενώσει των κρατών μελών που διατηρούν και αυτά την αυτονομία τους η ΕΕ παράγει κανόνες δικαίου και ασκεί πολιτικές με τρεις τρόπους:

1) Θεσπίζοντας ενιαίους, ομοιόμορφους για όλα τα κράτη Μέλη κανόνες δικαίου σε ενωσιακό επίπεδο, χωρίς δυνατότητα αποκλίσεων ή εξειδικεύσεων του εθνικού νομοθέτη. Η ενιαία, ομοιόμορφη ρύθμιση λαμβάνει χώρα κυρίως μέσω του πρωτογενούς ενωσιακού δικαίου και των ενωσιακών κανονισμών. Αυτός ο τρόπος έκφρασης του ενωσιακού δικαίου εμφανίζεται κυρίως στα πεδία που η ΕΕ έχει αποκλειστικές αρμοδιότητες.

2) Σε πεδία που δεν υπάρχει μία και μοναδική ενιαία ενωσιακή ρύθμιση, επιδιώκεται τουλάχιστον η σύγκλιση, η προσέγγιση των νομοθεσιών. Αποσκοπείται, εκεί που δεν είναι εφικτή η ενιαία ρύθμιση, η προσέγγιση του νομικού τοπίου, ώστε να είναι πιο εύκολη η λειτουργία της ενιαίας εσωτερικής αγοράς. Αυτή η δεύτερη εκδοχή του ενωσιακού δικαίου υποστασιοποιείται κυρίως μέσω ενωσιακών οδηγιών και εμφανίζεται κυρίως στα πεδία που η ΕΕ έχει συντρέχουσες ή υποστηρικτικές αρμοδιότητες

3) Ακόμα και όπου εφαρμόζεται ξεχωριστή εθνική νομοθεσία, καθώς βρισκόμαστε στο πεδίο των αποκλειστικών αρμοδιοτήτων των κρατών μελών της ΕΕ, αυτή η εθνική νομοθεσία ισχύει χωρίς εξαιρέσεις για όλους τους πολίτες της ΕΕ. Δεν επιτρέπεται δηλαδή, λόγω του ενωσιακού δικαίου, να προβλέπει το εκάστοτε εθνικό δίκαιο, δυσμενείς διακρίσεις εις βάρος των μη ημεδαπών ευρωπαίων πολιτών. Η αρχή της ίσης μεταχείρισης ανεξαρτήτως εθνικότητας, που έχει ως νομική βάση την κοινή ευρωπαϊκή ιθαγένεια των Ευρωπαίων πολιτών, αποτελεί τον τρίτο, λιγότερο ενοποιητικό, αλλά εξίσου χρήσιμο για την ΕΕ, δρόμο του ενωσιακού δικαίου.

1.4. Η Συνθήκη της Λισαβόνας

1.4.1. Η πορεία από τη Νίκαια στη Λισαβόνα μέσω Ευρωπαϊκού Συντάγματος

Μάαστριχτ, Άμστερνταμ, Νίκαια, Λισαβόνα είναι οι τέσσερις στάσεις της σύγχρονης ιστορίας των Ευρωπαϊκών Συνθηκών. Το ισχύον πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο είναι η συνθήκη της Λισαβόνας. Αυτή ουσιαστικά τροποποίησε τις δύο Συνθήκες που συγκροτούσαν το πρωτογενές κοινοτικό δίκαιο, τη ΣυνθΕΚ (Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας) και τη ΣυνθΕΕ (Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης) σε καθεστώς ισχύος της Συνθήκης της Νίκαιας.

Η Συνθήκη της Νίκαιας συμφωνήθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Νίκαιας τον Δεκέμβριο του 2000, υπογράφηκε τον Φεβρουάριο του 2001 και ίσχυσε από την 1η Φεβρουαρίου 2003 μέχρι και 1. Δεκεμβρίου 2009 οπότε και τέθηκε σε ισχύ η Συνθήκη της Λισαβόνας.

Οι Ευρωπαϊκές Κοινότητες (ΕΚΑΧ, ΕΟΚ και ΕΥΡΑΤΟΜ), που σήμερα ονομάζονται Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) κυοφορήθηκαν και λειτούργησαν ως ένα προεχόντως οικονομικό πολιτειακό μόρφωμα. Όταν μετά τη Νίκαια επιχειρήθηκε η περαιτέρω «πολιτικοποίηση» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με κεντρικό προσανατολισμό την μετάβαση από τις Ευρωπαϊκές Συνθήκες σε ένα Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, το πρωτογενές ευρωπαϊκό δίκαιο έμεινε από καύσιμα. Οι Ολλανδοί και οι Γάλλοι είπαν με δημοψηφίσματα όχι στη Συνταγματική Συνθήκη (Ευρωσύνταγμα). Το πρωτογενές δίκαιο της Νίκαιας δεν αντικαταστάθηκε από το Ευρωσύνταγμα. Το Ευρωσύνταγμα τυπικά εγκαταλείφθηκε. Ο όρος Σύνταγμα εξοστρακίστηκε, ωσάν τα προβλήματα των προοπτικών και των βασικών θεσμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ήταν πολιτειολογικής ορολογίας και συμβολισμών. Βέβαια οι τίτλοι, τα ονόματα, οι τύποι και τα σύμβολα διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ροή της πολιτικής ιστορίας και στην ψυχολογία των πολιτών.

Η πλειοψηφία των ρυθμίσεων που υπήρχαν στο Ευρωσύνταγμα ενσωματώθηκαν όμως στην Συνθήκη της Λισαβόνας, την Μεταρρυθμιστική Συνθήκη. Μετά από ένα διάστημα αμηχανίας και προβληματισμού η Γερμανική Προεδρία στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο το πρώτο εξάμηνο του 2007 έθεσε τις βάσεις για την τροποποίηση της Συνθήκης της Νίκαιας. Με ταχείες διαδικασίες η Συνθήκη της Λισαβόνας υπογράφτηκε τον Δεκέμβριο του 2007 και τέθηκε σε ισχύ 1η Δεκεμβρίου 2009. Το νέο Ευρωπαϊκό Δίκαιο είναι η Συνθήκη της Λισαβόνας (Μεταρρυθμιστική Συνθήκη). Με τη Συνθήκη της Λισαβόνας διατηρούνται βασικά στοιχεία του Ευρωσυντάγματος και εντάσσονται στις προϋπάρχουσες Συνθήκες (ΣυνθΕΚ και ΣυνθΕΕ). Οι αμαξοστοιχίες του πρωτογενούς ενωσιακού δικαίου έχουν ένα τέταρτο σταθμό, τη Λισαβόνα, το μέρος όπου υπογράφτηκε η νέα Συνθήκη. Η νέα Συνθήκη της Λισαβόνας μεταρρυθμίζει την ΣυνθΕΚ και τη ΣυνθΕΕ της Συνθήκης της Νίκαιας. Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δεκεμβρίου του 2008 ελήφθη η μέριμνα για τις αναγκαίες θεσμικές προσαρμογές που κατέστησαν εφικτή την θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας, έστω και με κάποια χρονική καθυστέρηση. Τελικά η Συνθήκη της Λισαβόνας τέθηκε σε πλήρη ισχύ την 1η Δεκεμβρίου του 2009.

1.4.2. Το ισχύον πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο: Η τριπτέρυγη Συνθήκη της Λισαβόνας - Μεταρρυθμιστική Συνθήκη

Η Συνθήκη της Λισαβόνας είναι μία μεταρρυθμιστική Συνθήκη. Μεταρρυθμίζει τη Συνθήκη της Νίκαιας. Ουσιαστικά πάντως επαναφέρει με ελάχιστες αλλαγές τις ρυθμίσεις του Ευρωπαϊκού Συντάγματος. Η Συνθήκη της Λισαβόνας είναι δηλαδή το Ευρωσύνταγμα επαναδιαρθρωμένο όχι σε συντακτική, αλλά σε αναθεωρητική λογική. Αποτελείται από σχεδόν τις ίδιες ρυθμίσεις με το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα αλλά θεσπισμένες καταρχάς ως τροποποιήσεις του προϊσχύσαντος πρωτογενούς δικαίου, ως μεταρρυθμίσεις της Συνθήκης της Νίκαιας. Η Συνθήκη της Λισαβόνας (Μεταρρυθμιστική Συνθήκη) τροποποίησε τη ΣυνΘΕΚ και τη ΣυνθΕΕ τον Δεκέμβριο του 2007. Τον Μάη του 2008 ενσωματώθηκαν οι αλλαγές - μεταρρυθμίσεις της Συνθήκης της Νίκαιας σε δύο ενιαία κείμενα, τις δύο νέες Συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης την ΣυνΘΕΕ και την ΣυνθΛΕΕ. Ταυτόχρονα αποφασίστηκε η νομικοποίηση, μάλιστα με ισχύ πρωτογενούς

ενωσιακού δικαίου του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, που υφίστατο μέχρι τότε ως απλή πολιτική διακήρυξη χωρίς νομική ισχύ. Έτσι προέκυψε η ενοποιημένη απόδοση της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση και της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Η ΣυνθΕΕ σε καθεστώς Λισαβόνας είναι η μεταρρυθμισμένη ΣυνΘΕΕ σε καθεστώς Νίκαιας. Έχει 55 άρθρα. Η ΣυνΘΛΕΕ σε καθεστώς Λισαβόνας, είναι η μεταρρυθμισμένη ΣυνθΕΚ σε καθεστώς Νίκαιας. Αποτελείται από 358 άρθρα. Κρίσιμο είναι ότι από 1.12.2009 με την Συνθήκη της Λισαβόνας αποκτά νομική ισχύ και ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΔΕ) που αποτελείται από 54 άρθρα. Ο ΧΘΔΕΕ έχει ίδια τυπική με την ΣυνθΕΕ και την ΣυνθΛΕΕ. Στην Συνθήκη της Λισαβόνας είναι τέλος προσαρτημένα και 37 πρωτόκολλα, 2 Παραρτήματα και 65 δηλώσεις.

Συνοψίζοντας, το πρωτογενές Δίκαιο της ΕΕ από 1.12.2009 μέχρι και σήμερα είναι τριπτέρυγο: Αποτελείται από την ΣυνθΕΕ, την ΣυνθΛΕΕ και τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ).

1.4.3. Οι θεσμικές καινοτομίες της Συνθήκης της Λισαβόνας

Με τη Συνθήκη της Λισαβόνας καταργούνται οι τρεις πυλώνες που ίσχυαν στην Συνθήκη της Νίκαιας και εξαλείφεται από την ευρωπαϊκή θεσμική ορολογία η έννοια Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Στη Συνθήκη της Λισαβόνας υπάρχει μόνο Ευρωπαϊκή Ένωση. Η πρώην Ευρωπαϊκή Κοινότητα και ο πρώην πρώτος πυλώνας του ευρωπαϊκού οικοδομήματος ενσωματώνονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση παύει να περιορίζεται μόνο στην ΣυνθΕΕ αλλά εκτείνεται και στις δύο Συνθήκες του πρωτογενούς ευρωπαϊκού δικαίου, δηλαδή και στην ΣυνθΕΕ και στην ΣυνθΛΕΕ. Οι αλλαγές στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο είναι εκτεταμένες και σημαντικές χωρίς να μεταλλάσσεται η φυσιογνωμία του. Η πιο σημαντική και ρηξικέλευθη αλλαγή είναι η περιβολή με νομική δεσμευτικότητα του Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της ΕΕ.

Συνοπτικά, και πέραν της κορυφαίας αλλαγής που είναι η νομικοποίηση του Χάρτη, οι σημαντικότερες θεσμικές καινοτομίες της Συνθήκης της Λισαβόνας είναι οι ακόλουθες δέκα:

1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτά ρητά μία ενιαία νομική προσωπικότητα. Οι Συνθήκες είναι δύο, η ΣυνθΕΕ και η ΣυνθΛΕΕ, όμως η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μία και ενιαία. Είναι ένα ενιαίο υποκείμενο του διεθνούς δικαίου.

2. Κατοχυρώνεται ρητά με την Συνθήκη της Λισαβόνας η ευρωπαϊκή ιθαγένεια όλων των ευρωπαίων πολιτών δίπλα στην εθνική ιθαγένεια, ως μήτρα ομοιόμορφης και πάντως ισότιμης αντιμετώπισης των ευρωπαίων πολιτών. Συγκεκριμένα σύμφωνα με το άρθρο 9 ΣΕΕ και το άρθρο 20 ΣΛΕΕ, κάθε πρόσωπο που έχει την υπηκοότητα κράτους μέλους είναι πολίτης της Ένωσης. Η ιθαγένεια (υπηκοότητα) της Ένωσης συμπληρώνει την εθνική ιθαγένεια, έρχεται δίπλα σε αυτή, χωρίς να την αντικαθιστά ή να την υποβαθμίζει. Από την ιθαγένεια της Ένωσης πηγάζουν πολλά δικαιώματα για τους Ευρωπαίους Πολίτες.

3. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενισχύεται καθώς καθίσταται κατά κανόνα συννομοθέτης σε πολύ μεγάλο εύρος πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η συναπόφαση Συμβουλίου και Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου γίνεται ο κανόνας στη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής.

4. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ρυθμίζεται ρητά και γενικά στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο ως θεσμικό όργανο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ταυτόχρονα το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποκτά σταθερό Πρόεδρο με θητεία 2,5 ετών ανανεώσιμη.

5. Θεσπίζεται Ύπατος Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις εξωτερικές σχέσεις, ένας «Υπουργός Εξωτερικών» της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Ύπατος Εκπρόσωπος είναι Αντιπρόεδρος της Επιτροπής, σταθερός Πρόεδρος του Συμβουλίου Εξωτερικών Υποθέσεων και συμμετέχει στις συνεδριάσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.

6. Σταθερό πρόεδρο, εκτός από το Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων, αποκτά και το Eurogroup. (Το Eurogroup είναι το Συμβούλιο των Υπουργών Οικονομικών των 20 Κρατών που είναι ενταγμένα στη Ζώνη του Ευρώ εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.)

7. Υιοθετείται, με μεταβατικά στάδια και με διάφορες διακλαδώσεις, ένα νέο σύστημα ειδικής πλειοψηφίας για την λήψη απόφασης εντός του Συμβουλίου. Η ειδική πλειοψηφία επεκτείνεται σε περισσότερα πεδία.

8. Ενισχύεται ο ρόλος των εθνικών Κοινοβουλίων στην ευρωπαϊκή πολιτική και νομοθεσία. Περιορίζεται πάντως κατά βάση στον έλεγχο της αρχής της επικουρικότητας.

9. Οριοθετούνται λίγο σαφέστερα οι αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

10. Θεσπίζεται στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία πολιτών (βλ. https://europa.eu/citizens-initiative/_el), δηλαδή η δυνατότητα από 1.000.000 πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τουλάχιστον 7 κράτη μέλη της ΕΕ να ωθήσουν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην υποβολή συγκεκριμένης νομοθετικής πρότασης.

1.4.4. Κριτική αποτίμηση της Συνθήκης της Λισαβόνας 

Η Συνθήκη της Λισαβόνας έχει πρώτον θετικό αποτύπωμα στο δικαιοκρατικό και φιλελεύθερο διακύβευμα της ΕΕ με την νομικοποίηση του ΧΘΔΕΕ με ισχύ πρωτογενούς ενωσιακού δικαίου. Η ΕΕ γίνεται εκτός από α) εσωτερική οικονομική αγορά και β) ένωση δικαίου με έναν πλήρη και μοντέρνο κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Θετικό πρόσημο διαπιστώνεται και στον εκδημοκρατισμό των θεσμών της ΕΕ, α) με την προσθήκη την νομοθετικής πρωτοβουλίας των Ευρωπαίων Πολιτών, β) την ενδυνάμωση του ρόλου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και γ) την συμμετοχή των εθνικών κοινοβουλίων των κρατών Μελών της ΕΕ στη νομοθετική διαδικασία.

Στα αρνητικά της Συνθήκης της Λισαβόνας η διατήρηση της υπερβολικής «γραφειοκρατίας των Βρυξελλών», που χαρακτηρίζει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο λειτουργίας της ΕΕ. Δεν προχώρησε, όπως χρειαζόταν η Συνθήκη της Λισαβόνας σε περαιτέρω απλοποίηση και ομογενοποίηση των νομοθετικών διαδικασιών της ΕΕ. Το ίδιο το πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο συνεχίζει να διέπεται από βερμπαλισμό και μεγάλο όγκο.

Επίσης η Συνθήκη της Λισαβόνας δεν εστίασε επαρκώς στα ουσιώδη προβλήματα της ΕΕ των κρατών μελών και των πολιτών (φτώχεια, ανεργία, άστεγη, αγοραστική δύναμη, πληθωρισμός, ακριβή ενέργεια, συστήματα υγείας) με πειστικές και αποτελεσματικές απαντήσεις. Ταυ

τόχρονα δεν έχει δώσει τις δέουσες θεσμικές απαντήσεις στις νέες μορφές κινδύνων για την Ευρώπη (οικονομική κρίση, τρομοκρατία, πανδημία, υπερμεγέθη μεταναστευτικά ρεύματα).

1.5. Η νομοθετική διαδικασία της ΕΕ

1.5.1. Η συνήθης νομοθετική διαδικασία της ΕΕ

Η συνήθης νομοθετική διαδικασία της ΕΕ είναι η διαδικασία της συναπόφασης Συμβουλίου και Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου μετά από νομοθετική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Η ΕΕ έχει δικαμεραλισμό, δύο δηλαδή νομοθετικά σώματα στην συνήθη νομοθετική της διαδικασία, το Συμβούλιο (Σ) και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (ΕΚ). Στην διαδικασία της συναπόφασης Σ και ΕΚ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει τη νομοθετική πρωτοβουλία, δικαιοεισηγητικό ρόλο, που είναι παρόμοιος με τον ρόλο της Κυβέρνησης στο Ελληνικό Κράτος. Η Επιτροπή προετοιμάζει την ενωσιακή νομοθεσία, τη αποστέλλει στα δύο νομοθετικά σώματα (Σ και ΕΚ), και ότ(αν) γίνει αποδεκτή από αυτά (ενδεχομένως με τροποποιήσεις), τότε θεσπίζεται το παράγωγο ενωσιακό δίκαιο.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο πριν την διαδικασία της νομοθέτησης, προνομοθετικά και χωρίς να συμμετέχει τυπικά στη νομοθετική διαδικασία της ΕΕ, χαράσσει τις κεντρικές πολιτικές γραμμές, το βασικό πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα αρθρωθεί η ενωσιακή νομοθεσία. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δεν συμμετέχει στη νομοθετική διαδικασία της ΕΕ. Σε αυτή συμμετέχουν Επιτροπή, Συμβούλιο και Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο

1.5.2. Οι άλλες νομοθετικές διαδικασίες της ΕΕ

Εκτός από την συνήθη νομοθετική διαδικασία της ΕΕ, την διαδικασία της συναπόφασης Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβουλίου κατόπιν νομοθετικής πρότασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, υπάρχουν στο ισχύον ενωσιακό δίκαιο και άλλες νομοθετικές διαδικασίες (μη συνήθεις).

Μη συνήθης νομοθετική διαδικασία της ΕΕ είναι πλέον (παλαιότερα αυτή ήταν η επικρατέστερη) η διαδικασία της διαβούλευσης. Στην νομοθετική διαδικασία αυτή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει και το Συμβούλιο αποφασίζει (το Συμβούλιο δηλαδή είναι το μόνο νομοθετικό σώμα), αφού όμως προηγουμένως λάβει την γνώμη και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (που στη νομοθετική διαδικασία αυτή δεν είναι νομοθετικό, αλλά απλό γνωμοδοτικό σώμα). Το Συμβούλιο πρέπει να λάβει την θέση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, αλλά δεν δεσμεύεται από αυτή.

Ένα δεύτερο σπανιότερο μοντέλο μη συνήθους νομοθετικής διαδικασίας της ΕΕ, είναι αυτό στα πλαίσια του οποίου, πάντα κατόπιν πρότασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποφασίζει και το Συμβούλιο απλώς γνωμοδοτεί. Δηλαδή εδώ αντιστρέφονται οι ρόλοι μεταξύ Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβουλίου σε σχέση με το πρώτο μοντέλο μη συνήθους νομοθετικής διαδικασίας της ΕΕ.

Ένα τρίτο μοντέλο μη συνήθους νομοθετικής διαδικασίας της ΕΕ, είναι αυτό στο οποίο η Επιτροπή (όπως πάντα) προτείνει, το Συμβούλιο αποφασίζει και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εγκρίνει. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εν προκειμένω είναι (όπως και στη συνήθη νομοθετική διαδικασία της ΕΕ) νομοθετικό σώμα της ΕΕ, συννομοθέτης με το Συμβούλιο, όμως δεν μπορεί να τροποποιήσει την απόφαση του Συμβουλίου. Μπορεί είτε να εγκρίνει την απόφαση του Συμβουλίου, είτε να μην την εγκρίνει, οπότε και δεν θεσπίζεται ο κανόνας του δευτερογενούς ενωσιακού δικαίου. Πάντως παρότι εδώ το ΕΚ δεν μπορεί να παρέμβει στο περιεχόμενο του νομοθετήματος, χωρίς την έγκρισή του δεν θεσπίζεται παράγωγο ενωσιακό δίκαιο.

1.6. Οι πηγές του ενωσιακού δικαίου

Το ισχύον πρωτογενές δίκαιο της ΕΕ είναι η Συνθήκη της Λισαβόνας που αποτελείται κατά βάση 1) από την ΣυνθΕΕ, 2) την ΣυνθΛΕΕ και 3) τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ). Είναι δηλαδή στην βασική του δομή τρίπτυχο. Η Συνθήκη της Λισαβόνας λέγεται και Μεταρρυθμιστική Συνθήκη γιατί μεταρρύθμισε τις Συνθήκες στην προϊσχύσασά τους μορφή, την Συνθήκη της Νίκαιας.

Στο πρωτογενές δίκαιο της ΕΕ περιλαμβάνονται επίσης 4) τα Πρωτόκολλα και οι Δηλώσεις που προσαρτώνται στην Συνθήκη της Λισαβόνας, 5) οι Συνθήκες Προσχώρησης στην ΕΕ όλων των Κρατών Μελών και 6) η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας (Ευρατόμ). Το πρωτογενές δίκαιο της ΕΕ βρίσκεται στην κορυφή της ιεραρχικής πυραμίδας των πηγών του δικαίου της έννομης τάξης της ΕΕ. Ομοιάζει από άποψη τυπικής ισχύος με το Σύνταγμα των εθνικών δικαίων.

Τα παράγωγο (ή αλλιώς δευτερογενές) δίκαιο της ΕΕ αποτελείται από τους κανονισμούς, τις οδηγίες και τις αποφάσεις, τις γνώμες και τις συστάσεις. Οι κανονισμοί της ΕΕ έχουν γενική (δηλαδή έχουν ως αποδέκτες όλα τα Κράτη Μέλη της ΕΕ) και άμεση (δηλαδή δεν χρειάζονται ενσωμάτωση με εθνικό δίκαιο αλλά ισχύουν άμεσα, αμέσως απευθείας) ισχύ.

Οι οδηγίες της ΕΕ έχουν γενική και έμμεση (δηλαδή πρέπει να ενσωματωθούν στο εθνικό δίκαιο π.χ. με νόμο της ελληνικής Βουλής, κατ’ άλλη διατύπωση πρέπει το εθνικό δίκαιο να εναρμονιστεί με την οδηγία) ισχύ. Οι αποφάσεις της ΕΕ έχουν ειδική (δηλαδή ως αποδέκτες έχουν κάποιο συγκεκριμένο Κράτος Μέλος ή και κάποιον ιδιώτη) και άμεση ισχύ. Οι συστάσεις και οι γνώμες είναι ήπιο δίκαιο (soft law). Παρότι εμπίπτουν θεωρητικά στο παράγωγο ενωσιακό δίκαιο, δεν έχουν νομική δεσμευτικότητα.

Εκτός από τις άνω 5 κατηγορίες νομοθετικών πράξεων της ΕΕ, τα όργανα της ΕΕ (συνήθως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, και σε ορισμένες περιπτώσεις το Συμβούλιο) εκδίδουν και μη νομοθετικές πράξεις: α) τις κατ’ εξουσιοδότηση πράξεις και β) τις εκτελεστικές πράξεις. Αυτές παρομοιάζουν με τις κανονιστικές διοικητικές πράξεις που στα πλαίσια της ελληνικής έννομης τάξης εκδίδονται κατόπιν εξουσιοδότησης τυπικού νόμου βάσει του άρθρου 43 παρ. 2 του Συντάγματος.

Εκτός από το πρωτογενές και το παράγωγο δίκαιο της ΕΕ, στις πηγές του δικαίου της ΕΕ εμπίπτουν και οι Διεθνείς Συμβάσεις που συνάπτει η ΕΕ με άλλα κράτη, μη Μέλη της ή με Διεθνείς

Οργανισμούς. Αυτές οι Διεθνείς Συμβάσεις της ΕΕ είναι κατώτερης τυπικής ισχύος από το πρωτογενές δίκαιο της ΕΕ και ανώτερης τυπικής ισχύος από το παράγωγο δίκαιο της ΕΕ.

1.7. Οι αξίες και οι σκοποί της ΕΕ

Οι αξίες της ΕΕ (άρθρο 2 ΣυνθΕΕ) είναι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η ελευθερία, η ισότητα, η δημοκρατία, τα θεμελιώδη δικαιώματα, το κράτος δικαίου, μέσα σε περιβάλλον ανεκτικότητας και αλληλεγγύης. Σκοποί της ΕΕ (άρθρο 3 παρ. 1 ΣυνθΕΕ) είναι α) η προώθηση των αξιών της, β) η ειρήνη και γ) η ευημερία των πολιτών της ΕΕ.

Όπως έχει επανειλημμένως τονιστεί, κεντρικός στόχος της ΕΕ, καταλυτικός για την φυσιογνωμία της, είναι η προώθηση της εσωτερικής αγοράς. Η εσωτερική αγορά στα πλαίσια της Συνθήκης της Λισαβόνας συνέχεται πιο έντονα με τις έννοιες της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς, της βιώσιμης ανάπτυξης, της αύξησης της απασχόλησης και της σταθερότητας των τιμών.

1.8. Κράτος δικαίου στην ΕΕ

Το κράτος δικαίου έχει πολλά υποστοιχεία, όπως γνωρίζουμε από το συνταγματικό δίκαιο (τήρηση της νομιμότητας, πρωταρχία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, διάκριση των εξουσιών, έλεγχοι και εξισορροπήσεις (checks and balances)-καμία εξουσία ανεξέλεγκτη, έλεγχος της αντισυνταγματικότητας των νόμων, αρχή της αναλογικότητας, δικαστική ανεξαρτησία).

Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης ιδιαίτερη έμφαση αποδίδεται σε τρείς άξονες, σε τρία υποστοιχεία του κράτους δικαίου: α) δικαστική ανεξαρτησία και αποτελεσματική απονομή δικαιοσύνης, β) ανεξαρτησία της λεγόμενης 4ης εξουσίας, των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ) και γ) αντιμετώπιση της διαφθοράς. To ενωσιακό δίκαιο αποσκοπεί στην διασφάλιση του κράτους δικαίου και από την ΕΕ και από τα κράτη Μέλη της.

Πολωνία (βλ. διαδικτυακά https://www.youtube.com/watch?v=-uCdbj46USI ραδιοφωνική συνέντευξη μου στην εκπομπή Αναλύσεις του SΚΑΙ Κρήτης) και Ουγγαρία τα τελευταία χρόνια έχουν επιδείξει συστημικά προβλήματα ως προς το κράτος δικαίου, τα οποία η ΕΕ προσπαθεί με διάφορους τρόπους και μηχανισμούς να αντιμετωπίσει.

Με το άρθρο 7 της ΣυνθΕΕ (το διαβάζουμε προσεχτικά) η ΕΕ ασκεί εποπτεία 2 επιπέδων στα κράτη μέλη ως προς την τήρηση των αρχών της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου.

1.9. Οι αρμοδιότητες της ΕΕ

1.9.1. Εισαγωγή

Οι αρμοδιότητες της ΕΕ ρυθμίζονται κατά βάση 1) στα άρθρα 3-6 της ΣυνθΛΕΕ, 2) στο άρθρο 2 της ΣυνΘΕΕ, 3) στο πρωτόκολλο της Συνθήκης της Λισαβόνας για την επικουρικότητα και την αναλογικότητα και 4) στο άρθρο 352 της ΣυνθΛΕΕ.

1.9.2. Η αρχή των δοτών αρμοδιοτήτων της ΕΕ

Βασική αρχή που διέπει τις αρμοδιότητες της ΕΕ είναι ότι αυτές είναι δοτές, τις δίνουν τα κράτη Μέλη της ΕΕ στην ΕΕ. Οι αρμοδιότητες είναι των κυρίαρχων κρατών Μελών της ΕΕ και αυτά, ως κύριοι των Συνθηκών, ενσωματώνοντάς τες στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο τις μεταφέρουν στην ΕΕ. Βασική λοιπόν αρχή του ενωσιακού δικαίου είναι η αρχή των δοτών αρμοδιοτήτων της ΕΕ.

1.9.3. Οι 5 κατηγορίες των αρμοδιοτήτων της ΕΕ

Οι αρμοδιότητες της ΕΕ είναι σχηματικά 5 κατηγοριών. Είναι 1) οι αποκλειστικές αρμοδιότητες της ΕΕ (που απαριθμούνται περιοριστικά στο άρθρο 3 τη ΣυνθΛΕΕ), 2) οι συντρέχουσες αρμοδιότητες ΕΕ και κρατών Μελών ΕΕ (που δεν απαριθμούνται περιοριστικά αλλά ενδεικτικά. Αυτές είναι οι πιο πολλές. Αν οι συντρέχουσες αρμοδιότητες της ΕΕ ασκηθούν από την ΕΕ, τα κράτη Μέλη δεν πρέπει να τις ασκήσουν. Η άσκησή των συντρεχουσών αρμοδιοτήτων της ΕΕ συνδυάζεται με την αρχή της επικουρικότητας. Κατά την άσκηση τους πρέπει να τηρείται πάντα η αρχή της επικουρικότητας. Την τήρηση της αρχής της επικουρικότητας παρακολουθούν και τα εθνικά κοινοβούλια όλων των Κρατών Μελών της ΕΕ. Η Επιτροπή όταν υποβάλει μια νομοθετική της πρωτοβουλία στα νομοθετικά όργανα της ΕΕ (π.χ. στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κατά την συνήθη νομοθετική διαδικασία, την διαδικασία της συναπόφασης Συμβουλίου και Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου) την υποβάλει ταυτόχρονα και στα εθνικά κοινοβούλια για έλεγχο επικουρικότητας), 3) οι συμπληρωματικές αρμοδιότητες της ΕΕ (άρθρο 6 της ΣυνθΛΕΕ, στις συμπληρωματικές αρμοδιότητες, που επίσης απαριθμούνται περιοριστικά στο άρθρο 6 ΣυνθΛΕΕ, οι αρμοδιότητες παραμένουν κατά βάση στα Κράτη Μέλη της ΕΕ και η ΕΕ απλώς λειτουργεί συμπληρωματικά, υποστηρικτικά), 4) οι συντονιστικές της οικονομικής πολιτικής, των εργασιακών σχέσεων και της κοινωνικής πολιτικής και 5) οι συντονιστικές της εξωτερικής πολιτικής, της πολιτική ασφαλείας και της άμυνας αρμοδιότητες της ΕΕ.

Ό,τι δεν εμπίπτει στις άνω κατηγορίες αρμοδιοτήτων 1, 3, 4, 5 εμπίπτει δια της εις ατόπου απαγωγής στις συντρέχουσες αρμοδιότητες της ΕΕ (άνω κατηγορία 2). Η Συνθήκη της Λισαβόνας ρύθμισε τις αρμοδιότητες της ΕΕ πιο συστηματικά και διαυγώς, χωρίς ακόμα η ρύθμιση αυτή να είναι εντελώς σαφής.

Για το ποιος πρέπει να ασκήσει μια συντρέχουσα αρμοδιότητα κριτήριο είναι η αρχή της επικουρικότητας (που σημαίνει ότι μια αρμοδιότητα πρέπει να την ασκεί αυτός που μπορεί να την ασκήσει πιο αποτελεσματικά, πιο ωφέλιμα για τους πολίτες). Για τον τρόπο (ένταση, εργαλεία, τύπος δράσης) που ασκείται οποιαδήποτε αρμοδιότητα κριτήριο είναι η αρχή της αναλογικότητας (που σημαίνει ότι η αρμοδιότητα αυτή πρέπει να ασκείται με μέτρο, όχι με υπερβολές).

1.9.4. Η άσκηση των αρμοδιοτήτων της ΕΕ με βάση τις αρχές της επικουρικότητας και της αναλογικότητας

Τήρηση της αρχής της επικουρικότητας νομοθέτησης-δράσης από την πλευρά της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά την άσκηση μιας συντρέχουσας αρμοδιότητάς της, σημαίνει ότι η Ένωση νομιμοποιείται να ασκήσει την αρμοδιότητά της αυτή μόνον α) όταν τα κράτη μέλη δεν μπορούν

να πετύχουν τους στόχους της συγκεκριμένα προτεινόμενης δράσης κατά τρόπο ικανοποιητικό και β) όταν η δράση σε επίπεδο Ένωσης μπορεί να επιφέρει προστιθέμενη αξία, δηλαδή να είναι πιο ωφέλιμη. Πολύ κρίσιμη στην πράξη στην τήρηση της αρχής της επικουρικότητας είναι η θεσμική εμπλοκή των εθνικών κοινοβουλίων στον έλεγχο της τήρησης της επικουρικότητας από το νομοθέτη της ΕΕ. Η Επιτροπή όταν στέλνει μια πρόταση νομοθέτησης στα αρμόδια νομοθετικά όργανα της ΕΕ, ταυτόχρονα την στέλνει και στα εθνικά κοινοβούλια ώστε να εκφέρουν γνώμη-παρατηρήσεις ως προς το αν τηρείται η αρχή της επικουρικότητας. Η Επιτροπή λαμβάνει υπόψιν τις προτάσεις των εθνικών κοινοβουλίων επί της επικουρικότητας, χωρίς να δεσμεύεται από αυτές.

Αναλογικότητα είναι η εφαρμογή του αναγκαίου μέσου για την άσκηση μιας αρμοδιότητας της ΕΕ (π.χ. Οδηγίας, Κανονισμού, ή Σύστασης). Η αρχή της αναλογικότητας εφαρμόζεται σε όλες τις αρμοδιότητες της ΕΕ και όχι μόνο στις συντρέχουσες. Η αρχή της αναλογικότητας πρέπει να διέπει κάθε δράση, νομοθετική ή άλλη, της ΕΕ.

1.9.5. Η ρήτρα ευελιξίας της ΕΕ

Κρίσιμη για τη νομοθέτηση σε δύσκολες-οριακές, ή και απρόβλεπτες περιπτώσεις είναι η χρήση της ρήτρας ευελιξίας της ΕΕ που θεσπίζει το άρθρο 352 της ΣυνθΛΕΕ. Αυτή η ρύθμιση ήταν απαραίτητη ως νομική βάση κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης για την θέσπιση κανόνων από την ΕΕ για την οικονομική διάσωση κρατών μελών. Αυτή η οικονομική διάσωση κρατών μελών της ΕΕ (π.χ. Ελλάδα, Κύπρος, Πορτογαλία, Ιρλανδία) ήταν αναγκαία για την ίδια την ύπαρξη και την συνέχιση λειτουργίας της της ΕΕ. Για την επίτευξη των σκοπών της ΕΕ ενεργοποιείται λοιπόν με τις προδιαγραφές του άρθρου 352 ΣυνθλΕΕ η ρήτρα ευελιξίας (που προσομοιάζει με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία της ΕΕ, αλλά απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο της ΕΕ).

1.9.6. Αποκλειστικές αρμοδιότητες της ΕΕ (άρθρο 3 ΣυνθλΕΕ)

Η ΕΕ έχει αποκλειστική αρμοδιότητα στα εξής πεδία:

1) Τελωνειακή ένωση

2) Ανταγωνισμός

3) Εμπορικές σχέσεις

4) Νομισματική Ένωση (19 από τα 27 κράτη μέλη της ΕΕ, ΕΕ δύο ταχυτήτων κατ’ εξαίρεση)

5) Θαλάσσιοι Πόροι

6) Διεθνείς Συμβάσεις στα άνω πεδία

1.10. Η θεσμική αρχιτεκτονική της ΕΕ

1.10.1. Τα 14 όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Συνθήκη της Λισαβόνας

Το οργανόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης συγκροτείται βασικά από 14 όργανα, εκ των οποίων τα 7 θεσπίζονται ρητά στο άρθρο 13 παρ. 1 της ΣυνθΕΕ ως θεσμικά όργανα. Τα 14 όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ανεξάρτητα από τη διάκρισή τους σε θεσμικά και μη θεσμικά μπορούν να συστηματοποιηθούν με γνώμονα τις λειτουργίες τους σε 5 κατηγορίες: 1) πολιτικά αποφασιστικά όργανα, 2) γνωμοδοτικά όργανα, 3) Ανεξάρτητες Αρχές, 4) Δικαστήρια, 5) Τράπεζες.

1) Τα πολιτικά αποφασιστικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι τέσσερα: 1) Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 2) Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, 3) Το Συμβούλιο, 4) Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Τα τέσσερα πολιτικά αποφασιστικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι όλα θεσμικά και αποτελούν το αντικείμενο των αναπτύξεων του παρόντος βιβλίου. Συνθέτουν τους πολιτικούς θεσμούς της ΕΕ. Συγκροτούν τον πυρήνα και την κινητήριο δύναμη του πολιτικού θεσμικού πλαισίου της ΕΕ.

2) Τα γνωμοδοτικά όργανα της ΕΕ είναι δύο: 1) Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και 2) Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών. Στη Συνθήκη της Λισαβόνας προβλέπεται ρητά ο ρόλος τους να ασκούν γνωμοδοτική αρμοδιότητα προς τα πολιτικά θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης που συμμετέχουν στη νομοθετική της λειτουργία. Πιο συγκεκριμένα: «Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και η Επιτροπή επικουρούνται από την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και από την Επιτροπή των Περιφερειών, οι οποίες ασκούν συμβουλευτικά καθήκοντα.»

3) Οι Ανεξάρτητες Αρχές στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι δύο: 1) Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής και 2) ο Ευρωπαίος Επόπτης για την Προστασία των Προσωπικών Δεδομένων Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής διερευνά καταγγελίες σχετιζόμενες με παραβιάσεις του ευρωπαϊκού δικαίου και με κακοδιοίκηση στα όργανα και στους οργανισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Ευρωπαίος Επόπτης για τα προσωπικά δεδομένα μεριμνά για τον έμπρακτο σεβασμό τω προσωπικών δεδομένων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

4) Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει στα πλαίσια τις Συνθήκης της Λισαβόνας τρία λειτουργικά συνδεόμενα μεταξύ τους Δικαστήρια και ένα οιονεί Δημοσιονομικό Δικαστήριο, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο. Τα τρία Δικαστήρια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που θεσπίζονται ως υποενότητες του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι 1) Το Δικαστήριο, 2) Το Γενικό Δικαστήριο και 3) Οι ειδικοί δικαστικοί σχηματισμοί. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι θεσμικό όργανο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει ως αρμοδιότητα τη διενέργεια του ελέγχου των δημοσίων οικονομικών της ΕΕ. Ως εξωτερικός ελεγκτής της ΕΕ συμβάλλει στη βελτίωση της δημοσιονομικής διαχείρισής της ΕΕ. Ενεργεί ως ανεξάρτητος θεματοφύλακας των οικονομικών συμφερόντων των πολιτών της ΕΕ. Είναι αμφίβολο αν το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο είναι γνήσιο δικαστικό όργανο. Ασκεί όμως οιονεί δικαστικά-ελεγκτικά καθήκοντα στο πεδίο των δημοσιονομικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

5) Το οργανόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης συμπληρώνεται με δύο Τράπεζες: 1) Την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και 2) την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα είναι στη Συνθήκη της Λισαβόνας θεσμικό όργανο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Πέρα από τα θεσμικά και τα λοιπά άνω παρατεθέντα όργανα της ΕΕ, στην ΕΕ υφίστανται και υπηρεσίες, ταμεία και οργανισμοί που υπάγονται σε κάποιο όργανο, καθώς και διοργανικές υπηρεσίες.

1.10.2. Τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Συνθήκη της Λισαβόνας

Τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης σύμφωνα με το άρθρο 13 παρ. 1 της ΣΥΝΘΕΕ (σε καθεστώς ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας) είναι επτά: Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το Συμβούλιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Ελεγκτικό Συνέδριο, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Σε σχέση με τη Συνθήκη της Νίκαιας προστίθενται 2 όργανα στο βασικό θεσμικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Το άρθρο 13 παρ. 1, 2 και 3 της ΣυνθΕΕ συγκεκριμένα προβλέπει:

«1. Η Ένωση διαθέτει θεσμικό πλαίσιο που αποσκοπεί στην προώθηση των αξιών της, στην επιδίωξη των στόχων της, στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων της, των συμφερόντων των πολιτών της και των συμφερόντων των κρατών μελών, καθώς και στη διασφάλιση της συνοχής, της αποτελεσματικότητας και της συνέχειας των πολιτικών και των δράσεών της.

Τα θεσμικά όργανα της Ένωσης είναι:

- το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο,

- το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο,

- το Συμβούλιο,

- η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (εφεξής καλούμενη η «Επιτροπή»),

- το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης,

- η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα,

- το Ελεγκτικό Συνέδριο.

2. Κάθε θεσμικό όργανο δρα εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων που του ανατίθενται από τις Συνθήκες, σύμφωνα με τις διαδικασίες, τους όρους και τους σκοπούς τους οποίους προβλέπουν. Τα θεσμικά όργανα συνεργάζονται μεταξύ τους καλή τη πίστει.

3. Οι διατάξεις σχετικά με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Ελεγκτικό Συνέδριο, καθώς και οι λεπτομερείς διατάξεις σχετικά με τα άλλα θεσμικά όργανα, περιέχονται στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.»

Οι βασικές ρυθμίσεις για τα πέντε πρώτα από τα επτά απαριθμούμενα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης θεσπίζονται στα άρθρα 14 επ. της ΣυνθΕΕ. Οι βασικές ρυθμίσεις για το Ελε

γκτικό Συνέδριο και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, όπως και οι ρυθμίσεις για την λειτουργία και των επτά θεσμικών οργάνων θεσπίζονται στα άρθρα 223 επ. (6ο μέρος) της ΣυνθΛΕΕ.

1.10.3. Τα πολιτικά θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Συνθήκη της Λισαβόνας

Τα πολιτικά θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (σε καθεστώς ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας) είναι τέσσερα: Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το Συμβούλιο και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Τόσο το Ελεγκτικό Συνέδριο, όσο και κυρίως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, αναπτύσσουν και πολιτικές λειτουργίες. Η δραστηριότητά τους όμως είναι κατά βάση α) οιονεί δικαστικού ελέγχου των δημοσιονομικών δεδομένων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και β) νομισματικής υφής αντίστοιχα. Η ανάλυση του Ελεγκτικού Συνεδρίου και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, όπως και του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν εμπίπτει στους στόχους της παρούσας μελέτης.

2. Θεμελιώδη δικαιώματα

Βιβλιογραφία: Β. Τζέμος, Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ). Ερμηνεία κατ’ άρθρο, 3η έκδοση, 2026. – Β. Τζέμος (Επιμ.), Β. Τζέμος, Νομιμότητα, Οικονομία, Τεχνητή Νοημοσύνη και Αποτελεσματικότητα, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ 2026, σ. 1 επ. – Β. Τζέμος, Ο ορισμός της παιδείας στους νόμους του Πλάτωνα και η τεχνητή νοημοσύνη, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2026, σ. 1 επ. – Β. Τζέμος (Επιμ.), Επίκαιρες Προκλήσεις για το Δημόσιο Δίκαιο: Συνταγματική Αναθεώρηση, Διασφάλιση Δημοκρατίας και Κράτους Δικαίου, Βιώσιμη Οικονομική Ανάπτυξη, Τεχνητή Νοημοσύνη, Βιβλίο Πρακτικών 12ου Ετήσιου Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (Ε.Ε.Δ.), στο Βόλο, 2026, προσβάσιμο σε: https://www.dimosiodikaio.gr/synedrio_12/ – Β. Τζέμος. Συνταγματικό δίκαιο, διεθνείς και εγχώριες προκλήσεις και επαυξημένο Σύνταγμα σε: Ε. Βενιζέλος (Επιμ.), 50 χρόνια από το Σύνταγμα του 1975, 2026. – Ε. Βενιζέλος, Εισαγωγή στα Θεμελιώδη Δικαιώματα, 2026.– B. Τζέμος, Ο Νέος Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη και ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ), ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2025, σ. 1 επ. – Λ. Σισιλιάνος, ΕΣΔΑ. Ερμηνεία κατ’ άρθρο, 2025. – Ε. Βενιζέλος (Επιμ.), Το Ελληνικό Σύνταγμα. Τόμος 1, 2025. – Σ. Βλαχόπουλος, Ξ. Κοντιάδης, Ι. Τασόπουλος (Επιμ.), Σύνταγμα. Ερμηνεία κατ’ άρθρο, 2024. – Σ. Βλαχόπουλος, Ξ. Κοντιάδης, Εγχειρίδιο Συνταγματικού Δικαίου, 2024. – Κ. Χρυσόγονος, Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, 2023. – Σ. Βλαχόπουλος (Επιμ.), Θεμελιώδη Δικαιώματα, 2022. – Ι. Σαρμάς, Η Ένωση Δικαίου, 2022. – Π. Παυλόπουλος, «Πάρθια Βέλη» κατά της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης, 2021. – Β. Τζέμος, Εφαρμοσμένο διοικητικό δίκαιο και αρχές δικαίου και μάνατζμεντ, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2021, σ. 1 επ. – Ι. Σαρμάς, Ξ. Κοντιάδης, Χ. Ανθόπουλος (Επιμ.), ΕΣΔΑ. Κατ’ άρθρο ερμηνεία, 2021. – Ν. Κανελλοπούλου-Μαλούχου, Συνταγματική θεωρία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, 2021. – Β. Τζέμος, Η μέρα νύχτα. Η πανδημία, η ζωή ως υπέρτατο αγαθό και οι δύο όψεις της αναλογικότητας, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2020, σ. 1 επ. – Β. Τζέμος, Η «ώριμη» αναλογικότητα, ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΔΙΚΗ, 2/2019, σ. 200 επ. – Β. Τζέμος, Γενική θεωρία θεμελιωδών δικαιωμάτων και πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο, ΔΗΜΟΣΙΟ ΔΙΚΑΙΟ 2018 (www.publiclawjournal.com), σ. 211 επ. – Τζ. Ηλιοπούλου-Στράγγα, Γενική Θεωρία Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, 2018. – Ε. Βενιζέλος, Η Δημοκρατία μεταξύ συγκυρίας και Ιστορίας, 2018. – B. Τζέμος, Ευρωπαϊκή Ένωση και Δικαιοπολιτική, σε: Β. Τζέμος (Επιμ.), Θεμελιώδη Δικαιώματα και Θεσμοί στην Εποχή της Κρίσης, 1ο Συνέδριο Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων (ΕΕΔ), 2015, σ. 414 επ., και σε ΘΠΔΔ 2015, σ. 97 επ. – Β. Τζέμος, Οργανωτικό Διοικητικό Δίκαιο, 2013. – Β. Τζέμος, Η δεσμευτικότητα και η αγωγιμότητα των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων, ΝοΒ 2012, σ. 29 επ. – Φ. Σπυρόπουλος, Εισαγωγή στο Συνταγματικό Δίκαιο ΙΙ. Θεμελιώδη Δικαιώματα. Γενικό Μέρος, 2012. – Π. Δαγτόγλου, Ατομικά Δικαιώματα, 2012. – Ε. Βενιζέλος, Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου, 2008. – Β. Τζέμος, Τα κρατικά καθήκοντα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ΔτΑ 2007, σ. 471 επ. – Β. Τζέμος, Ανθρώπινα δικαιώματα, δικαιώματα ημεδαπών και δικαιώματα αλλοδαπών, ΕΔΔΔ 2007, σ. 579 επ. – Γ. Κατρούγκαλος, Κοινωνικά Δικαιώματα, 2006. – A. Δημητρόπουλος, Συνταγματικά Δικαιώματα, Γενικό Μέρος, 2005. – Σ. Κουκούλη - Σπηλιωτοπούλου, Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ΔτΑ, 2001, σ. 203 επ. – Ε. Βενιζέλος, Το γενικό συμφέρον και οι περιορισμοί των συνταγματικών δικαιωμάτων, 1990. – Δ. Τσάτσος, Συνταγματικό δίκαιο, τ. Γ’, Θεμελιώδη Δικαιώματα, 1988. – Α. Μάνεσης, Ατομικές Ελευθερίες, 1982.

2.1. Εισαγωγή

Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα είναι βασικός κλάδος του Συνταγματικού Δικαίου. Ταυτόχρονα είναι βασικός κλάδος του Δικαίου της ΕΕ (σε αυτή τους την έκφανση εστιάζει το παρόν έργο), του Δικαίου του Συμβουλίου της Ευρώπης και του Διεθνούς Δικαίου.

Τα θεμελιώδη δικαιώματα αποτελούν την καρδιά του συνταγματισμού, εθνικού και υπερεθνικού. Σύνταγμα χωρίς θεμελιώδη δικαιώματα είναι καλοκαίρι χωρίς ήλιο (βλ. Τζέμος, 2015).

Κάθε σύγχρονο δημοκρατικό Σύνταγμα έχει ένα ουσιαστικό μέρος (θεμελιώδη δικαιώματα π.χ. άρθρα 4-25 του ελληνικού Συντάγματος, π.χ. Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ) και ένα οργανωτικό μέρος (οργανωτικό συνταγματικό δίκαιο, κρατικές εξουσίες–λειτουργίες, π.χ. άρθρα 26 επ. του ελληνικού Συντάγματος, π.χ. ΣυνθΕΕ και ΣυνθΛΕΕ σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης) (βλ. Τζέμος, 2013, 6 επ.). Τα δύο αυτά μέρη κάθε Συντάγματος βρίσκονται σε μια λειτουργική σχέση μεταξύ τους, σε μια σχέση μέσου προς σκοπό. Η οργάνωση των εξουσιών, οι θεσμοί, η πολιτειακή αρχιτεκτονική είναι το μέσο, η διαδικασία, το εργαλείο. Η πραγματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι η ratio, ο σκοπός της πολιτειακής οργάνωσης, η ουσία. Κάθε κράτος και κάθε διεθνής πολιτειακή οργάνωση που έχουν κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων θεσπίζουν της εξουσίες-λειτουργίες τους και συντάσσουν και ανασυντάσσουν την θεσμική αρχιτεκτονική τους με στόχο την καλύτερη δυνατή προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων την πράξη.

2.2. Ιστορική επισκόπηση

Στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν Θεμελιώδη Δικαιώματα ως συστηματοποιημένος κατάλογος νομικά δεσμευτικών κανόνων (βλ. Δαγτόγλου, 2010, 19 επ., Μάνεσης, 1982, 26 επ., Τσάτσος 1988, 53 επ., Ηλιοπούλου - Στράγγα, 2018, 3 επ., Χρυσόγονος, 2023, 8 επ., Βλαχόπουλος, 2022, Τζέμος 2019, Constant, 1872, 539 επ., Jellinek, 1914, 307 επ.) πόσο δε μάλλον ως νομικά δεσμευτικών κανόνων με υπερνομοθετική ισχύ. Στην αρχαία Ελλάδα κυριαρχούσε η ελευθερία της πόλης και όχι η ελευθερία των ιδιωτών, η ελευθερία των ανθρώπων (βλ. Δαγτόγλου, 2010, 20 επ.). Ψήγματα de facto (πραγματικής) προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων ευρίσκονται πάντως στην αρχαιοελληνική γραμματεία και σκέψη, από την εποχή ιδίως των μεταρρυθμίσεων του Κλεισθένη (βλ. Ηλιοπούλου-Στράγγα, 2018, 3 επ.), κυρίως υπό την εκδοχή των πολιτικών δικαιωμάτων (χωρίς δυστυχώς καθολικότητα όπως όλοι γνωρίζουμε) και κυρίως όσον αφορά στην ελευθερία του λόγου, της τέχνης και της επιστήμης. Επίσης υπάρχουν ρητές και σαφείς αναφορές σε αρχαιοελληνικά κείμενα ως προς το ότι το κέντρο του κόσμου, το μέτρο των πάντων είναι οι άνθρωποι, μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση που είναι και σήμερα η ratio της νομικής κατοχύρωσης θεμελιωδών δικαιωμάτων (βλ. αναλυτικότερα παρακάτω άρθρο 1 του Χάρτη).

Πολύ πρώιμη και ανολοκλήρωτη καταγραφή θεμελιωδών δικαιωμάτων εντοπίζεται από την θεωρία στην Magna Charta Liberatatum του 1215 στην Αγγλία. Με το κείμενο αυτό, που επικυρώνεται μεταγενέστερα 36 φορές από βασιλείς, επιβεβαιώνονται ορισμένα ήδη στην πράξη μέχρι τότε προστατευόμενα δικαιώματα των φεουδαρχών έναντι του μονάρχη (βλ. Δαγτόγλου, 2010, 20 επ.). Με αυτό το κείμενο σηματοδοτείται περισσότερο ο εγγράφως αποτυπωμένος περιορισμός της κρατικής εξουσίας του μονάρχη παρά η κατοχύρωση ατομικών δικαιωμάτων.

Πιο κοντά στην σύγχρονη αντίληψη νομικής κατοχύρωσης θεμελιωδών δικαιωμάτων βρίσκονται κείμενα-διακηρύξεις στην Αγγλία του 17ου αιώνα: η Petition of Rights του 1628, o Habeas Corpus Act Bill του 1679 of Rights του 1688 (βλ. Δαγτόγλου, 2010, 20 επ.).

Ιστορική ratio της θεμελίωσης των θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως και γενικότερα της θεμελίωσης του δικαίου υπό την σύγχρονή του θεώρηση είναι η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου. Πολιτικοί φιλόσοφοι όπως ο Locke, o Montesqieu, o Voltaire, ο Rousseau έθεσαν τις θεωρητικές βάσεις για την νομική κατοχύρωση των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Η πρώτη συνταγματική κατοχύρωση θεμελιωδών δικαιωμάτων συναντάται στο Σχέδιο Συντάγματος της Πολιτείας της Καρολίνα στην Αμερική το 1669. Οι πρώτες διακηρύξεις (βλ. Χρυσόγονος, 2023, 15 επ.) ατομικών δικαιωμάτων θεσπίστηκαν το 1776 στην Αμερική στις Πολιτείες της Βιρτζίνιας και της Πενσυλβάνιας. Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής του 1776 αναγνωρίζει ρητά την ισότητα και την ελευθερία. Πιο συγκεκριμένα αναφέρεται σε αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα όπως η ζωή, η ελευθερία και η αναζήτηση της ευτυχίας. Το ομοσπονδιακό Σύνταγμα του 1789 των ΗΠΑ δεν περιείχε στο αρχικό σώμα του θεμελιώδη δικαιώματα. Συμπληρώθηκε όμως με τροποποιήσεις (amendments) από το 1791 και εφεξής που κατοχύρωναν ρητά σε συνταγματικό επίπεδο με υπερνομοθετική ισχύ θεμελιώδη δικαιώματα.

Σχεδόν ταυτόχρονα με την Αμερική, στη Γαλλία το 1789 με την Γαλλική Επανάσταση, η Γαλλική Διακήρυξη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου κατοχύρωνε κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η Γαλλική Διακήρυξη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι ο πιο εμβληματικός προπάτορας των σύγχρονων συνταγματικών και διεθνών καταλόγων προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων. Έθεσε στο επίκεντρο της νομικής συζήτησης την ελευθερία του ατόμου. Κομβικές έννοιες – θεμελιώδη δικαιώματα είναι η ελευθερία, η ιδιοκτησία, η ασφάλεια και το δικαίωμα αντίστασης. Η αστική τάξη εξοπλίζεται με δικαιώματα και καρπίζει ο φιλελευθερισμός ως κυρίαρχη ιδεολογία. Η Γαλλική Διακήρυξη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι πηγή έμπνευσης για την συνταγματική κατοχύρωση θεμελιωδών δικαιωμάτων στα ευρωπαϊκά κράτη από τον 19ο αιώνα.

Θεμελιώδη δικαιώματα κατοχυρώνονται και στα ελληνικά συνταγματικά κείμενα του αγώνα (βλ. Δαγτόγλου, 2010, 25 επ.): Στο Σχέδιο Συντάγματος του Ρήγα Βελεστινλή-Φεραίου του 1797, στο Προσωρινό Σύνταγμα της Επιδαύρου του 1822, το προσωρινό Σύνταγμα του Άστρους του 1823, το Σύνταγμα της Τροιζήνας του 1827. Στο Σύνταγμα της Τροιζήνας το κεφάλαιο που κατοχυρώνει κατάλογο θεμελιωδών δικαιωμάτων ονομάζεται το «δημόσιο δίκαιον των Ελλήνων». Αυτή η ονομασία του συνταγματικού καταλόγου θεμελιωδών δικαιωμάτων παρέμεινε σε όλα τα ελληνικά Συντάγματα ως το Σύνταγμα του 1952 (βλ. Δαγτόγλου, 2010, 25 επ.).

Στο ισχύον Σύνταγμα του 1975/1986/2001/2008/2019 τα θεμελιώδη δικαιώματα κατοχυρώνονται στο δεύτερο μέρος του με τίτλο «ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα».

2.3. Ορισμός-Ορολογία

Δικαίωμα είναι η εξουσία που απονέμει η έννομη τάξη (το ισχύον δίκαιο) σε ένα πρόσωπο (φυσικό πρόσωπο ή νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου) για την ικανοποίηση ενός συμφέροντος ή αγαθού του.

Θεμελιώδη (βλ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου, 2021, 215) δικαιώματα είναι τα πιο σημαντικά δικαιώματα. Είναι Θεμελιώδη γιατί έχουν θεμελιώδη σημασία, θεμελιακό χαρακτήρα για την έννομη τάξη (βλ. Χρυσόγονος 2023, 2). Θεμελιώδη δικαιώματα είναι αυτά που κατοχυρώνονται με υπερνομοθετική ισχύ στο εθνικό συνταγματικό δίκαιο, το ενωσιακό δίκαιο, το δίκαιο του Συμβουλίου της Ευρώπης, το Διεθνές Δίκαιο (βλ. Τζέμος, 2019, 4 επ.). Ο όρος ανθρώπινα δικαιώματα και ο όρος δικαιώματα του ανθρώπου είναι κατά την ορθότερη άποψη ταυτόσημος με τον όρο θεμελιώδη δικαιώματα. Ο όρος ανθρώπινα δικαιώματα που κυρίως χρησιμοποιείται στην διεθνή προστασία των δικαιωμάτων έχει το ποιοτικό πλεονέκτημα ότι συνδέει άρρηκτα και αδιαπραγμάτευτα τη νομική κατοχύρωση θεμελιωδών δικαιωμάτων με την ιδιότητα του ανθρώπου και δεν επιτρέπει εξαιρέσεις. Ο όρος συνταγματικά δικαιώματα αναφέρεται στα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο εθνικό συνταγματικό δίκαιο.

2.4. Η υπερνομοθετική ισχύς

Τα θεμελιώδη δικαιώματα κατοχυρώνονται με υπερνομοθετική ισχύ. Κατοχυρώνονται δηλαδή σε επίπεδο α) εθνικού Συντάγματος, β) πρωτογενούς Δικαίου της ΕΕ (κυρίως στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ) (βλ. Τζέμος, 2026), γ) Δικαίου του Συμβουλίου της Ευρώπης (βασικά στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) (βλ. Σισιλιάνος, 2017) και δ) Διεθνούς Δικαίου (συνήθως σε διεθνείς συμβάσεις προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων). Αυτά που κατοχυρώνονται στην κορυφή της πυραμίδας μιας έννομης τάξης ως θεμελιώδη δικαιώματα, μπορεί να κατοχυρώνονται και σε άλλες κατώτερες πηγές δικαίου (π.χ. τυπικούς νόμους, προεδρικά διατάγματα, υπουργικές αποφάσεις, ευρωπαϊκές οδηγίες) είτε ακριβώς όπως και στις ανώτερες πηγές δικαίου, είτε σε πιο εξειδικευμένη μορφή.

2.5. Η διπλή φύση

Κάθε θεμελιώδες δικαίωμα έχει μια διπλή φύση. Είναι ταυτόχρονα και α) αντικειμενικός κανόνας δικαίου (π.χ. το άρθρο 17 του Συντάγματος που κατοχυρώνει την ιδιοκτησία) και β) ένα υποκειμενικό δικαίωμα (δηλαδή τα επιμέρους δικαιώματα, οι επιμέρους αξιώσεις που απορρέουν π.χ. από το θεμελιώδες δικαίωμα στην ιδιοκτησία και οι οποίες είναι δικαστικά επιδιώξιμες) (βλ. Τζέμος, 2019, 10 επ., Τζέμος, 2018, ΔΔ, 211 επ.).

2.6. Η μήτρα

Μήτρα όλων των θεμελιωδών δικαιωμάτων, κοινή συνισταμένη τους είναι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η αξία του ανθρώπου (βλ. Τζέμος, 2019, 17 επ., Τζέμος, 2016, ΔΔ 1 επ.). Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι το ηθικό και δικαιοπολιτικό υπόβαθρο όλων των θεμελιωδών δικαιωμάτων και ταυτόχρονα είναι ένα θεμελιώδες δικαίωμα που είναι απολύτως απαραβίαστο. Απολύτως απαραβίαστο, άρρηκτα και εγγενώς συναρτημένο με το θεμελιώδες δικαίωμα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και με μεγαλύτερη σημασία στην πράξη από όλα τα άλλα θεμελιώδη δικαιώματα, είναι το θεμελιώδες δικαίωμα στην ζωή. Ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ανθρώπινη ζωή είναι απολύτως απαραβίαστες σε ένα δημοκρατικό και φιλελεύθερο κοινωνικό κράτος δικαίου.